NePhuc.comNể Phục
Cầu: vượt sông, vượt biển, vượt thung lũng

Cầu dây văng là gì: vì sao vài chục sợi cáp giữ được mặt cầu dài hàng trăm mét

Cầu dây văng treo mặt cầu thẳng vào trụ tháp bằng những sợi cáp căng xiên. Nguyên lý, cách bố trí dây, cách dựng và cách nhìn một cây cầu dây văng cho đúng.

A long cable-stayed bridge with two tall concrete towers over a wide brown river, a lone fisherman in a small boat below, low angle from the riverbank at golden hour

Cầu dây văng là loại cầu mà mặt cầu được treo trực tiếp vào một hay nhiều trụ tháp cao bằng những sợi cáp căng thẳng, chạy xiên từ tháp xuống mặt cầu. Mỗi sợi cáp kéo một đoạn mặt cầu lên, chuyển sức nặng đó vào trụ tháp, và trụ tháp đưa toàn bộ xuống móng nằm sâu dưới lòng sông. Nhờ vậy mặt cầu có thể vươn xa hàng trăm mét giữa hai trụ mà không cần chân đỡ ở giữa dòng.

Vài chục sợi cáp giữ được cả mặt cầu không phải vì mỗi sợi to khoẻ phi thường, mà vì chúng chia nhau gánh nặng: mỗi sợi chỉ lo một đoạn ngắn, và sợi cáp thép làm việc tốt nhất đúng ở tư thế bị kéo căng. Phần dưới đây kể lần lượt bài toán người kỹ sư phải giải, nguyên lý bằng những thứ cầm nắm được, các kiểu bố trí dây, bên trong một sợi cáp, cách dựng, và vài cây cầu dây văng quen thuộc ở Việt Nam.

Đứng dưới chân trụ tháp, bạn đang nhìn thấy gì

Hãy hình dung bạn đứng trên bờ sông, ngước nhìn một cây cầu dây văng. Thứ nổi bật nhất là trụ tháp: một cột bê tông hoặc thép cao vút, có khi hình chữ H, chữ A, chữ Y ngược hay hình viên kim cương. Từ thân tháp, những sợi cáp toả xuống hai phía như nan quạt, nối vào hai mép hoặc giữa mặt cầu. Mặt cầu bên dưới trông mỏng một cách bất ngờ so với khoảng không mà nó vượt qua.

Ba bộ phận đó làm ba việc khác nhau. Mặt cầu, người trong nghề gọi là dầm chủ, là nơi xe chạy và cũng là thứ nặng nhất. Dây văng là những sợi cáp chỉ làm một việc là chịu kéo. Trụ tháp là cột chịu nén, gom lực từ hai phía dây rồi đưa xuống móng. Khi nhìn kỹ, bạn sẽ thấy số dây ở hai bên tháp gần như bằng nhau, góc dây cũng đối xứng. Đó không phải để cho đẹp, mà để lực kéo hai bên cân nhau, tháp không bị giật nghiêng về một phía.

Điểm khác biệt quan trọng so với cầu treo dây võng là ở đây không có sợi cáp chủ vắt qua đỉnh tháp rồi neo xuống đất ở hai đầu cầu. Mỗi sợi dây văng đi thẳng từ tháp xuống mặt cầu, căng như dây đàn. Vì thế cầu dây văng không cần những khối neo đồ sộ ở hai bờ, và toàn bộ hệ thống tự cân bằng trong chính nó.

Nguyên lý: cái cần câu, sợi dây và cây thước

Thử với một cây thước nhựa. Cầm một đầu cây thước dài, để đầu kia chìa ra ngoài mép bàn rồi đặt cục tẩy lên đó: thước cong võng xuống ngay. Giờ lấy một sợi chỉ buộc vào đầu thước, kéo xiên lên tay bạn đang giơ cao: thước gần như thẳng lại. Sợi chỉ đã gánh phần lớn sức nặng, và tay bạn đóng vai trụ tháp.

Dây chịu kéo, tháp chịu nén. Sợi cáp thép bị kéo thì rất khoẻ, nhưng hễ bị đẩy là oằn ngay như sợi dây phơi. Bê tông thì ngược lại, chịu nén rất tốt nhưng chịu kéo kém. Cầu dây văng xếp mỗi vật liệu vào đúng sở trường: thép kéo, bê tông nén.

Mặt cầu bị ép dọc theo chiều dài. Vì dây chạy xiên, mỗi sợi vừa kéo mặt cầu lên vừa kéo nó về phía tháp. Cộng tất cả lại, mặt cầu bị nén dọc như một thanh dài bị hai đầu ép vào giữa. Đây là lý do mặt cầu dây văng thường làm bằng dầm hộp bê tông hoặc dầm thép có gân cứng: nó phải đủ cứng để không oằn khi bị nén.

Cái cần câu là hình ảnh gần nhất. Cần câu cứng chịu nén ở gốc, sợi cước căng kéo con cá lên. Trụ tháp là cái cần dựng đứng, mỗi dây văng là một sợi cước, chỉ khác là con cá ở đây là một đoạn mặt cầu nặng hàng trăm tấn và có cả trăm sợi cước cùng làm việc.

Cân bằng hai phía. Nếu chỉ treo dây về một phía, tháp sẽ bị kéo nghiêng như người xách một xô nước bằng một tay. Vì vậy dây được bố trí hai bên gần đối xứng, hoặc một phía nối xuống khối neo nặng ở đầu cầu khi nhịp hai bên không bằng nhau.

Các kiểu bố trí dây: rẻ quạt, đàn hạc, một mặt phẳng hay hai mặt phẳng

Cùng là cầu dây văng nhưng mỗi cây trông một khác, chủ yếu do cách bố trí dây. Bảng dưới đây giúp bạn gọi đúng tên khi đứng ngắm.

KiểuNhìn từ xa thấy gìƯu điểmĐiều phải đánh đổi
Rẻ quạtDây toả ra từ một vùng gần đỉnh tháp như nan quạtDây dốc, làm việc hiệu quả, tốn ít thépĐầu neo dồn ở đỉnh tháp, chi tiết neo phức tạp
Đàn hạcDây song song nhau, neo rải đều trên thân thápTrông gọn, đều, dễ nhìnDây thoải hơn nên cần nhiều thép hơn, tháp chịu uốn nhiều hơn
Nửa rẻ quạtDây neo trên đoạn trên của tháp, hơi xoèDung hoà hai kiểu trên, phổ biến nhất hiện nayKhông có điểm yếu lớn, chỉ ít ấn tượng hơn
Hai mặt phẳng dâyHai hàng dây ở hai mép mặt cầuMặt cầu chống xoắn tốt, hợp cầu rộngCần tháp chữ H, chữ A hoặc kim cương
Một mặt phẳng dâyMột hàng dây duy nhất chạy giữa dải phân cáchThoáng tầm nhìn, đẹp khi đi trên cầuMặt cầu phải là hộp rất cứng để tự chống xoắn

Cầu Bãi Cháy là ví dụ quen thuộc của kiểu một mặt phẳng dây ở Việt Nam: đi xe qua cầu, bạn thấy hàng dây chạy dọc giữa dải phân cách, hai bên lòng đường thoáng hẳn. Muốn vậy, dầm cầu phải là một hộp kín đủ cứng để khi xe tải dồn về một làn, mặt cầu không bị vặn như tờ bìa.

Bên trong một sợi cáp văng có gì

Từ xa, mỗi dây văng trông như một ống trơn màu trắng hoặc vàng. Bên trong ống ấy là một bó nhiều tao thép, mỗi tao lại xoắn từ vài sợi thép cường độ cao nhỏ cỡ chiếc đũa con. Thép được mạ hoặc phủ sáp, bọc nhựa riêng từng tao, rồi cả bó nằm trong ống nhựa ngoài cùng. Lớp áo nhiều tầng ấy có một nhiệm vụ: giữ cho nước mưa và hơi muối không chạm được vào thép, vì cáp gỉ là kẻ thù số một của cầu dây văng.

Cách làm từng tao riêng có một cái lợi rất thực tế. Khi cần kiểm tra hay thay, đội bảo trì có thể rút từng tao ra thay mà cầu vẫn thông xe, giống như thay từng sợi trong một bó đũa mà không phải tháo cả bó.

Nhìn kỹ bề mặt ống bọc, bạn có thể thấy những gờ nổi xoắn quanh ống như đường ren. Gờ này không trang trí. Khi trời mưa có gió, nước chảy thành dòng trên ống có thể khiến dây rung lên nhịp nhàng, hiện tượng mà người trong nghề gọi là rung do mưa gió. Gờ xoắn phá dòng nước ấy. Ở chân dây, sát mặt cầu, thường còn có những bộ giảm chấn nhỏ hình ống hoặc hình hộp, làm việc giống giảm xóc xe máy, hút bớt dao động trước khi nó kịp lớn lên.

Một cây cầu dây văng được dựng lên theo trình tự nào

Mỗi công trình có cách làm riêng, nhưng phần lớn cầu dây văng đi qua các bước chính sau. Điều đáng nể là trong suốt quá trình, cây cầu chưa hoàn chỉnh vẫn phải tự đứng vững ở từng ngày.

  1. Làm móng trụ tháp giữa sông hoặc sát bờ: đóng hay khoan cọc sâu xuống lớp đất cứng, đổ bệ móng dày để gom đầu cọc lại.
  2. Dựng trụ tháp lên cao dần bằng ván khuôn leo, mỗi đợt đổ bê tông vài mét, cài sẵn các hộp neo dây ở đúng cao độ đã tính.
  3. Làm đoạn mặt cầu đầu tiên ngay sát chân tháp, nối cứng vào tháp, gọi là khối đỉnh trụ.
  4. Vươn mặt cầu ra hai phía cùng lúc: lắp hoặc đổ một đốt dầm bên này thì làm một đốt tương ứng bên kia, như người dang hai tay xách hai túi nặng bằng nhau.
  5. Sau mỗi cặp đốt, lắp và căng một cặp dây văng mới để đỡ hai đốt vừa làm, rồi đo lại cao độ, chỉnh lực căng dây.
  6. Khi hai cánh hẫng từ hai trụ tháp gặp nhau ở giữa sông, nối đốt cuối cùng, gọi là hợp long.
  7. Điều chỉnh lần cuối lực căng toàn bộ dây để mặt cầu đúng hình dáng thiết kế, rồi làm lớp phủ mặt đường, lan can, đèn và hệ thống quan trắc.

Bước khó nhất là giữ hình dáng. Mỗi lần thêm một đốt dầm, cả cánh hẫng võng xuống một chút; mỗi lần căng dây, nó lại nhích lên. Người kỹ sư theo dõi cao độ gần như từng ngày, thường đo vào sáng sớm khi nhiệt độ ổn định, vì nắng trưa làm thép và bê tông giãn ra, số đo sai lệch.

Vài cây cầu dây văng ở Việt Nam, kể qua cách làm

Cầu Mỹ Thuận vượt sông Tiền, thông xe khoảng năm 2000, là một trong những cây cầu dây văng lớn đầu tiên của Việt Nam, nhịp chính khoảng 350 mét. Với nhiều người miền Tây, đó là lần đầu thấy một cây cầu thay chuyến phà chờ hàng giờ. Cầu dùng hai mặt phẳng dây, mỗi bên một hàng dây toả xuống mép mặt cầu.

Cầu Bãi Cháy ở Quảng Ninh, thông xe khoảng năm 2006, nhịp chính khoảng 435 mét, nổi bật vì dùng một mặt phẳng dây. Cửa biển nơi đây có gió mạnh, nên hình dạng mặt cầu được thử kỹ để gió lướt qua êm, không sinh xoáy. Cầu Cần Thơ vượt sông Hậu, thông xe khoảng năm 2010, có nhịp chính khoảng 550 mét, tại thời điểm hoàn thành thuộc nhóm cầu dây văng nhịp lớn nhất khu vực Đông Nam Á. Nền đất phù sa sâu buộc móng trụ tháp phải dùng cọc khoan nhồi rất dài.

Cầu Nhật Tân vượt sông Hồng ở Hà Nội, thông xe khoảng năm 2015, đi một lối khác: không phải một nhịp lớn mà nhiều nhịp dây văng nối liền, với năm nhịp chính và sáu trụ tháp. Các con số trên là số tròn để hình dung; khi cần trích dẫn chính xác, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý công trình.

Chỗ hay hiểu sai và đi xem tận nơi thì để ý gì

Đứng ngắm một cây cầu dây văng sẽ thú vị hơn nhiều nếu bạn tránh được vài hiểu lầm phổ biến và biết nhìn vào đâu.

  • Không phải cầu nào có dây là cầu treo. Dây chạy thẳng, xiên từ tháp xuống mặt cầu là dây văng; có một sợi cáp lớn võng thành đường cong giữa hai tháp, rồi những dây đứng thả xuống, mới là cầu treo dây võng.
  • Dây không nằm im tuyệt đối. Một chút rung nhẹ khi gió mạnh hay xe nặng chạy qua là bình thường; cầu được tính để chịu những dao động ấy, và giảm chấn ở chân dây làm đúng việc của nó.
  • Trụ tháp không chỉ để làm đẹp. Chiều cao tháp quyết định góc dây: tháp càng cao, dây càng dốc, càng nâng mặt cầu hiệu quả.
  • Đếm thử số dây ở hai bên tháp. Bạn sẽ thấy gần như bằng nhau, minh chứng của nguyên tắc cân bằng.
  • Để ý khe co giãn ở hai đầu cầu. Khi đi bộ hay đi xe qua, tiếng lục cục nhỏ chính là chỗ mặt cầu được phép dài ra, ngắn lại theo nắng.
  • Nhìn chân dây sát lan can. Ống giảm chấn, nắp chụp đầu neo cho thấy cáp được chăm sóc thế nào.

Cách ngắm đẹp nhất thường là từ bờ sông, hơi lệch về một phía, lúc nắng chiều xiên ngang. Khi ấy các sợi dây sáng lên từng đường, bạn đọc được ngay kiểu bố trí rẻ quạt hay đàn hạc mà không cần ai giải thích.

Câu hỏi thường gặp

Cầu dây văng khác cầu treo ở điểm nào dễ nhận ra nhất?

Cầu dây văng có các sợi dây thẳng, chạy xiên trực tiếp từ trụ tháp xuống mặt cầu. Cầu treo dây võng có một sợi cáp chủ cong võng vắt qua đỉnh hai tháp, neo xuống đất ở hai đầu, rồi các dây đứng thả xuống đỡ mặt cầu.

Vì sao dây văng thường bọc ống màu trắng hay vàng?

Ống bọc bảo vệ bó thép bên trong khỏi nước mưa, hơi muối và nắng. Màu sáng giúp ống ít hấp thụ nhiệt hơn, đồng thời dễ nhìn thấy với tàu thuyền và máy bay nhỏ bay thấp, bên cạnh lý do thẩm mỹ.

Một sợi dây văng bị đứt thì cầu có sập không?

Cầu dây văng được thiết kế để vẫn đứng vững khi một sợi dây phải tháo ra thay hoặc bị hư hỏng, vì các dây lân cận chia nhau gánh phần lực đó. Đây cũng là lý do người ta thay dây định kỳ mà không phải đóng cầu.

Cầu dây văng có thể vượt nhịp dài bao nhiêu?

Phần lớn cầu dây văng có nhịp chính từ vài trăm mét đến khoảng hơn một nghìn mét. Với những nhịp còn dài hơn, người ta thường chọn cầu treo dây võng vì cáp chủ võng tận dụng thép hiệu quả hơn ở khoảng cách rất lớn.

Vì sao mặt cầu dây văng ở cửa biển phải thử trong ống gió?

Gió thổi qua mặt cầu có thể sinh xoáy, làm cầu dao động lên xuống hoặc xoắn. Mô hình thu nhỏ đặt trong ống gió giúp người kỹ sư chọn hình dạng mép dầm sao cho gió lướt qua êm, trước khi đổ bê tông thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138