Phần lớn tua bin gió ngoài biển đứng trên một cây cọc thép rỗng đường kính vài mét tới hơn mười mét, đóng sâu vài chục mét vào đáy biển; nơi nước sâu hơn thì dùng chân giàn thép bốn chân, còn nơi rất sâu thì tua bin đứng trên phao nổi được neo bằng dây xuống đáy. Thử thách lớn nhất không phải sức nặng của tua bin mà là lực gió đẩy ngang vào đỉnh tháp cao hơn trăm mét, cộng với sóng đập vào chân, lặp đi lặp lại suốt hai ba chục năm.
Bài này không bàn chuyện quy hoạch hay chính sách điện gió. Nó chỉ trả lời một câu hỏi kỹ thuật: một cây cột cao như toà nhà ba bốn chục tầng, trên đỉnh có cánh quạt dài như sân bóng, làm sao đứng thẳng được giữa biển, được lắp lên bằng cách nào, và người ta giữ chân móng khỏi bị nước moi rỗng ra sao.
Bài toán: cái cột cao bị đẩy ở ngọn, đập ở chân
Hãy cầm một cây thước kẻ dài, giữ chặt một đầu trên mặt bàn cho thước dựng đứng, rồi dùng ngón tay đẩy nhẹ vào đầu trên. Chỉ một lực nhỏ ở ngọn cũng làm chỗ tay bạn giữ phải ghì rất mạnh. Tua bin gió là cây thước ấy phóng to: gió đẩy vào cánh quạt và vỏ máy ở độ cao hơn trăm mét, và toàn bộ lực đó dồn xuống chân móng như một cánh tay đòn khổng lồ.
Ở dưới chân, sóng và dòng chảy liên tục đập vào. Gió và sóng không nhất thiết cùng chiều, cùng nhịp. Cánh quạt quay tạo ra rung động đều đặn theo vòng quay. Nếu nhịp rung tự nhiên của cả cây cột trùng với nhịp sóng hay nhịp quay cánh, rung động sẽ cộng dồn như đưa võng đúng nhịp, nhỏ thành lớn.
Vì vậy móng tua bin gió ngoài biển khác móng một toà nhà ở chỗ nó chủ yếu chống lật và chống rung, chứ không chủ yếu chống lún. Người thiết kế phải chọn độ cứng của cả cột và móng sao cho nhịp rung riêng của nó nằm lọt vào khe giữa nhịp sóng và nhịp quay cánh, như né giữa hai làn xe.
Bốn kiểu móng chính và nơi chúng được dùng
Độ sâu nước và loại đáy biển là hai câu hỏi đầu tiên. Bảng dưới đây so các kiểu thường gặp, khoảng độ sâu chỉ mang tính ước lệ:
| Kiểu móng | Hình dáng | Nước sâu khoảng | Ưu điểm | Điểm khó |
|---|---|---|---|---|
| Cọc đơn | Một ống thép rỗng lớn đóng thẳng xuống đáy | Tới vài chục mét | Đơn giản, chế tạo hàng loạt nhanh | Đóng cọc gây ồn dưới nước, cần đáy cát sét |
| Chân giàn thép | Khung thép bốn chân, mỗi chân một cọc nhỏ | Vài chục tới khoảng sáu mươi mét | Nhẹ mà cứng, sóng đi xuyên qua | Nhiều mối hàn, chế tạo lâu |
| Móng bê tông trọng lực | Khối bê tông nặng đặt trên đáy đã san phẳng | Nông | Không cần đóng cọc | Cần đáy cứng, nặng khó chở |
| Phao nổi neo cáp | Phao trụ dài, phao ba cột hoặc phao căng cáp | Từ khoảng năm mươi mét tới hàng trăm mét | Đến được vùng nước rất sâu | Dây neo, cáp điện phải chịu chuyển động |
Tua bin càng lớn thì cọc đơn càng phải to. Những cọc đơn đời mới có đường kính hơn mười mét, nặng cả nghìn tấn, to tới mức một chiếc xe buýt có thể chui lọt lòng ống. Thông số cụ thể của từng trang trại gió bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị vận hành.
Một ngày lắp đặt trên biển: từ cọc móng tới cánh quạt
Trình tự lắp đặt một tua bin trên móng cọc đơn thường diễn ra như sau, mỗi bước chờ thời tiết phù hợp:
- Khảo sát và chuẩn bị đáy. Kiểm tra đáy biển, dọn vật cản, có nơi rải trước một lớp đá lót quanh vị trí cọc.
- Dựng cọc. Tàu lắp đặt dùng cẩu dựng cây cọc đứng thẳng trong một khung dẫn hướng, để cọc vào đúng toạ độ và đúng phương thẳng đứng.
- Đóng cọc. Búa thuỷ lực khổng lồ đóng cọc xuống từng chút, có khi hàng nghìn nhát. Quanh cọc, người ta thả một vòng ống xả khí dưới đáy tạo màn bọt khí để giảm tiếng ồn lan trong nước, bảo vệ cá heo và các loài sinh vật biển.
- Lắp đoạn chuyển tiếp. Một đoạn ống màu vàng có sàn, thang và chỗ cập tàu được lắp lên đầu cọc, nối bằng mặt bích bắt bu lông hoặc vữa đặc biệt. Đoạn này cũng chỉnh lại độ thẳng đứng nếu cọc hơi lệch.
- Rải đá chống xói. Đá được rải quanh chân cọc để dòng chảy không moi cát tạo hố sâu.
- Dựng tháp, vỏ máy và cánh. Tàu tự nâng hạ chân xuống đáy, nâng thân lên khỏi mặt sóng thành một sàn đứng yên, rồi cẩu lần lượt các đoạn tháp, vỏ máy, và từng cánh quạt hoặc cả cụm cánh.
- Đấu nối cáp. Cáp ngầm được kéo vào chân móng, nối về trạm biến áp ngoài khơi, rồi từ đó một tuyến cáp lớn đưa điện vào bờ.
Nhờ tàu tự nâng có chân đứng trên đáy, cẩu không bị sóng lắc, mới có thể lắp chính xác những cánh quạt dài cả trăm mét ở độ cao như vậy. Gió mạnh quá một ngưỡng là phải dừng nâng cánh.
Hố xói quanh chân cọc: kẻ thù âm thầm dưới nước
Chuyện gì xảy ra. Khi dòng nước chảy qua một vật cản tròn, nó tăng tốc vòng hai bên và tạo xoáy ngay chân vật cản. Xoáy cuốn cát đi, tạo thành một cái hố hình phễu quanh cọc. Bạn có thể thấy hiện tượng này ở bãi biển: cắm một cây gậy xuống mép nước, vài đợt sóng sau chân gậy đã có vũng trũng.
Vì sao nguy hiểm. Hố xói làm phần cọc bị cát giữ ngắn lại, móng mềm hơn, nhịp rung riêng thay đổi. Cây cột vốn đã được chỉnh nhịp rung để né sóng và vòng quay cánh có thể bị trượt vào vùng cộng hưởng.
Cách chống. Rải một lớp đá nhỏ làm lọc rồi một lớp đá lớn phía trên, thành tấm thảm quanh chân cọc. Có nơi thiết kế sẵn cọc dài hơn để chấp nhận một mức xói nhất định.
Theo dõi. Tàu khảo sát đo đáy biển quanh chân móng định kỳ bằng sóng âm. Thấy lớp đá bị xô lệch thì bổ sung kịp thời.
Tua bin nổi: khi đáy biển quá sâu
Ở những vùng biển mà chỉ vài cây số từ bờ đã sâu hàng trăm mét, không có cọc nào với tới. Người ta đặt tua bin lên phao. Có kiểu phao trụ dài như một cái chai khổng lồ cắm đứng trong nước, đầu dưới chứa vật nặng để trọng tâm thật thấp; có kiểu phao ba cột nối nhau thành tam giác, rộng và nông hơn; có kiểu phao bị cáp căng ghì xuống đáy.
Nguyên lý giữ thăng bằng của phao trụ giống con lật đật: trọng tâm thấp hơn tâm nổi nên mỗi lần gió đẩy nghiêng, nó tự lắc về. Phao ba cột thì dựa vào bề ngang rộng, giống một chiếc bè có ba thùng phuy ở ba góc. Dây neo xích hoặc cáp sợi tổng hợp giữ phao không trôi đi mà vẫn cho nó nhích nhẹ theo sóng.
Cái hay của tua bin nổi là có thể lắp ráp toàn bộ ở cảng, sát bờ, rồi kéo cả cụm ra vị trí, không cần tàu tự nâng. Cái khó là cáp điện phải đi từ một vật đang chuyển động xuống đáy biển, và hệ điều khiển cánh phải tính thêm chuyện tháp đang chao nghiêng. Những trang trại gió nổi đầu tiên đã vận hành ở biển châu Âu và đang được theo dõi để rút kinh nghiệm.
Lên một tua bin giữa biển để bảo dưỡng: chuyện của người làm nghề
Một tua bin ngoài khơi cần được kiểm tra, thay dầu, siết bu lông, sửa cảm biến nhiều lần mỗi năm. Đội kỹ thuật đi bằng tàu nhỏ thân đôi, chạy nhanh và ít lắc. Tàu không neo mà ép mũi có đệm cao su vào hai ống thép đứng ở chân móng, giữ bằng lực đẩy của máy, để người leo từ mũi tàu sang thang. Khoảnh khắc bước qua là lúc nguy hiểm nhất, nên mỗi lần chuyển người đều phải chờ đúng nhịp sóng và có giới hạn độ cao sóng rõ ràng, sóng cao hơn ngưỡng là quay về.
Từ sàn chân móng, người kỹ thuật leo thang hoặc đi thang máy nhỏ trong lòng tháp lên vỏ máy cao hơn trăm mét. Trên đó, họ làm việc trong không gian hẹp, có dây an toàn, có thiết bị thoát hiểm hạ xuống bằng dây. Ở những trang trại lớn, xa bờ, có tàu mẹ làm chỗ ở cho đội kỹ thuật nhiều tuần liền, mỗi ngày dùng một cầu thang tự cân bằng nối từ tàu sang chân tua bin.
Chính vì đi lại khó như vậy, tua bin ngoài biển được thiết kế để ít cần bảo dưỡng hơn tua bin trên bờ, có nhiều cảm biến báo trước hư hỏng, và linh kiện được chọn để chịu muối và hơi ẩm. Mỗi chuyến tàu ra khơi tốn kém hơn nhiều so với lái xe tới chân một tua bin trên đồi.
Việt Nam: tua bin trên bãi triều gần bờ
Tới thời điểm viết bài, các trang trại điện gió đã vận hành ở vùng biển Việt Nam chủ yếu nằm trên bãi triều nông gần bờ, như dải ven biển tỉnh Cà Mau hiện nay (tỉnh Bạc Liêu cũ) và nhiều tỉnh khác ở đồng bằng sông Cửu Long. Ở đó nước chỉ sâu vài mét, đáy là bùn sét mềm. Móng thường là một bệ bê tông đặt trên nhóm cọc đóng sâu xuyên qua lớp bùn, thay vì một cọc thép đơn lớn.
Hàng tua bin nối với bờ bằng cầu dẫn bê tông chạy trên cọc, vừa để xe kỹ thuật đi bảo dưỡng, vừa để đi cáp điện. Lớp bùn mềm và nước mặn là hai bài toán chính: cọc phải đủ sâu để vượt qua lớp bùn yếu, bê tông phải dày lớp bảo vệ để muối không ăn tới cốt thép.
Nếu có dịp tới những nơi này, bạn sẽ thấy rõ cây cột trắng mọc lên từ mặt nước, chân có bệ bê tông và lan can. Khi triều rút, có thể thấy phần đầu cọc lộ ra. Đó là kiểu công trình biển gần bờ, một bước trung gian giữa tua bin trên đất liền và tua bin xa bờ hàng chục cây số.
Câu hỏi thường gặp
Cọc móng tua bin gió ngoài biển sâu bao nhiêu?
Tuỳ loại đáy và cỡ tua bin, cọc thường được đóng sâu vài chục mét vào đáy biển. Số liệu của một trang trại cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị vận hành.
Vì sao chân tua bin gió ngoài biển thường sơn màu vàng?
Đoạn chuyển tiếp phía trên mặt nước thường được sơn vàng để tàu thuyền dễ nhận ra từ xa, theo quy định về báo hiệu công trình trên biển. Đoạn này cũng có thang, sàn và chỗ cập tàu cho đội bảo dưỡng.
Đóng cọc tua bin gió có ảnh hưởng tới cá heo không?
Tiếng búa đóng cọc lan rất xa trong nước, nên nhiều nơi bắt buộc dùng màn bọt khí quanh cọc, khởi động búa nhẹ trước để sinh vật kịp bơi đi, và có người quan sát sinh vật biển trên tàu.
Tua bin gió nổi có bị lật khi bão không?
Phao được thiết kế để trọng tâm thấp hoặc bề ngang rộng nên tự cân bằng khi nghiêng. Khi gió quá mạnh, cánh quạt được xoay cho gió lướt qua và tua bin dừng quay để giảm lực đẩy.
Tua bin gió ngoài biển dùng được bao lâu?
Thường được thiết kế cho khoảng hai tới ba chục năm. Móng thường được tính bền hơn tua bin để có thể thay tua bin mới trên móng cũ nếu kiểm tra cho thấy móng còn tốt.
Tàu tự nâng dùng để lắp tua bin gió là gì?
Đó là tàu có nhiều chân thép lớn hạ được xuống đáy biển rồi nâng thân tàu lên khỏi mặt nước, tạo thành một sàn đứng yên không bị sóng lắc, nhờ vậy cẩu có thể lắp tháp và cánh quạt chính xác.