Tuổi thọ thiết kế là khoảng thời gian công trình được tính toán để làm việc an toàn với điều kiện được bảo trì đúng cách, thường được nhiều tiêu chuẩn quốc tế đặt khoảng 50 năm cho nhà thông thường và khoảng 100 năm cho cầu, công trình hạ tầng lớn. Con số đó không phải ngày hết hạn ghi trên hộp sữa: không bảo trì thì công trình có thể xuống cấp sớm hơn nhiều, còn được chăm sóc tốt thì nhiều cầu, đập đã vượt xa tuổi thọ ban đầu.
Tuổi thọ cụ thể của từng công trình do tiêu chuẩn áp dụng và hồ sơ thiết kế quy định, nên bạn đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý nếu cần. Bài này đi qua những kẻ thù âm thầm của công trình, cách người ta phát hiện chúng và những việc bảo trì khiến một cây cầu trăm tuổi vẫn còn chạy được.
Tuổi thọ thiết kế dùng để làm gì
Khi thiết kế, kỹ sư cần một mốc thời gian để quyết định nhiều thứ cụ thể. Lớp bê tông bảo vệ cốt thép dày bao nhiêu để khí cacbonic và muối chưa thấm tới thép trong chừng ấy năm. Chi tiết thép phải chịu bao nhiêu triệu lượt xe trước khi có nguy cơ nứt mỏi. Trận lũ, cơn bão, trận động đất mạnh cỡ nào có khả năng xảy ra trong khoảng đời đó. Tuổi thọ thiết kế dài hơn nghĩa là mọi thứ phải dày hơn, tốt hơn, đắt hơn.
Không phải bộ phận nào cũng sống lâu như nhau. Thân trụ, móng có thể được tính cho cả trăm năm, nhưng lớp mặt đường, khe co giãn, gối cao su, sơn bảo vệ, dây cáp có tuổi thọ ngắn hơn nhiều và được thiết kế để thay thế. Một cây cầu trăm năm có thể đã thay mặt đường hàng chục lần, thay gối vài lần, thậm chí thay cả hệ cáp.
Hiểu như vậy, câu hỏi "cầu này còn bao nhiêu năm" không có một con số đơn giản. Câu trả lời đúng là: tuỳ tình trạng thực tế qua kiểm định, và tuỳ việc bảo trì sau này.
Những kẻ thù âm thầm của công trình
Phần lớn công trình xuống cấp không vì một tai hoạ lớn mà vì những quá trình chậm, lặng lẽ, kéo dài nhiều năm.
| Kẻ thù | Chuyện gì xảy ra | Dấu hiệu nhìn thấy |
|---|---|---|
| Cacbonat hoá bê tông | Khí cacbonic thấm dần vào làm mất tính kiềm bảo vệ thép | Ban đầu không thấy gì; về sau thép gỉ |
| Muối clorua | Muối biển, muối từ đất phá màng bảo vệ thép, gây gỉ lỗ | Vệt gỉ nâu, bê tông bong mảng ở công trình ven biển |
| Nước thấm | Nước mang muối, làm gỉ thép, rửa trôi vữa, đóng băng nứt vỡ ở xứ lạnh | Vệt ẩm, rêu, vệt vôi trắng chảy ra từ vết nứt |
| Mỏi | Vết nứt lớn dần dưới tải lặp ở chi tiết thép | Vết nứt mảnh ở chân mối hàn, mối nối |
| Xói lở chân trụ | Dòng chảy cuốn đất đá quanh móng, nhất là mùa lũ | Thường không thấy từ trên; phải lặn hoặc đo đáy sông |
| Lão hoá vật liệu phụ | Cao su cứng giòn, sơn bạc màu bong tróc dưới nắng | Gối nứt, sơn phồng rộp, khe co giãn bung |
Điều khó nhất là nhiều kẻ thù trong bảng không để lại dấu hiệu bên ngoài cho tới khi đã tiến khá xa. Vì vậy kiểm tra công trình không chỉ là nhìn, mà phải đo, khoan lấy mẫu, soi, siêu âm ở những vị trí được chọn có tính toán.
Khi thép trong bê tông bắt đầu gỉ
Gỉ sắt chiếm thể tích lớn hơn nhiều lần so với lượng thép đã bị ăn mất. Khi thanh thép bên trong bê tông gỉ, lớp gỉ phồng lên như bột nở, đẩy vào lớp bê tông bọc ngoài từ bên trong. Bê tông chịu kéo kém nên nứt dọc theo thanh thép, nước và không khí lại theo vết nứt vào sâu hơn, gỉ càng nhanh. Đến một lúc, cả mảng bê tông bong ra, lộ thanh thép gỉ sần sùi. Người trong nghề hay gọi vui hiện tượng này là "ung thư bê tông" vì nó âm thầm từ bên trong và lan rộng.
Có một phép thử đơn giản mà kỹ sư hay làm tại hiện trường: đục một mảng bê tông mới, phun lên mặt vừa đục một dung dịch chỉ thị màu. Phần bê tông còn kiềm chuyển màu hồng tím, phần đã bị cacbonat hoá giữ nguyên màu xám. Đo chiều sâu lớp không đổi màu, so với chiều dày lớp bảo vệ, người ta biết thép đã nằm trong vùng nguy hiểm chưa.
Sửa chữa thường gồm đục bỏ bê tông hỏng tới sau thanh thép, làm sạch hoặc thay thép bị gỉ nặng, quét lớp bảo vệ rồi đắp lại bằng vữa sửa chữa chuyên dụng. Phòng hơn chữa: lớp bảo vệ đủ dày, bê tông đặc, thoát nước tốt từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với sửa sau ba mươi năm.
Các cấp bảo trì một cây cầu lớn
Mỗi nước, mỗi đơn vị quản lý có quy trình riêng, nhưng thường chia thành các cấp như sau.
- Bảo dưỡng thường xuyên: dọn rác khe co giãn, thông lỗ thoát nước mặt cầu, cắt cỏ cây mọc ở chân trụ và khe nứt, sửa đèn, lan can. Việc nhỏ nhưng là tuyến phòng thủ đầu tiên, vì nước đọng là khởi đầu của gần hết mọi hư hỏng.
- Kiểm tra định kỳ: theo chu kỳ vài năm, đội kiểm tra đi sát từng bộ phận bằng xe kiểm tra cầu có cần vươn xuống dưới mặt cầu, giàn treo, thuyền, có khi cả thợ lặn, ghi lại vết nứt, chỗ gỉ, tình trạng gối, khe và chụp ảnh so sánh với lần trước.
- Kiểm tra đặc biệt: sau bão lớn, lũ lớn, động đất, tàu va trụ hoặc khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Có thể kèm thử tải, đo dao động, khoan lấy mẫu.
- Sửa chữa và thay thế bộ phận: sơn lại kết cấu thép, thay khe co giãn, thay gối, thay mặt đường, vá bê tông, gia cường dầm bằng tấm sợi dán ngoài hoặc cáp căng ngoài.
- Cải tạo lớn: khi tải trọng xe tăng so với thời thiết kế ban đầu hoặc tiêu chuẩn mới khắt khe hơn, như gia cường chống động đất, mở rộng mặt cầu, thay hệ cáp.
Thông tin chu kỳ kiểm định cụ thể của từng cầu do cơ quan quản lý ban hành; ở đây chỉ mô tả cấu trúc chung để bạn hình dung.
Sơn mãi không xong và những cách chống gỉ khác
Sơn nhiều lớp. Trong tiếng Anh có thành ngữ "như sơn cầu Forth" để chỉ việc làm mãi không xong: chuyện kể rằng cây cầu thép khổng lồ ở Scotland được sơn từ đầu này tới đầu kia, xong thì đầu kia đã cần sơn lại. Ngày nay hệ sơn nhiều lớp hiện đại bền hơn nhiều, nhưng sơn vẫn là việc bảo trì thường xuyên nhất của cầu thép.
Mạ kẽm. Thép nhúng vào kẽm nóng chảy được phủ một lớp kẽm. Kẽm bị ăn mòn trước, hy sinh để bảo vệ thép. Lan can, thanh giằng, bu lông ngoài trời thường được mạ kẽm.
Thép chịu thời tiết. Một số loại thép hợp kim tự tạo lớp gỉ màu nâu sẫm, đặc và bám chắc, làm chậm gỉ phía trong, nên không cần sơn trong môi trường phù hợp. Không hợp với vùng ven biển nhiều muối hay chỗ đọng nước.
Bảo vệ catốt. Với cọc cảng, giàn ngoài khơi, chân trụ cầu trong nước biển, người ta gắn những khối kim loại dễ bị ăn mòn hơn thép để chúng bị ăn thay, hoặc đưa một dòng điện nhỏ có kiểm soát vào kết cấu. Đây là cùng nguyên lý với những khối kẽm gắn ở đáy tàu.
Lắng nghe công trình: quan trắc và kéo dài tuổi thọ
Các công trình lớn hiện đại ngày càng được gắn cảm biến từ lúc xây: đo biến dạng trong dầm, độ võng, nhiệt độ, gió, gia tốc rung, lực trong cáp, độ nghiêng của tháp. Với đập, người ta theo dõi lượng nước thấm qua thân và nền, độ lún, độ dịch chuyển của đỉnh đập theo mực nước hồ. Số liệu ghi liên tục qua nhiều năm cho biết công trình đang "già" theo kiểu nào, và nhắc người quản lý kiểm tra khi có thay đổi bất thường.
Kéo dài tuổi thọ là chuyện có thật và phổ biến. Cây cầu sắt bắc qua sông Hồng ở Hà Nội, khánh thành từ đầu thế kỷ hai mươi, đã trải qua chiến tranh, nhiều đợt sửa chữa và gia cố, và đến nay vẫn được dùng sau hơn một trăm năm. Nhiều cầu treo cổ ở châu Âu, Bắc Mỹ đã thay toàn bộ dây treo, mặt cầu, giữ lại tháp và cáp chính. Thông tin cụ thể về các đợt sửa chữa nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý.
Những chỗ người ta hay hiểu sai về tuổi thọ
"Hết tuổi thọ thiết kế là phải đập bỏ." Không đúng. Quyết định tiếp tục dùng, sửa, gia cường hay thay mới dựa trên kết quả kiểm định tình trạng thật, không dựa trên số năm ghi trong hồ sơ. Nhiều công trình đã vượt xa mốc ban đầu mà vẫn an toàn.
"Công trình mới thì chưa cần bảo trì." Những năm đầu là lúc dễ phát hiện lỗi thi công nhất, như lỗ thoát nước bị tắc, khe co giãn lắp lệch, vết nứt co ngót. Sửa sớm thì rẻ; để lâu thì nước và muối đã kịp làm hỏng sâu hơn.
"Chỗ nào không thấy hỏng thì không cần kiểm." Những kẻ thù nguy hiểm nhất như xói chân trụ dưới nước, cáp gỉ trong ống, vết nứt mỏi bên trong mối hàn đều không lộ ra ngoài. Kiểm tra phải theo danh mục vị trí đã định, không chỉ theo chỗ trông có vẻ xấu.
"Bê tông thì cứ để đó, thép mới cần chăm." Bê tông cốt thép vẫn có thép bên trong, và sự xuống cấp của nó thường khó thấy và tốn kém để sửa hơn thép trần. Công trình bê tông ven biển là nhóm cần theo dõi kỹ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi thọ của một cây cầu là bao nhiêu năm?
Nhiều tiêu chuẩn quốc tế đặt tuổi thọ thiết kế cầu và công trình hạ tầng lớn khoảng 100 năm, nhà thông thường khoảng 50 năm. Con số thực tế của từng công trình do tiêu chuẩn áp dụng và hồ sơ thiết kế quy định, và tuổi đời thật còn tuỳ việc bảo trì.
Hết tuổi thọ thiết kế thì công trình có phải phá bỏ không?
Không nhất thiết. Tuổi thọ thiết kế là mốc để tính toán, không phải ngày hết hạn. Khi tới mốc đó hoặc khi có dấu hiệu xuống cấp, công trình được kiểm định; tuỳ kết quả mà tiếp tục khai thác, sửa chữa, gia cường, hạn chế tải hoặc thay mới.
Vì sao bê tông bị bong mảng lộ thép?
Vì thép bên trong bị gỉ. Gỉ chiếm thể tích lớn hơn nhiều so với thép ban đầu, phồng lên đẩy lớp bê tông bọc ngoài nứt và bong ra. Nguyên nhân thường là lớp bảo vệ mỏng, bê tông bị cacbonat hoá hoặc muối thấm tới thép.
Cacbonat hoá bê tông là gì?
Là quá trình khí cacbonic trong không khí thấm dần vào bê tông, phản ứng làm giảm tính kiềm. Khi vùng mất kiềm tới chỗ cốt thép, màng bảo vệ tự nhiên của thép mất tác dụng và thép bắt đầu gỉ nếu có đủ ẩm và không khí.
Cầu được kiểm tra bao lâu một lần?
Tuỳ quy định của từng nước và từng cơ quan quản lý, thường có bảo dưỡng thường xuyên, kiểm tra định kỳ theo chu kỳ vài năm và kiểm tra đặc biệt sau bão, lũ, va chạm. Chu kỳ cụ thể cần tra theo văn bản của cơ quan quản lý.
Bảo vệ catốt là gì?
Là cách chống gỉ cho kết cấu thép trong nước biển hoặc trong đất bằng cách gắn kim loại dễ ăn mòn hơn để nó bị ăn thay, hoặc đưa vào một dòng điện nhỏ có kiểm soát. Cách này dùng nhiều cho cọc cảng, giàn ngoài khơi, đường ống và đáy tàu.