NePhuc.comNể Phục
Nguyên lý và vật liệu làm nên kỳ tích

Bê tông dự ứng lực là gì: kéo căng thép trước để dầm cầu vượt nhịp dài mà không nứt

Dự ứng lực là ép bê tông trước bằng cáp thép kéo căng để dầm mỏng, nhẹ, ít nứt; khác nhau giữa căng trước và căng sau, vì sao lực căng hao dần theo năm.

A row of long precast concrete bridge girders resting in a casting yard, a worker in a hard hat inspecting the girder ends, soft overcast morning light, wide low angle

Bê tông dự ứng lực là bê tông được ép trước bằng những sợi cáp thép kéo thật căng, để khi xe cộ đè lên, phần bê tông lẽ ra bị kéo chỉ được "trả lại" bớt độ ép chứ không bị kéo căng ra mà nứt. Nhờ vậy, dầm làm việc trên toàn bộ mặt cắt, mỏng và nhẹ hơn hẳn dầm bê tông cốt thép thường cùng nhịp, lại ít nứt nên bền hơn.

Gần như mọi cầu bê tông nhịp lớn bạn từng đi qua, từ những hàng dầm đúc sẵn trên đường cao tốc tới những cây cầu đúc hẫng vươn ra giữa sông, đều dùng nguyên lý này. Phần dưới giải thích nó bằng một hàng sách, rồi đi qua hai cách làm chính, những chỗ khó và những gì bạn có thể tự nhìn thấy khi đứng dưới một cây cầu.

Nhấc cả hàng sách lên bằng cách ép hai đầu

Xếp một hàng mười cuốn sách đứng sát nhau trên bàn. Đặt hai lòng bàn tay vào hai đầu hàng, ép thật mạnh rồi nhấc lên. Cả hàng sách lơ lửng như một khối liền, dù không có gì đỡ ở dưới. Bớt lực ép, hàng sách võng xuống rồi rơi ra từ giữa.

Đó chính là dự ứng lực. Lực ép của hai bàn tay làm các cuốn sách tì chặt vào nhau, đủ để chúng không trượt lệch và mặt dưới của hàng sách không bị tách ra. Trong dầm cầu, hai bàn tay được thay bằng những sợi cáp thép cường độ cao chạy dọc dầm, kéo thật căng rồi neo chặt ở hai đầu. Cáp muốn co lại, nên nó ép cả khối bê tông lại theo chiều dài.

Chi tiết khéo léo là cáp thường không chạy thẳng giữa dầm mà được đặt thấp ở giữa nhịp, nơi dầm bị uốn võng nhiều nhất, và cong lên gần hai đầu. Đặt như vậy, lực căng không chỉ ép dầm mà còn có xu hướng đẩy dầm vồng lên ngược với chiều sức nặng. Nhiều dầm đúc sẵn nằm ở bãi có một độ cong vồng nhẹ lên giữa, nhìn bằng mắt thường được, chính vì vậy.

Vì sao cần dự ứng lực khi đã có bê tông cốt thép

Nhịp càng dài, trọng lượng bản thân càng thắng thế. Ở dầm bê tông cốt thép thường, bê tông vùng dưới coi như đã nứt và không làm việc, chỉ để bọc thép. Với nhịp ngắn thì không sao; với nhịp dài, dầm phải cao và nặng, phần lớn sức chịu bị tiêu vào việc gánh chính sức nặng của nó.

Ít nứt thì bền hơn. Dầm dự ứng lực được thiết kế để vùng dưới vẫn bị ép nhẹ hoặc chỉ nứt rất ít dưới tải sử dụng. Không có vết nứt, nước và muối khó lọt vào cốt thép, tuổi thọ tăng. Với cầu gần biển hay bể chứa nước, đây là lợi thế lớn.

Dầm mảnh hơn, thông thuyền tốt hơn. Cùng một nhịp, dầm dự ứng lực thấp hơn, nhẹ hơn. Dầm thấp nghĩa là cầu không cần nâng cao mặt đường nhiều để chừa khoảng tĩnh không cho tàu thuyền, đường dẫn lên cầu ngắn hơn.

Đổi lại, nó đòi hỏi vật liệu và tay nghề cao. Cần thép cường độ rất cao, bê tông tốt, thiết bị kéo căng và đội thi công lành nghề. Sai sót trong khâu căng cáp hay bơm vữa có thể ẩn kín bên trong dầm nhiều năm.

Căng trước và căng sau khác nhau thế nào

Có hai cách chính để đưa lực căng vào bê tông. Tên gọi chỉ thứ tự: căng cáp trước hay sau khi đổ bê tông.

Tiêu chíCăng trướcCăng sau
Thứ tựKéo căng cáp trên bệ, đổ bê tông bao quanh, chờ cứng rồi cắt cápĐổ bê tông có chừa ống rỗng, chờ cứng, luồn cáp, kéo căng rồi neo
Lực truyền vào bê tông nhờĐộ bám giữa cáp và bê tông dọc chiều dàiĐầu neo ở hai đầu cáp tì vào bê tông
Nơi làmChủ yếu trong nhà máy, bãi đúc có bệ căng cố địnhNgay tại công trình, trên đà giáo hoặc trên đốt dầm vừa đúc
Hình dạng đường cápThường thẳng hoặc gãy khúc đơn giảnUốn cong tuỳ ý theo đường lực
Hay gặp ởDầm cầu đúc sẵn cỡ vừa, cọc ống, tấm sàn rỗngCầu đúc hẫng, cầu nhịp lớn, sàn nhà không dầm, bể chứa tròn
Việc sau khi căngKhông cần thêmBơm vữa lấp đầy ống để bảo vệ cáp và tạo độ bám

Ngoài hai cách trên, một số cầu dầm hộp còn có cáp căng ngoài: cáp chạy bên trong lòng hộp rỗng chứ không nằm trong thân bê tông, đi qua các khối chuyển hướng. Cách này cho phép kiểm tra, thậm chí thay cáp sau này, một lợi thế lớn cho bảo trì.

Một đợt căng sau diễn ra thế nào

Mô tả dưới đây ở mức câu chuyện để hiểu, không phải hướng dẫn vận hành thiết bị. Trình tự thực tế do hồ sơ thiết kế và quy trình của từng công trình quy định.

  1. Trước khi đổ bê tông, đội thi công đặt các ống gen bằng tôn hoặc nhựa gợn sóng theo đúng đường cong thiết kế, buộc chặt vào khung thép để không xê dịch khi đổ.
  2. Đổ bê tông và chờ tới khi đạt cường độ đủ để chịu lực ép từ đầu neo; nếu căng sớm, bê tông quanh đầu neo có thể vỡ.
  3. Luồn các tao cáp vào ống. Mỗi tao cáp phổ biến gồm bảy sợi thép xoắn quanh nhau, nhiều tao gộp thành một bó.
  4. Lắp đầu neo và kích thuỷ lực ở một hoặc cả hai đầu, kéo căng theo từng cấp. Người ta theo dõi đồng thời áp lực kích và độ giãn dài của cáp; hai con số phải khớp với tính toán thì mới tin được lực căng đã đạt.
  5. Khoá cáp bằng nêm trong đầu neo, tháo kích, cắt phần cáp thừa.
  6. Bơm vữa xi măng lấp kín lòng ống từ đầu thấp tới đầu cao, đẩy hết không khí ra, để cáp không gỉ và bám vào dầm.
  7. Bịt kín đầu neo bằng bê tông hoặc nắp bảo vệ. Đây là những hộp nhỏ bạn thấy ở đầu dầm, mặt bên trụ.

Khâu bơm vữa nghe đơn giản nhưng là chỗ ngành cầu thế giới đã rút nhiều bài học: ống không đầy vữa để lại túi khí, nước đọng lại, cáp gỉ âm thầm bên trong. Nhiều nước đã siết chặt quy trình bơm vữa và kiểm tra sau khi phát hiện cáp gỉ ở các cầu cũ.

Lực căng hao dần theo năm, và câu chuyện thất bại ban đầu

Một sợi cáp kéo căng hôm nay sẽ không giữ nguyên lực căng mãi. Bê tông co lại khi khô dần, gọi là co ngót. Bê tông chịu ép lâu ngày cũng ngắn lại thêm từ từ, gọi là từ biến, giống cái nệm mút bị đè lâu thì lún. Bản thân cáp thép bị kéo lâu cũng chùng đi chút ít, như dây đàn phải lên lại sau vài ngày. Tất cả cộng lại làm lực căng mất đi một phần đáng kể. Người thiết kế phải tính trước phần hao này và căng dư ngay từ đầu.

Chính chuyện hao lực này từng làm các thử nghiệm đầu tiên thất bại. Cuối thế kỷ mười chín đã có người thử kéo căng thép thường trong bê tông, nhưng thép thường chỉ được kéo giãn rất ít, và phần co ngót, từ biến của bê tông ăn gần hết độ giãn đó sau vài năm. Kỹ sư người Pháp Eugène Freyssinet, mất năm 1962, được ghi nhận là người hiểu ra phải dùng thép cường độ rất cao kéo giãn thật nhiều, để phần hao chỉ là một phần nhỏ của tổng lực căng. Từ giữa thế kỷ hai mươi, bê tông dự ứng lực mới trở thành công nghệ phổ biến.

Bài học này vẫn còn nguyên giá trị: một ý tưởng đúng về nguyên lý có thể thất bại chỉ vì vật liệu chưa đủ tốt, và tiến bộ nhiều khi đến từ việc hiểu rõ những hao hụt nhỏ mà người trước bỏ qua.

Không chỉ cầu: dự ứng lực ở những chỗ ít ai ngờ

Nguyên lý ép trước cho bê tông được dùng ở nhiều nơi hơn người ta tưởng. Tà vẹt bê tông dưới đường ray là cấu kiện căng trước đúc hàng loạt: mỗi lần tàu chạy qua, tà vẹt bị uốn hàng triệu lần trong đời, và lực ép trước giữ cho nó không nứt dần. Cọc ống bê tông đóng xuống nền đất yếu cũng được căng trước để chịu được những cú búa đóng mà không vỡ.

Trong nhà cao tầng, sàn phẳng không dầm có cáp dự ứng lực chạy lượn sóng bên trong giúp sàn mỏng hơn, trần thông thoáng, mỗi tầng thấp xuống một chút, cộng lại cả toà có thể thêm được tầng mà chiều cao không đổi. Bể chứa tròn cỡ lớn, vỏ lò phản ứng hay tháp bê tông cao được quấn cáp căng quanh thân để ép thành bể lại, chống lại áp lực đẩy ra từ bên trong.

Mỗi ứng dụng có một lý do chung: ở đâu bê tông sắp bị kéo và nứt, người ta ép nó trước để vết nứt không có cơ hội xuất hiện.

Đứng dưới cầu thì nhìn gì, và chỗ hay hiểu sai

Nhìn đầu dầm và mặt trụ. Những khối bê tông nhỏ hình vuông, tròn hoặc các nắp kim loại bịt ở đầu dầm, mặt bên trụ là nơi neo cáp. Ở cầu dầm hộp, nếu được vào lòng hộp, bạn sẽ thấy các ụ bê tông nhô ra, nơi neo hoặc đổi hướng cáp.

Nhìn độ vồng của dầm đúc sẵn. Dầm nằm ở bãi thường vồng nhẹ lên giữa do lực căng. Khi lắp lên cầu và chịu thêm bản mặt, lớp phủ, độ vồng giảm dần. Đó là thiết kế, không phải dầm bị cong.

Hiểu sai: "Dự ứng lực là cho thêm thép vào cho chắc." Lượng thép trong dầm dự ứng lực thường ít hơn dầm thường cùng nhịp; điểm khác là thép được kéo căng và làm việc ngay từ đầu, không chờ bê tông nứt.

Hiểu sai: "Cáp đã căng thì không bao giờ phải kiểm tra." Cáp nằm trong dầm là thứ khó kiểm tra nhất của một cây cầu. Các nước có hệ thống cầu già cỗi đã đầu tư nhiều vào thiết bị dò cáp gỉ, và nhiều cầu mới được thiết kế để cáp có thể kiểm tra hoặc thay thế.

Hiểu sai: "Dầm dự ứng lực không bao giờ nứt." Dầm có thể nứt nếu quá tải, nếu lực căng hao nhiều hơn tính toán hoặc cáp bị gỉ. Vết nứt ở dầm dự ứng lực đáng để ý hơn ở dầm thường, vì bình thường nó không được phép xuất hiện dưới tải sử dụng.

Câu hỏi thường gặp

Bê tông dự ứng lực khác bê tông cốt thép ở điểm nào?

Ở bê tông cốt thép thường, thép nằm yên và chỉ làm việc khi bê tông bị kéo và đã nứt. Ở bê tông dự ứng lực, cáp thép được kéo căng trước để ép bê tông lại, nên dưới tải sử dụng bê tông vẫn bị ép hoặc nứt rất ít, dầm mỏng nhẹ và bền hơn.

Căng trước và căng sau, cách nào tốt hơn?

Không có cách nào tốt hơn tuyệt đối. Căng trước hợp với cấu kiện đúc sẵn hàng loạt trong nhà máy, kiểm soát chất lượng tốt. Căng sau hợp với công trình lớn đổ tại chỗ, cáp uốn cong theo đường lực, như cầu đúc hẫng nhịp lớn hay sàn nhà không dầm.

Tao cáp dự ứng lực gồm mấy sợi?

Loại tao cáp phổ biến gồm bảy sợi thép cường độ cao, một sợi thẳng ở giữa và sáu sợi xoắn quanh. Nhiều tao được gộp lại thành một bó cáp luồn trong cùng một ống, số tao mỗi bó tuỳ thiết kế từng công trình.

Vì sao phải bơm vữa vào ống cáp?

Vữa lấp kín lòng ống để chặn nước và không khí, giữ cho cáp không gỉ, đồng thời làm cáp bám vào dầm. Ống còn túi khí là chỗ nước đọng và cáp gỉ âm thầm, nên khâu bơm vữa được kiểm soát rất chặt ở các công trình hiện đại.

Lực căng trong cáp có giảm theo thời gian không?

Có. Bê tông co ngót khi khô, ngắn lại từ từ khi bị ép lâu ngày, và cáp thép cũng chùng đi một ít. Người thiết kế tính trước phần hao này và kéo căng dư ngay từ đầu để sau nhiều năm lực còn lại vẫn đủ.

Ai là người phát triển bê tông dự ứng lực?

Ý tưởng kéo căng thép trong bê tông có từ cuối thế kỷ mười chín, nhưng thường được ghi nhận cho kỹ sư người Pháp Eugène Freyssinet, người hiểu rằng phải dùng thép cường độ rất cao để bù phần hao do co ngót và từ biến. Công nghệ phổ biến rộng từ giữa thế kỷ hai mươi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138