Bê tông đầm lăn là loại bê tông rất khô, dùng ít xi măng và nhiều phụ gia khoáng như tro bay, được rải bằng máy ủi thành lớp mỏng rồi lu rung cho đặc, giống cách làm mặt đường, thay vì đổ vào ván khuôn và đầm dùi như bê tông thường. Nhờ vậy một đập trọng lực bê tông lớn có thể lên cao rất nhanh, liên tục, khối bê tông lại ít sinh nhiệt nên giảm hẳn nguy cơ nứt.
Kỹ thuật này phát triển mạnh trên thế giới từ khoảng thập niên 1980, và ở Việt Nam được dùng cho nhiều đập thuỷ điện lớn, trong đó đập Sơn La là ví dụ quen thuộc. Phần dưới giải thích vì sao bê tông khô lại hợp với đập, công trường đầm lăn trông như thế nào, và chỗ yếu nằm ở đâu.
Vì sao đập bê tông kiểu cũ lên chậm
Xi măng khi gặp nước sẽ phản ứng và toả nhiệt. Với một bức tường mỏng, nhiệt toả ra ngoài nhanh, không sao. Nhưng một khối bê tông dày hàng chục mét như thân đập thì nhiệt bị nhốt bên trong, khối nóng lên nhiều chục độ, rồi nguội rất chậm trong nhiều năm. Khi lớp ngoài nguội và co lại trong khi ruột còn nóng, bê tông bị kéo căng và nứt.
Cách xử lý truyền thống là chia đập thành nhiều khối nhỏ, đổ từng khối, chờ nguội, rải ống nước lạnh trong khối, rồi mới đổ khối kế tiếp. Mỗi khối cần ván khuôn, đầm dùi bằng tay, cần thời gian chờ. Đập càng lớn, số khối càng nhiều, tiến độ càng chậm, công trường càng đông người.
Câu hỏi các kỹ sư đặt ra là: có cách nào đổ bê tông cho đập nhanh như đắp đập đất, mà vẫn giữ được sức chịu lực và khả năng chống thấm của bê tông? Bê tông đầm lăn là lời đáp nằm giữa hai thế giới đó: vật liệu là bê tông, cách thi công mượn từ làm đường và đắp đập đất.
Bê tông đầm lăn khác bê tông thường thế nào
Bảng so ở mức nguyên lý, thành phần cụ thể của mỗi công trình được thí nghiệm và chọn riêng.
| Tiêu chí | Bê tông thường cho đập | Bê tông đầm lăn |
|---|---|---|
| Độ ướt | Dẻo, chảy được vào ván khuôn | Rất khô, cầm nắm được như đất ẩm, không chảy |
| Lượng xi măng | Nhiều hơn | Ít hơn hẳn, thay một phần bằng tro bay hoặc puzolan |
| Cách đưa vào vị trí | Thùng cẩu, ống đổ, bơm | Băng tải, xe ben chở lên mặt đập |
| Cách làm đặc | Đầm dùi cắm vào từng chỗ | Máy ủi san phẳng, xe lu rung lăn qua nhiều lượt |
| Ván khuôn | Nhiều, cho từng khối | Chủ yếu ở mặt thượng lưu và hạ lưu |
| Nhiệt sinh ra | Cao, cần làm nguội kỹ | Thấp hơn nhiều nhờ ít xi măng |
| Tốc độ lên cao | Chậm, theo từng khối | Nhanh, rải liên tục trên toàn mặt đập |
Ví dụ đời thường: bê tông thường giống bột làm bánh đã nhào nhão, đổ vào khuôn là xong. Bê tông đầm lăn giống đất ẩm để đắp nền nhà, phải rải mỏng rồi nện chặt. Chính độ khô đó cho phép xe lu nặng chạy ngay trên lớp vừa rải mà không bị lún.
Một ngày trên mặt đập đầm lăn
Nếu được nhìn từ trên cao xuống một công trường đập đầm lăn, bạn sẽ thấy nó giống một công trường làm đường cao tốc hơn là xây nhà. Chu trình lặp lại liên tục:
- Trộn và chở: trạm trộn công suất lớn đặt gần đập, bê tông khô được chuyển lên mặt đập bằng hệ băng tải dài hoặc xe ben chạy trên đường tạm.
- Rải: máy ủi san bê tông thành lớp dày cỡ vài chục phân trên toàn mặt đập hoặc từng dải rộng.
- Lu rèn: xe lu rung chạy qua lại nhiều lượt theo số lượt đã thí nghiệm trước, ép không khí ra để bê tông đặc chắc.
- Kiểm tra: đo độ chặt bằng thiết bị đặt ngay trên mặt lớp, chỗ nào chưa đạt được lu thêm.
- Xử lý mặt hai bên: sát ván khuôn thượng lưu, người ta dùng bê tông giàu vữa hơn, đầm bằng dùi, tạo lớp vỏ kín nước bọc ngoài khối đầm lăn.
- Rải lớp kế tiếp: lớp mới được rải lên khi lớp dưới chưa đông kết hẳn, để hai lớp dính liền. Nếu để quá giờ, mặt lớp dưới phải được làm sạch và rải thêm một lớp vữa liên kết.
Nhịp độ này cho phép đập lên cao đều trên toàn bộ chiều dài, thay vì từng khối lô nhô như đập kiểu cũ. Thách thức lớn là giữ nhịp liên tục ngày đêm, kể cả lúc trời nắng gắt làm mặt bê tông khô nhanh hay lúc mưa làm bê tông nhão.
Chỗ yếu của đập đầm lăn và cách khắc phục
Mặt tiếp giáp giữa các lớp. Đập đầm lăn là hàng trăm lớp mỏng chồng lên nhau. Mỗi mặt tiếp giáp là một đường mà nước có thể len theo, và là nơi khả năng chống trượt kém hơn ruột lớp. Giữ thời gian giữa hai lớp đủ ngắn, làm sạch và rải vữa liên kết khi cần là những việc quyết định chất lượng.
Chống thấm. Bê tông đầm lăn tự nó thấm nhiều hơn bê tông thường. Vì vậy mặt thượng lưu được bọc lớp bê tông giàu vữa, nhiều đập còn có màng chống thấm hoặc hệ thống thoát nước trong thân để thu phần nước đã lọt qua.
Phân tầng vật liệu. Khi đổ từ băng tải hay xe ben, viên đá to dễ lăn ra mép, tách khỏi phần vữa. Nếu không san trộn lại, chỗ đó sẽ rỗ, xốp. Người thợ trên mặt đập luôn có một việc nhỏ nhưng quan trọng: gom và rải lại những đống đá bị tách.
Thời tiết. Nắng gắt và gió làm mặt lớp khô quá nhanh, mưa lớn làm bê tông nhão không lu được. Công trường thường phun sương giữ ẩm, che phủ, và có quy định dừng rải khi mưa vượt mức cho phép.
Thử trước khi rải thật: khối đắp thí nghiệm
Vì bê tông đầm lăn nhạy với độ ẩm, cỡ hạt và số lượt lu, trước khi rải lên thân đập, công trường thường làm một khối đắp thử ngay cạnh đập để tìm ra công thức đúng. Những việc chính gồm:
- Thử nhiều tỉ lệ trộn: thay đổi lượng xi măng, tro bay, nước để chọn hỗn hợp đủ cường độ mà vẫn ít sinh nhiệt nhất.
- Đo độ khô bằng bàn rung: mẫu bê tông được đặt trên bàn rung, đo thời gian cho tới khi vữa nổi lên mặt; thời gian quá ngắn là bê tông quá ướt, quá dài là quá khô.
- Chọn số lượt lu: rải các dải thử, lu số lượt khác nhau rồi đo độ chặt, tìm số lượt tối thiểu cho kết quả ổn định.
- Thử thời gian giữa hai lớp: để lớp dưới chờ những khoảng thời gian khác nhau rồi rải lớp trên, sau đó khoan lấy lõi kiểm tra độ dính giữa hai lớp.
- Khoan lõi và cắt mẫu: những thỏi bê tông hình trụ khoan từ khối thử cho thấy rõ bên trong có rỗ, có phân tầng hay không, và được nén thử trong phòng thí nghiệm.
- Luyện đội máy: người lái máy ủi, xe lu, người thợ xử lý mép tập dượt đúng nhịp trước khi bước vào thân đập thật.
Kết quả khối thử trở thành quy trình bắt buộc cho cả công trình. Trong suốt quá trình rải thân đập, các lõi khoan vẫn được lấy định kỳ để chắc chắn bê tông thật giống bê tông thử.
Đập Sơn La: một bức tường đầm lăn chắn sông Đà
Đập thuỷ điện Sơn La là đập trọng lực bê tông đầm lăn, chắn sông Đà ở phía thượng lưu nhà máy Hoà Bình. Thân đập cao khoảng 138 mét, nhà máy có sáu tổ máy với tổng công suất khoảng 2.400 megawatt, tại thời điểm hoàn thành vào đầu thập niên 2010 là nhà máy thuỷ điện lớn nhất Việt Nam và Đông Nam Á. Các con số này nên được đối chiếu với nguồn chính thức của đơn vị quản lý nhà máy.
Điều đáng nể là khối lượng bê tông đầm lăn rất lớn được rải trong thời gian tương đối ngắn, nhờ hệ băng tải chạy từ trạm trộn lên mặt đập, và đội thi công làm việc liên tục theo ca. Để làm được, công trường phải giải những bài toán của riêng mình: nguồn tro bay đủ chất lượng, nhiệt độ cao của mùa hè vùng núi Tây Bắc làm bê tông khô nhanh, và mưa lớn mùa lũ.
Sau Sơn La, đầm lăn tiếp tục được dùng ở nhiều đập khác trong nước, trong đó có đập Lai Châu ở bậc thang phía trên trên cùng dòng sông Đà. Nếu có dịp đi theo tuyến sông Đà, bạn sẽ thấy ba đập lớn nối nhau, mỗi đập là một lời giải kỹ thuật khác nhau cho cùng một con sông.
Những điều hay bị hiểu nhầm về bê tông đầm lăn
Hiểu nhầm thứ nhất: ít xi măng thì yếu. Cường độ cần thiết của bê tông thân đập trọng lực không cao như dầm cầu hay cột nhà chọc trời, vì đập chủ yếu dựa vào sức nặng và chịu nén. Bê tông đầm lăn được thiết kế để đủ cường độ cho đúng nhiệm vụ đó, và cường độ còn tăng dần theo thời gian nhờ tro bay phản ứng chậm.
Hiểu nhầm thứ hai: đầm lăn chỉ dùng cho đập rẻ, đập nhỏ. Ngược lại, nhiều đập trọng lực cao nhất được xây trong vài chục năm gần đây trên thế giới dùng chính kỹ thuật này. Hiểu nhầm thứ ba: đập đầm lăn không cần làm nguội. Nhiệt sinh ra thấp hơn nhưng với đập rất lớn vẫn phải kiểm soát nhiệt độ hỗn hợp lúc rải, ví dụ trộn bằng nước lạnh, che nắng cốt liệu, rải vào ban đêm trong mùa nóng.
Nếu đứng trước mặt hạ lưu một đập đầm lăn, đôi khi bạn có thể nhận ra những bậc nhỏ hoặc vệt ngang đều đặn, dấu vết của từng lớp ván khuôn leo theo các lớp rải. Một số đập còn tạo mặt hạ lưu thành bậc thang để nước tràn qua tiêu bớt năng lượng ngay trên đường xuống.
Câu hỏi thường gặp
Bê tông đầm lăn có dùng cho nhà ở được không?
Không phù hợp. Đầm lăn cần mặt bằng rộng cho máy ủi và xe lu chạy, kết cấu khối lớn chủ yếu chịu nén. Nhà ở cần cột, dầm, sàn mỏng có cốt thép, nên dùng bê tông thường. Ngoài đập, đầm lăn còn được dùng cho mặt đường, bãi container và nền công nghiệp.
Tro bay trong bê tông đầm lăn lấy từ đâu?
Tro bay là bụi tro mịn thu được từ khói lò của nhà máy nhiệt điện than. Khi trộn vào bê tông, nó phản ứng chậm với các sản phẩm của xi măng, giúp bê tông đặc chắc dần, giảm nhiệt và giảm lượng xi măng cần dùng.
Đập đầm lăn có thấm nước nhiều hơn đập thường không?
Phần ruột đầm lăn thấm nhiều hơn bê tông thường, nên thiết kế luôn có lớp chống thấm ở mặt thượng lưu và hệ thoát nước trong thân đập. Khi được làm đúng, lượng thấm của đập được kiểm soát trong mức cho phép như các đập bê tông khác.
Vì sao đập đầm lăn lên cao nhanh hơn?
Vì bê tông được rải liên tục trên cả mặt đập bằng máy móc làm đường, ít ván khuôn, ít phải chờ từng khối nguội. Một đội máy ủi và xe lu có thể rải khối lượng lớn mỗi ngày, trong khi cách đổ khối truyền thống bị giới hạn bởi số cẩu và thời gian chờ.
Sơn La và Hoà Bình là hai kiểu đập khác nhau phải không?
Đúng. Hoà Bình là đập đá đổ lõi đất sét, giữ nước nhờ khối đắp rộng và lõi chống thấm. Sơn La là đập trọng lực bê tông đầm lăn, giữ nước nhờ sức nặng của khối bê tông. Cùng trên sông Đà nhưng hai lời giải rất khác nhau.
Có thể thử nguyên lý đầm lăn ở nhà không?
Có thể so hai cốc: một cốc cát trộn nhiều nước, một cốc cát chỉ hơi ẩm được nén chặt từng lớp mỏng bằng đáy chai. Úp ngược ra, khối cát ẩm nén chặt giữ hình tốt hơn hẳn. Thí nghiệm chỉ minh hoạ ý tưởng rải mỏng và nén chặt.