NePhuc.comNể Phục
Hầm: xuyên núi, dưới sông và dưới biển

Đào hầm metro dưới phố đông: làm sao khoét lòng đất mà nhà hai bên không nứt

Hầm metro dưới phố chật được làm bằng tường vây trong đất, đào từ trên xuống dưới mái che, máy đào giữ áp lực gương và đo lún từng ngày cho nhà hai bên.

An underground metro station under construction seen from below, massive concrete diaphragm walls and steel struts, a few workers in hard hats on the floor, wide angle, warm work lights

Đào hầm metro dưới phố đông là cuộc chơi giữ cho đất đứng yên: người ta dựng những bức tường bê tông sâu trong lòng đất trước khi đào, đỡ hố đào bằng thanh chống hoặc chính các tầng sàn, cho máy đào hầm giữ áp lực ở gương, và đo độ lún, độ nghiêng của từng toà nhà bên cạnh mỗi ngày để kịp xử lý khi con số vượt ngưỡng.

Mục tiêu không phải là đất không dịch một li nào, điều đó gần như không thể, mà là dịch rất ít và đều, nằm trong giới hạn mà nhà cửa, đường ống, đường sá phía trên chịu được. Bài này giải thích ba cách làm chính, những thứ được đo, và vì sao nhà ga ngầm thường khó hơn đoạn hầm giữa hai ga.

Vì sao dưới phố khó hơn trong núi

Trong núi, đá cứng có thể tự đứng; dưới các thành phố đồng bằng như phần lớn đô thị Việt Nam, đất thường là sét mềm, cát và bùn ngậm nước, mực nước ngầm nằm chỉ cách mặt đất vài mét. Đất như vậy giống bột ướt trong khay: khoét một chỗ là xung quanh chảy vào lấp.

Bên trên lại là móng nhà cũ không bản vẽ, đường ống nước, cống thoát, cáp điện, cáp quang chằng chịt, có khi là di tích không được phép rung. Đào một hố sâu bằng ba bốn tầng nhà ngay sát vỉa hè mà nhà bên cạnh không nghiêng, đó là bài toán chính.

Nước ngầm làm bài toán khó thêm. Hút nước ra cho hố đào khô thì mực nước trong vùng rộng xung quanh cũng hạ xuống, đất sét mất nước co lại và cả khu phố có thể lún theo, dù cách hố đào khá xa. Vì vậy người làm hầm dưới phố thường tìm cách chặn nước ở ngoài thay vì bơm cạn cả vùng.

Cuối cùng là con người và giao thông: phố không thể đóng cửa nhiều năm. Mỗi phương pháp dưới đây là một cách thoả hiệp giữa an toàn, tốc độ và mức xáo trộn cho đời sống trên mặt đất.

Ba cách làm hầm metro dưới thành phố

Một tuyến metro ngầm thường dùng nhiều cách cho các đoạn khác nhau. So sánh tổng quát:

Cách làmLàm thế nàoHợp vớiẢnh hưởng mặt phố
Đào mở rồi lấpDựng tường hai bên, đào hố từ trên xuống, đổ hầm bê tông trong hố, lấp đất lạiHầm nông, phố đủ rộng, nhà gaLớn, phải rào phố trong thời gian dài
Đào từ trên xuống dưới mái cheDựng tường, đổ ngay tấm mái, trả mặt đường, rồi đào dần xuống dưới máiNhà ga ở phố đông, cần trả đường sớmLớn lúc đầu, giảm nhiều sau khi có mái
Máy đào hầmMáy đi ngầm từ giếng này sang giếng khácĐoạn chạy giữa hai ga, đi dưới nhà và sôngGần như chỉ ở chỗ giếng

Tuyến tàu điện ngầm đầu tiên trên thế giới ở London, khai thác từ năm 1863, được làm chủ yếu bằng cách đào mở rồi lấp dọc các trục phố lớn. Hơn trăm năm sau, cách làm vẫn còn nguyên giá trị cho nhà ga, chỉ có tường và thanh chống đã khác hẳn.

Tường vây trong đất: bức tường được xây trước khi có hố

Trước khi đào, đội thi công dựng hai bức tường bê tông cốt thép thẳng đứng sâu xuống đất, sâu hơn đáy hố đào khá nhiều, có khi cắm vào lớp đất cứng bên dưới. Cách làm nghe như ảo thuật: đào một rãnh hẹp sâu vài chục mét mà rãnh không sụp.

Bí mật là dung dịch sét. Rãnh được đào bằng gầu ngoạm hoặc máy phay hẹp, và trong lúc đào, rãnh luôn được đổ đầy một thứ dung dịch sệt như sữa, nặng hơn nước. Áp lực của cột dung dịch ép lên hai vách rãnh, đỡ đất không đổ vào, đồng thời tạo một lớp màng mỏng bám trên vách. Bạn có thể hình dung một cái túi nilon đựng đầy nước đặt trong hố cát: cát không lở vào được vì nước trong túi đẩy ra.

Khi rãnh đủ sâu, lồng thép được hạ xuống, rồi bê tông được đổ qua ống từ đáy lên. Bê tông nặng hơn dung dịch nên đẩy dung dịch trồi lên, được hút đi tái sử dụng. Tường được làm thành từng tấm nối nhau, mối nối có gioăng chặn nước. Xong hai bức tường, hố đào có một cái hộp kín nước ở hai bên, đáy thường cắm vào lớp đất ít thấm, nên chỉ cần bơm nước bên trong hộp, mực nước ngầm bên ngoài gần như không đổi.

Đào từ trên xuống: nhà ga được làm ngược

Ở phố đông, nhà ga ngầm hay được làm theo trình tự ngược với xây nhà thông thường:

  1. Dựng tường vây và cọc giữa. Ngoài tường hai bên, một số cọc khoan nhồi cắm ở giữa với cột thép chờ sẵn bên trong, để sau này đỡ các tầng sàn.
  2. Đào nông và đổ tấm mái. Chỉ đào xuống vài mét, đổ tấm bê tông mái tựa lên tường và cột. Mặt đường có thể được trả lại cho xe chạy ngay trên tấm mái.
  3. Đào xuống dưới mái qua lỗ mở. Máy xúc nhỏ làm việc dưới tấm mái, đất được đưa lên qua các ô chừa sẵn.
  4. Đổ tầng sàn tiếp theo. Mỗi khi đào tới cao độ một tầng, sàn tầng đó được đổ. Các tầng sàn chính là những thanh chống ngang khổng lồ giữ hai bức tường không bị đất ép vào.
  5. Đổ đáy. Tới đáy, tấm đáy dày được đổ để chống đất và nước đẩy ngược lên.
  6. Hoàn thiện từ dưới lên. Sân ga, đường ray, cầu thang, thông gió được lắp từ đáy lên trên.

Ưu điểm là các tầng sàn cứng hơn mọi thanh chống tạm, tường gần như không bị đẩy vào, nên nhà hai bên ít lún. Nhược điểm là đào dưới mái tối, chật, chậm hơn đào hở.

Đo những gì để biết nhà hai bên vẫn an toàn

Mốc lún trên mặt đường và chân nhà. Hàng trăm mốc được gắn trước khi khởi công và đo lại thường xuyên. Không chỉ độ lún mà độ lún lệch giữa hai đầu một ngôi nhà mới là thứ gây nứt.

Thiết bị đo nghiêng trong tường và trong đất. Một ống dài cắm dọc theo chiều sâu, thiết bị thả bên trong cho biết đất hay tường đang bị đẩy về hướng nào, ở độ sâu nào.

Lực trong thanh chống. Thanh chống thép có gắn cảm biến; lực tăng bất thường là dấu hiệu đất đang đẩy mạnh hơn dự kiến.

Mực nước ngầm ngoài hố. Giếng quan trắc quanh công trường cho biết nước bên ngoài có đang bị rút theo không. Mực nước tụt là cảnh báo lún diện rộng.

Ngưỡng cảnh báo nhiều mức. Mỗi đại lượng có ngưỡng xanh, vàng, đỏ. Chạm mức vàng thì tăng tần suất đo và chuẩn bị biện pháp; chạm đỏ thì dừng đào, bơm vữa gia cố, thêm chống. Với máy đào hầm, người lái tăng áp lực gương hoặc lượng vữa bơm sau vỏ ngay trong ca đó.

Khi máy đào hầm phải chui dưới nhà cũ và công trình di sản

Đoạn hầm giữa hai ga thường được giao cho máy đào hầm vì nó đi ngầm mà không phải rào phố. Nhưng đường thẳng ngắn nhất giữa hai ga hay đi dưới những dãy nhà cũ móng nông, có khi dưới một công trình di sản trăm năm tuổi. Ở đó, người kỹ sư chuẩn bị từ nhiều tháng trước khi đầu máy tới.

Việc đầu tiên là khảo sát từng ngôi nhà: chụp ảnh, ghi lại các vết nứt có sẵn, gắn mốc đo. Hồ sơ này bảo vệ cả chủ nhà lẫn công trình, vì sau này ai cũng biết vết nứt nào có từ trước. Với công trình đặc biệt nhạy, đội thi công có thể bơm vữa gia cố đất dưới móng trước, hoặc khoan sẵn những ống thép nằm ngang giữa móng và tuyến hầm.

Khi máy đi qua, mọi thông số được siết chặt: áp lực ở gương giữ cao hơn bình thường một chút, tốc độ đào đều, lượng đất lấy ra được cân để chắc rằng máy không lấy nhiều hơn thể tích hầm. Lấy dư đất là dấu hiệu đất phía trước đang sụt vào. Nếu mốc trên mặt đất vẫn lún thêm, các ống đã khoan sẵn dưới móng cho phép bơm vữa bù, đẩy đất trồi lại từng milimét.

Đây là cách làm được dùng ở nhiều thành phố cổ châu Âu, nơi tuyến metro mới phải đi dưới nhà thờ, cầu đá và phố cổ. Thứ đáng nể không phải cỗ máy, mà là sự kiên nhẫn đo đạc.

Những hiểu lầm hay gặp về hầm metro

Vì công trường metro chiếm phố nhiều năm, người dân thường có vài hình dung chưa đúng:

  • Hầm metro không phải lúc nào cũng rất sâu. Nhiều đoạn chỉ nằm dưới mặt đường hơn chục mét; nhà ga sâu hơn vì có nhiều tầng.
  • Công trường rào lâu không có nghĩa là đang đào suốt. Rất nhiều thời gian dành cho dịch chuyển đường ống, cáp ngầm trước khi đào và lắp thiết bị sau khi đào xong.
  • Rung khi đào bằng máy rất nhỏ. Nhiều người sống ngay trên tuyến không nhận ra máy đã đi qua; tiếng ồn lớn thường đến từ giếng và trạm trộn trên mặt đất.
  • Không phải cứ bơm nước ra là xong. Bơm cạn bừa bãi gây lún diện rộng, nên tường kín nước và bịt đáy mới là cách chính.
  • Lún nhẹ không đồng nghĩa với nguy hiểm. Thiết kế luôn dự kiến một mức lún nhỏ; điều được theo dõi là lún có vượt ngưỡng và có lệch giữa hai đầu nhà hay không.

Nếu nhà bạn nằm sát một công trường như vậy, những mốc đo nhỏ gắn ở chân tường là dấu hiệu tốt: có người đang theo dõi ngôi nhà từng ngày.

Đi tàu điện ngầm, bạn đang đứng trong những gì

Lần tới khi đứng trên sân ga ngầm ở bất kỳ thành phố nào, nhìn hai bức tường dài hai bên: rất có thể đó chính là tường vây đã đổ từ trước khi có hố, chỉ được ốp lại cho đẹp. Những cột tròn giữa sân ga thường là cột đã chờ sẵn trong cọc từ ngày đầu. Trần sân ga là mặt dưới của một tầng sàn từng làm thanh chống.

Khi tàu rời ga và chui vào ống hầm tròn, bạn đang đi trong vỏ của máy đào hầm để lại. Tiếng tàu đổi âm vì tiết diện nhỏ hơn. Ở một số tuyến, hai ống đơn chạy song song có cửa thông đặt định kỳ để thoát nạn; bạn có thể thấy chúng lướt qua cửa sổ như những ô sáng nhỏ.

Nếu tò mò về tuyến cụ thể ở thành phố mình, độ sâu nhà ga, chiều dài đoạn ngầm, cách làm từng đoạn, bạn nên đọc tài liệu công bố của cơ quan quản lý tuyến, vì con số thường được nhắc lại ở các nguồn phổ thông với sai lệch đáng kể.

Câu hỏi thường gặp

Đào hầm metro có làm nhà bên trên bị nứt không?

Mọi việc đào đều làm đất dịch chuyển một chút. Thiết kế tốt và quan trắc chặt giữ độ lún trong giới hạn nhà chịu được. Nhà cũ, móng nông được khảo sát trước, có khi được gia cố trước khi máy đi qua.

Tường vây khác cọc ở chỗ nào?

Cọc là cấu kiện tròn hoặc vuông chịu lực đứng, còn tường vây là những tấm tường liền nhau sâu trong đất, vừa giữ đất hai bên hố đào vừa chặn nước. Tường vây thường được giữ lại làm tường vĩnh viễn của nhà ga.

Vì sao nhà ga ngầm phải rào phố lâu như vậy?

Nhà ga là một hố lớn và sâu, phải dựng tường, đào, chống, đổ sàn từng tầng. Cách đào từ trên xuống giúp trả mặt đường sớm hơn, nhưng phần việc dưới mái vẫn kéo dài, cửa lên xuống và giếng thông gió còn chiếm chỗ.

Đất bùn đồng bằng có đào hầm được không?

Được. Máy đào hầm cân bằng áp lực đất hoặc dùng vữa sét được thiết kế cho chính loại đất mềm ngậm nước. Khó hơn đá ở chỗ phải giữ áp lực gương liên tục và lấp khe sau vỏ thật nhanh.

Hầm metro có bị ngập khi mưa lớn không?

Các cửa lên xuống thường được đặt cao hơn mặt đường, có bậc chắn và cửa chặn nước. Bên dưới có bể thu và trạm bơm. Mức thiết kế chống ngập khác nhau theo từng tuyến, nên tham khảo thông tin của cơ quan quản lý.

Thanh chống thép màu vàng trong hố đào để làm gì?

Đó là các thanh chống ngang giữ hai bức tường vây không bị đất ép vào hố. Chúng được tháo dần khi các tầng sàn bê tông vĩnh viễn đã đủ cứng để thay thế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138