NePhuc.comNể Phục
Đập, hồ chứa và nhà máy thuỷ điện

Đập đất đá đứng vững nhờ đâu: lõi chống thấm, tầng lọc và mái dốc thoải

Đập đắp bằng đất và đá giữ nước nhờ khối đắp rất rộng, lõi sét hoặc bản mặt bê tông chặn thấm, tầng lọc chống xói ngầm. Kể qua cách làm đập thuỷ điện Hoà Bình.

A huge rockfill embankment dam with gentle grassy and stone slopes holding a calm reservoir, wide shot from a hillside at early morning, a lone cyclist on the crest road

Đập đất đá đứng vững nhờ một khối đắp rất rộng với mái dốc thoải, đủ nặng và đủ ma sát để không trượt, kết hợp với một bộ phận chống thấm (lõi đất sét ở giữa hoặc tấm bê tông phủ mặt thượng lưu) và các tầng lọc cát sỏi ngăn nước cuốn hạt đất đi. Khác đập bê tông, đập đất đá dùng vật liệu đào ngay quanh công trường, chịu được nền kém hơn, nhưng tuyệt đối không được để nước tràn qua đỉnh.

Nhiều đập lớn nhất thế giới tính theo khối lượng là đập đất đá, và ở Việt Nam, đập của nhà máy thuỷ điện Hoà Bình là ví dụ quen thuộc. Phần dưới giải thích từng lớp của một con đập đắp, vì sao thứ nguy hiểm nhất với nó là dòng nước thấm âm thầm chứ không phải cú đẩy mạnh của hồ.

Một đống đất khổng lồ: vì sao lại giữ được nước

Thử đổ một xô cát khô xuống sàn, bạn sẽ được một đống hình nón với mái dốc tự nhiên. Đổ thêm bao nhiêu thì mái vẫn giữ góc gần như cũ, vì các hạt cát tì vào nhau bằng ma sát. Đập đất đá dựa vào đúng tính chất đó, chỉ khác là vật liệu được rải từng lớp, đầm chặt bằng xe lu nặng, và mái được làm thoải hơn góc tự nhiên nhiều để có biên an toàn.

Bởi mái thoải, đập đất đá rất rộng. Nhìn mặt cắt ngang, chân đập có thể rộng gấp vài lần chiều cao, khác hẳn hình nêm gọn của đập trọng lực bê tông. Khối đắp nặng và rộng như vậy thì sức đẩy ngang của nước không đủ để xô nó đi, giống như không ai đẩy trượt được một con đê bằng tay.

Bài toán thật sự của đập đắp nằm ở chỗ khác: đất và đá là vật liệu rời, nước có thể len qua các khe giữa hạt. Nếu dòng thấm đủ mạnh, nó mang theo hạt mịn, mở rộng dần thành đường ống ngầm trong thân đập. Toàn bộ thiết kế xoay quanh việc chặn, dẫn và kiểm soát dòng thấm đó.

Các lớp của một đập đá đổ lõi đất sét, từ hồ ra hạ lưu

Cắt ngang một đập đá đổ lõi sét điển hình, bạn sẽ thấy các lớp xếp gần như đối xứng quanh lõi giữa. Mỗi lớp có một nhiệm vụ riêng:

  • Lớp đá lát mái thượng lưu: đá hộc lớn chống sóng đánh và chống xói khi mực hồ lên xuống.
  • Khối đá đổ thượng lưu: đá nổ mìn, đắp và đầm thành lớp, tạo sức nặng và độ ổn định cho mái phía hồ.
  • Tầng chuyển tiếp và tầng lọc thượng lưu: sỏi, cát có cỡ hạt nhỏ dần, nối giữa đá to và lõi sét để hạt sét không bị lọt vào khe đá.
  • Lõi đất sét: phần chống thấm chính, đất sét được kiểm soát độ ẩm và đầm rất chặt, nước đi qua cực kỳ chậm.
  • Tầng lọc hạ lưu: lớp cát sỏi được chọn cỡ hạt kỹ, cho nước thấm qua lõi đi tiếp nhưng giữ lại mọi hạt đất bị cuốn theo.
  • Khối đá đổ hạ lưu và lớp gia cố mái: chịu lực, thoát nước, bề mặt thường phủ đá hoặc trồng cỏ để chống xói do mưa.

Phía dưới lõi, nền đập cũng được xử lý: đào bỏ lớp đất yếu, phụt vữa vào đá nền để tạo màn chống thấm nối liền với lõi sét. Lõi kín mà nền thấm thì nước vẫn lách được dưới chân, nên lõi và màn nền phải coi là một hệ liền nhau.

Tầng lọc: lớp cát sỏi khiêm tốn mà quyết định số phận con đập

Xói ngầm là gì. Nước thấm qua đất mang theo vài hạt mịn ở chỗ ra. Mất vài hạt, khe rỗng lớn thêm một chút, nước chảy mạnh hơn, cuốn thêm nhiều hạt hơn. Quá trình tự đẩy nhanh này có thể đi ngược vào thân đập, khoét thành một đường ống rỗng. Khi ống thông tới hồ, nước ào qua và đập có thể vỡ trong vài giờ.

Tầng lọc chặn quá trình đó thế nào. Hình dung chiếc phin lọc cà phê: nước đi qua, bã ở lại. Tầng lọc là lớp cát sỏi có khe đủ nhỏ để hạt đất phía trước không chui lọt, nhưng vẫn đủ rộng để nước thoát dễ dàng. Hạt đất không đi được thì đường ống ngầm không hình thành, dù nước vẫn thấm.

Bài học được trả giá. Một đập đất lớn ở miền tây nước Mỹ vỡ năm 1976 ngay trong lần tích nước đầu tiên, và kết luận điều tra công bố sau đó chỉ ra cơ chế xói ngầm qua nền đá nứt nẻ và qua phần đất lõi tiếp giáp với nền, nơi thiếu các lớp bảo vệ đủ chắc. Sự cố đó trở thành một trong những bài học kinh điển, thúc đẩy các quy định chặt hơn về tầng lọc, xử lý nền và theo dõi trong giai đoạn tích nước lần đầu.

Dấu hiệu cảnh báo. Nước rỉ ra ở mái hạ lưu, nhất là nước đục mang theo hạt đất, là dấu hiệu được canh chừng hàng đầu. Nước trong và lưu lượng ổn định là chuyện bình thường của mọi đập đắp; nước đục hoặc tăng dần là chuyện phải kiểm tra ngay.

Đập lõi sét và đập đá đổ bản mặt bê tông khác nhau thế nào

Hai dạng đập đá phổ biến hiện nay khác nhau chủ yếu ở chỗ đặt "tấm chắn nước". Bảng so ở mức nguyên lý.

Tiêu chíĐá đổ lõi đất sétĐá đổ bản mặt bê tông
Chỗ chặn nướcLõi sét ở giữa thân đậpTấm bê tông cốt thép phủ kín mái thượng lưu
Vật liệu cần cóMỏ sét đủ trữ lượng gần công trườngĐá tốt, cốt liệu làm bê tông
Thân đậpƯớt một nửa phía thượng lưuGần như khô hoàn toàn phía sau bản mặt
Thi công mùa mưaLõi sét khó đắp khi trời mưa vì đất quá ướtĐá đổ ít bị ảnh hưởng bởi mưa
Điểm cần canhLún không đều, nứt lõi, xói ngầmNứt bản mặt, khớp nối giữa các tấm và chân bản

Ở vùng mưa nhiều như miền núi Việt Nam, việc lõi sét chỉ đắp được trong những tháng khô ráo là bài toán lớn về tiến độ. Đó là một lý do đập bản mặt bê tông được chọn ở nhiều công trình về sau. Khi tham quan, bạn nhận ra loại thứ hai qua mặt thượng lưu phủ bê tông xám phẳng thay vì đá lát.

Đắp một con đập giữa dòng sông diễn ra theo trình tự nào

Đập đắp không đổ khuôn như bê tông mà lớn lên từng lớp mỏng, nên trình tự và mùa thi công quan trọng không kém thiết kế. Khung chung thường như sau:

  1. Dẫn dòng: đào kênh hoặc hầm bên bờ để sông đi vòng, rồi lấp đá chặn dòng chính và đắp đê quây hai đầu hố móng.
  2. Bóc nền: dọn hết bùn, cát rời, đá phong hoá trong phạm vi chân đập, nhất là dải nền dưới lõi phải xuống tới đá tốt.
  3. Xử lý nền: khoan phụt vữa tạo màn chống thấm, lấp kín khe đá lộ ra trên mặt nền trước khi đắp lớp sét đầu tiên.
  4. Đắp đồng thời các vùng: lõi, tầng lọc và khối đá được nâng lên cùng nhau, mỗi lớp vài chục phân, ranh giới giữa các vùng được giữ đúng vị trí.
  5. Kiểm tra từng lớp: lấy mẫu đo độ chặt, độ ẩm, cỡ hạt; lớp nào không đạt phải cày xới, đầm lại trước khi rải lớp mới.
  6. Lắp thiết bị đo trong lúc đắp: ống đo áp lực nước, mốc đo lún được chôn sẵn trong thân đập, vì xong rồi thì không đặt vào được nữa.
  7. Hoàn thiện mái và đỉnh: lát đá mái thượng lưu, trồng cỏ hoặc phủ đá mái hạ lưu, làm đường và rãnh thoát nước trên đỉnh.

Mùa mưa là kẻ thù của lõi sét: đất quá ướt không đầm chặt được. Vì vậy lịch đắp lõi thường dồn vào mùa khô, còn mùa mưa đội thi công chuyển sang đắp đá, xử lý nền hoặc làm các hạng mục khác. Một mùa khô bị lỡ có thể kéo theo cả năm tiến độ.

Đập thuỷ điện Hoà Bình: đắp một ngọn đồi chắn sông Đà

Đập của nhà máy thuỷ điện Hoà Bình là đập đá đổ lõi đất sét, chắn ngang sông Đà. Công trình được khởi công cuối thập niên 1970 và hoàn thành toàn bộ vào giữa thập niên 1990, thân đập cao khoảng 128 mét. Nhà máy có tám tổ máy, đặt trong một gian máy ngầm đào sâu vào lòng núi bờ trái, tổng công suất thiết kế ban đầu khoảng 1.920 megawatt. Các con số này bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý nhà máy.

Điều đáng nể nằm ở bài toán nền. Lòng sông Đà tại tuyến đập có lớp bồi tích dày, nền đá nứt nẻ, lại ở vùng có động đất. Người làm công trình đã phải xử lý nền bằng màn khoan phụt vữa rất sâu, đắp lõi sét theo từng lớp mỏng có kiểm soát độ ẩm, và lấp đá xuống lòng sông đang chảy để chặn dòng, một công việc đòi hỏi đổ đá liên tục với cường độ cao trong thời gian ngắn để dòng nước không kịp cuốn trôi.

Gian máy ngầm là phần ít người được nhìn thấy: một hang lớn đào trong đá, đủ chứa các tổ máy, cầu trục và các hầm dẫn nước, hầm xả. Đứng trên đỉnh đập nhìn xuống chỉ thấy một sườn đồi phủ đá, khó hình dung rằng phía sau và bên dưới là cả một mạng hầm.

Lún, nứt và mấy hiểu lầm về đập đắp

Đập đất đá lún sau khi xây xong là điều được dự tính trước. Khối vật liệu khổng lồ tự nén chặt dần dưới trọng lượng bản thân và áp lực nước trong nhiều năm, nên đỉnh đập thường được đắp cao hơn cao trình thiết kế một chút để bù lún. Lún đều, chậm dần theo thời gian là bình thường; lún lệch nhau giữa các đoạn mới đáng lo vì dễ gây nứt ngang lõi.

Hiểu lầm thứ nhất: đập đất kém bền hơn đập bê tông. Đập đắp được thiết kế, thi công và theo dõi đúng có thể phục vụ rất lâu, nhiều đập đất cổ đã tồn tại hàng trăm năm. Hiểu lầm thứ hai: cỏ mọc trên mái đập là dấu hiệu bỏ bê. Cỏ thường được trồng có chủ ý để giữ đất mái hạ lưu khỏi xói do mưa; cái cần tránh là cây thân gỗ, vì rễ cây lớn khi chết mục tạo đường thấm, và hang động vật đào vào thân đập.

Hiểu lầm thứ ba: đập đất không cần tràn lớn vì hồ có thể "chứa thêm". Thực ra chính đập đất mới cần tràn đủ lớn nhất, vì nước tràn qua đỉnh sẽ xói từ mái hạ lưu ngược lên, khoét đứt thân đập rất nhanh. Phần lớn các vụ vỡ đập đắp trong lịch sử bắt nguồn từ tràn không đủ khả năng xả hoặc từ xói ngầm.

Câu hỏi thường gặp

Đập đất đá có xây được trên nền đất yếu không?

Đập đắp chịu được nền kém hơn đập bê tông vì tải trọng trải rộng trên diện tích lớn và thân đập mềm, chịu được lún. Tuy vậy nền vẫn phải được khảo sát và xử lý, lớp đất quá yếu hoặc dễ hoá lỏng khi động đất phải đào bỏ hoặc gia cố.

Vì sao đập đất phải đầm chặt từng lớp?

Đất rải dày rồi đầm một lần chỉ chặt ở phía trên, phía dưới vẫn xốp, sau này lún nhiều và thấm mạnh. Rải từng lớp mỏng, tưới đủ ẩm rồi lu nhiều lượt giúp cả khối đặc đều, mỗi lớp đều được lấy mẫu kiểm tra độ chặt trước khi đắp lớp tiếp theo.

Thấy nước rỉ ở chân đập đất có đáng lo không?

Mọi đập đắp đều có một lượng thấm nhỏ đã được tính, được dẫn ra hệ thống thoát và đo đều đặn. Đáng lo khi nước đục mang hạt đất, xuất hiện ở chỗ mới hoặc lưu lượng tăng dần. Gặp dấu hiệu đó, người dân nên báo ngay cho đơn vị quản lý hồ.

Đập đá đổ bản mặt bê tông có bị nứt bản mặt không?

Bản mặt có thể nứt do thân đá đổ phía sau lún và do co ngót nhiệt. Vì vậy bản mặt được chia thành nhiều tấm với khớp nối có tấm chắn nước, các vết nứt được theo dõi và xử lý, bên dưới còn có lớp đệm hạt nhỏ hạn chế nước thấm sâu.

Hồ Hoà Bình có phải là hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam không?

Hồ thuỷ điện Hoà Bình từng là hồ chứa lớn nhất cả nước tại thời điểm hoàn thành, về sau các hồ khác có dung tích lớn hơn đã được xây. Khi so sánh, bạn nên xem tiêu chí là dung tích hay diện tích mặt nước và đối chiếu số liệu chính thức.

Có thể tự làm thí nghiệm xói ngầm ở nhà không?

Có thể làm mô hình nhỏ: đắp một bờ cát ẩm trong khay, đổ nước một bên và quan sát chỗ nước rỉ ra bên kia mang theo hạt cát. Thêm một lớp sỏi nhỏ phía sau bờ cát để thấy tầng lọc giữ hạt lại thế nào. Thí nghiệm chỉ để hiểu nguyên lý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138