Cầu dàn thép là cầu được ghép từ rất nhiều thanh thép thẳng nối với nhau thành những hình tam giác liên tiếp, tạo thành một khung rỗng nhưng cứng, đủ gánh những đoàn tàu nặng hàng nghìn tấn. Bí mật nằm ở tam giác: đó là hình duy nhất không thể méo đi khi các cạnh giữ nguyên chiều dài, nên mỗi thanh thép chỉ phải chịu kéo hoặc chịu nén dọc theo chiều dài của nó, không bị bẻ cong.
Nhờ vậy, cầu dàn dùng ít thép mà vẫn rất cứng, và mỗi thanh đủ nhỏ để vận chuyển bằng tàu, bằng xe bò, rồi lắp ghép ngay tại chỗ. Đó là lý do cầu dàn thép từng là ngôi sao của thời đại đường sắt, và nhiều cây cầu sắt hơn trăm tuổi vẫn còn đứng, trong đó có những cây cầu quen thuộc ở Hà Nội và Huế.
Thử với que kem và đinh ghim: hình vuông méo, tam giác đứng
Lấy bốn que kem, ghim bốn góc lại thành một hình vuông, mỗi góc chỉ một chiếc đinh ghim để các que xoay được. Ấn nhẹ vào một góc, hình vuông lập tức xô lệch thành hình bình hành, rồi bẹp hẳn. Giờ ghim ba que thành một tam giác và ấn tương tự: tam giác không nhúc nhích, vì muốn đổi hình, một trong ba que phải dài ra hoặc ngắn lại.
Quay lại hình vuông, thêm một que chéo nối hai góc đối diện: hình vuông được chia thành hai tam giác và bỗng cứng hẳn. Toàn bộ ý tưởng của cầu dàn nằm trong trò chơi năm phút này. Một cây cầu dàn chỉ là hàng chục, hàng trăm tam giác nối nhau, chạy dọc hai bên đường tàu, với hai thanh dài ở trên và dưới gọi là biên trên và biên dưới, và các thanh xiên, thanh đứng ở giữa gọi là thanh bụng.
Cầu dàn thật ra là một cây dầm khổng lồ được khoét rỗng. Thay vì một tấm thép đặc làm sườn dầm, người ta chỉ giữ lại những thanh cần thiết theo đường đi của lực. Kết quả là kết cấu cao vài chục mét mà vẫn nhẹ, gió lùa qua dễ dàng, và người đi trên cầu có thể nhìn xuyên qua khung để ngắm sông.
Thanh nào kéo, thanh nào nén
Biên trên bị nén. Khi tàu chạy qua, cả dàn võng xuống rất nhẹ, giống một cây dầm. Thanh biên trên bị ép ngắn lại, nên thường được làm dạng hộp hoặc chữ H to khoẻ để không bị oằn.
Biên dưới bị kéo. Thanh biên dưới bị kéo dài ra; thép chịu kéo rất tốt nên thanh này có thể mảnh hơn. Ở cầu cổ, biên dưới đôi khi chỉ là những thanh dẹt ghép lại.
Thanh xiên luân phiên kéo và nén. Tuỳ hướng xiên, thanh xiên có thể chịu kéo hoặc nén. Người thiết kế xưa đã khéo đặt hướng xiên sao cho thanh dài thì chịu kéo, thanh ngắn thì chịu nén, vì thanh dài chịu nén dễ oằn hơn.
Mắt dàn là nơi mọi thứ gặp nhau. Chỗ các thanh hội tụ gọi là nút dàn hoặc mắt dàn, nối bằng bản thép lớn và rất nhiều đinh tán hay bu lông. Đây là chỗ phải chế tạo kỹ nhất, và cũng là nơi người kiểm tra cầu soi đầu tiên.
Hệ giằng gió. Ngoài hai dàn chính hai bên, còn có các thanh nối ngang và chéo ở trên đỉnh và dưới đáy, tạo thành dàn nằm ngang giữ cho hai dàn đứng không bị gió xô nghiêng.
Các kiểu dàn và cách nhận ra từ xa
Mỗi kiểu dàn sinh ra để giải một bài toán cụ thể. Nhiều kiểu mang tên kỹ sư thế kỷ 19, nhưng nhận ra chúng bằng hình dáng là đủ.
| Kiểu dàn | Hình dáng | Đặc điểm làm việc | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Dàn tam giác đều | Thanh xiên đổi hướng liên tục thành hàng tam giác | Đơn giản, ít thanh, lực chia đều | Cầu đường sắt, cầu đường bộ cỡ vừa |
| Dàn có thanh đứng, xiên nghiêng vào giữa | Ô vuông có một đường chéo, chéo dốc về phía giữa nhịp | Thanh xiên dài chịu kéo, thanh đứng ngắn chịu nén | Cầu thép cổ, cầu đường sắt |
| Dàn biên cong | Biên trên uốn cong như lưng cá, cao ở giữa nhịp | Đặt nhiều vật liệu nơi lực uốn lớn nhất | Cầu nhiều nhịp kiểu cổ điển |
| Dàn hẫng | Dàn cao vọt ở trụ, vươn ra hai bên, nối nhịp đeo ở giữa | Vượt được nhịp dài không cần đà giáo giữa sông | Cầu lớn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 |
| Dàn chạy dưới | Đường đi nằm giữa hai dàn, có giằng phía trên đầu | Giữ mặt đường thấp, hợp đồng bằng | Phần lớn cầu sắt cổ ở Việt Nam |
| Dàn chạy trên | Đường đi nằm trên nóc dàn | Cần khoảng trống dưới gầm | Cầu qua thung lũng sâu |
Khi đi tàu qua một cây cầu sắt, nếu cảm thấy như đi trong một đường hầm khung thép, đó là dàn chạy dưới. Nếu nhìn ra cửa sổ thấy thẳng xuống dòng sông mà không có khung nào che, có thể bạn đang đi trên một dàn chạy trên hoặc một cầu dầm.
Vì sao đường sắt từng chuộng cầu dàn
Tàu hoả nặng hơn ô tô rất nhiều và rất nhạy với độ võng: đường ray phải gần như thẳng, mặt cầu không được nhún như võng. Cầu dàn cao nhiều mét cho độ cứng lớn với lượng thép vừa phải, đúng thứ đường sắt cần. Thời cuối thế kỷ 19, khi thép bắt đầu được sản xuất hàng loạt mà bê tông dự ứng lực chưa ra đời, dàn thép là lựa chọn tự nhiên cho các tuyến đường sắt vượt sông.
Lý do thứ hai là vận chuyển. Ở thời chưa có xe tải hạng nặng và cần cẩu khổng lồ, không ai chở nổi một cây dầm đặc dài vài chục mét đến bờ sông xa xôi. Nhưng từng thanh dàn thì chở được: đóng thùng, đưa lên tàu biển, xuống tàu sông, rồi khiêng bộ đến công trường. Người thợ lắp chúng như lắp đồ chơi xếp hình, từ nút này sang nút kia.
Ngày nay, cầu đường sắt mới thường dùng dầm bê tông hoặc dầm thép hộp, nhưng dàn thép vẫn được dùng cho nhịp dài, cầu chở cả đường sắt lẫn đường bộ hai tầng, và những nơi cần lắp ráp nhanh.
Cầu Long Biên, cầu Tràng Tiền và một bức ảnh nổi tiếng ở Scotland
Cầu Long Biên ở Hà Nội được xây trong khoảng những năm 1898 đến 1902, là cầu dàn thép kiểu hẫng, phần cầu vượt sông và bãi dài khoảng một nghìn bảy trăm mét. Đi bộ trên lối đi bên cạnh, bạn sẽ thấy rõ từng nút dàn tán chi chít đinh, những thanh biên trên uốn lượn theo từng nhịp. Cầu đã qua nhiều lần sửa chữa, thay thế từng phần, nay chủ yếu dành cho tàu hoả, xe máy và người đi bộ.
Cầu Tràng Tiền ở Huế, hoàn thành vào khoảng cuối thế kỷ 19, gồm nhiều nhịp dàn thép biên cong, mỗi nhịp như một cánh cung nhỏ, nên khi chiếu đèn ban đêm thành hình răng lược quen thuộc. Cầu cũng được sửa chữa, gia cố nhiều lần trong hơn một thế kỷ.
Ở Scotland, cầu Forth hoàn thành khoảng năm 1890 là một trong những cầu dàn hẫng lớn nhất thời đó. Để giải thích nguyên lý dàn hẫng cho công chúng, người ta chụp một bức ảnh: hai người ngồi trên hai ghế, dang tay nắm hai thanh gỗ chống vào ghế, giữa họ một người ngồi trên tấm ván treo. Hai người hai bên là trụ dàn hẫng, cánh tay là thanh chịu kéo, thanh gỗ là thanh chịu nén, người ở giữa là nhịp đeo. Bức ảnh ấy đến nay vẫn được dùng trong giáo trình. Các năm và số liệu trên là số tròn; khi cần chính xác, nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý di tích hoặc công trình.
Đinh tán, sơn và chuyện giữ một cây cầu sắt sống trăm năm
Cầu dàn thép cổ không trường tồn tự nhiên; nó sống nhờ được chăm sóc liên tục. Vài điều bạn có thể quan sát hoặc nên biết:
- Đinh tán là dấu hiệu tuổi tác. Cầu cũ nối thanh bằng đinh tán: thợ nung đỏ đinh, đút vào lỗ, rồi tán bẹp đầu bên kia; khi nguội, đinh co lại siết chặt hai bản thép. Cầu mới dùng bu lông cường độ cao hoặc mối hàn.
- Gỉ là kẻ thù số một. Thép để trần ngoài mưa nắng sẽ gỉ dần, mỏng dần. Vì vậy cầu thép phải sơn lại theo chu kỳ, có nơi gần như sơn quanh năm từ đầu này sang đầu kia.
- Khe hẹp giữa các bản thép là nơi nước đọng. Người bảo trì đặc biệt soi các khe ấy, vì gỉ trong khe làm bản thép phồng lên, kéo bung đinh.
- Thay từng thanh như thay xương. Một thanh hư có thể được tháo ra, thay bằng thanh mới trong khi tải trọng được chuyển tạm sang khung phụ.
- Mỏi kim loại. Mỗi chuyến tàu là một lần thép bị kéo rồi thả; sau hàng triệu lần, vết nứt nhỏ có thể xuất hiện ở lỗ đinh. Kiểm tra định kỳ bằng mắt và thiết bị là để bắt chúng sớm.
Khi gặp một cây cầu sắt cổ đang được sơn lại hoặc thay thanh, đó không phải dấu hiệu cầu sắp hỏng, mà ngược lại: cầu đang được giữ cho sống tiếp.
Một vòng quan sát khi đi bộ qua cầu sắt cổ
Nếu có dịp đi bộ trên lối đi bên hông một cây cầu dàn thép, bạn có thể biến chuyến đi thành một buổi học kết cấu nhỏ theo thứ tự sau, chỉ cần đôi mắt và một chút kiên nhẫn.
- Đứng ở đầu cầu, nhìn dọc theo hai dàn: biên trên thẳng hay cong, cao đều hay vồng lên ở trụ, từ đó đoán kiểu dàn.
- Đếm số ô tam giác trong một nhịp và để ý hướng các thanh xiên: chúng đổi chiều ở giữa nhịp hay xiên một hướng.
- Dừng ở một nút dàn, đếm số thanh hội tụ và quan sát bản thép nối cùng hàng đinh tán; so độ dày thanh biên trên với biên dưới.
- Ngước lên phía trên đầu nếu là dàn chạy dưới, tìm các thanh giằng ngang và giằng chéo, phần giữ hai dàn khỏi bị gió xô.
- Đi đến chỗ trụ, nhìn xuống gối dàn: một đầu thường cố định, đầu kia đặt trên con lăn hoặc mặt trượt để dàn dài ra ngắn lại theo nắng.
- Khi tàu chạy qua, đứng yên ở lối đi an toàn và cảm nhận rung động nhẹ dưới chân, rồi để ý nó tắt dần nhanh thế nào sau khi tàu đi khỏi.
Chỉ đi trên phần lối đi dành cho người đi bộ, không trèo lên dàn, không đứng sát đường ray. Những gì cần thấy đều nhìn được từ lối đi, và nhiều chi tiết lộ rõ nhất vào buổi sáng khi nắng xiên chiếu bóng các thanh xuống mặt sông.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tam giác lại cứng hơn hình vuông?
Tam giác chỉ có một hình dạng duy nhất khi ba cạnh giữ nguyên chiều dài, nên muốn méo nó phải kéo giãn hoặc ép ngắn một cạnh. Hình vuông thì có thể xô thành hình bình hành mà các cạnh không đổi chiều dài.
Cầu Long Biên có phải cầu dàn thép không?
Có. Cầu Long Biên là cầu dàn thép kiểu hẫng, xây vào khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, các thanh nối bằng đinh tán. Thông tin chi tiết nên đối chiếu tài liệu chính thức của cơ quan quản lý.
Cầu dàn thép có bền bằng cầu bê tông không?
Cầu dàn thép có thể bền hơn một thế kỷ nếu được sơn chống gỉ và kiểm tra đều đặn. Điểm yếu của nó là gỉ và mỏi kim loại, nên chi phí bảo trì định kỳ thường cao hơn cầu bê tông.
Dàn chạy dưới và dàn chạy trên khác nhau thế nào?
Dàn chạy dưới có đường ray hoặc mặt đường nằm giữa hai dàn, phía trên có giằng nối. Dàn chạy trên có đường nằm trên nóc dàn, cần khoảng trống lớn bên dưới, thường dùng khi qua thung lũng sâu.
Đinh tán trên cầu sắt cũ được đóng như thế nào?
Thợ nung đinh tới đỏ, đưa vào lỗ khoan sẵn xuyên qua các bản thép, giữ một đầu rồi dùng búa hoặc máy tán đập bẹp đầu kia. Khi nguội, thân đinh co lại và ép chặt các bản thép vào nhau.