NePhuc.comNể Phục
Cầu: vượt sông, vượt biển, vượt thung lũng

Cầu treo dây võng là gì: cáp chủ, khối neo và vì sao nó vượt được nhịp dài nhất

Cầu treo dây võng gánh mặt cầu bằng hai sợi cáp chủ cong như chiếc võng, neo chặt vào đất ở hai đầu. Cách nó vượt hàng nghìn mét và cách người ta kéo cáp qua sông.

A grand suspension bridge with long sagging main cables between two steel towers above a misty strait, two cyclists on the deck, aerial view at early morning

Cầu treo dây võng là loại cầu mà mặt cầu được đỡ bởi hai sợi cáp chủ cực lớn, vắt qua đỉnh các trụ tháp, võng xuống thành đường cong như chiếc võng, rồi neo chặt vào những khối bê tông hoặc vách đá ở hai đầu cầu. Từ cáp chủ, hàng trăm dây treo thả thẳng xuống, móc vào mặt cầu. Sức nặng của mặt cầu đi lên dây treo, sang cáp chủ, chia về đỉnh tháp và hai khối neo.

Nó vượt được những nhịp dài nhất thế giới vì cáp võng là hình dạng tự nhiên nhất để thép chịu kéo: không có chỗ nào bị uốn gãy, mọi sợi thép đều làm việc. Khi khoảng cách giữa hai tháp lên tới hàng nghìn mét, cầu treo dây võng gần như là lựa chọn duy nhất. Dưới đây là cách nó làm việc, bộ phận nào gánh việc gì, và làm sao người ta kéo được sợi cáp to như thân cây qua một eo biển.

Sợi dây phơi đồ và cái võng: nguyên lý nằm ngay trong sân nhà

Căng một sợi dây phơi đồ giữa hai cột, treo lên vài chiếc áo ướt. Sợi dây võng xuống, và càng treo nhiều áo nó càng võng. Nhưng dây không đứt, vì toàn bộ chiều dài của nó đang bị kéo đều. Hai cái cột thì bị dây kéo nghiêng vào trong, nên người ta thường buộc thêm sợi néo từ đỉnh cột xuống đất. Đó gần như là toàn bộ nguyên lý của cầu treo dây võng.

Cái võng cũng vậy. Người nằm trên võng nặng mấy chục cân, nhưng sợi dây võng chỉ cần chịu kéo. Nếu thay sợi dây bằng một thanh gỗ thẳng gác giữa hai gốc cây, thanh gỗ ấy phải to hơn rất nhiều mới không gãy, vì nó bị uốn chứ không bị kéo. Vật liệu chịu kéo thuần tuý làm việc hiệu quả hơn hẳn vật liệu bị uốn.

Cầu treo phóng to hình ảnh ấy lên hàng nghìn lần. Cáp chủ là sợi dây phơi. Trụ tháp là hai cái cột. Khối neo ở hai đầu là sợi néo buộc xuống đất. Mặt cầu và xe cộ là những chiếc áo, chỉ khác là chúng được treo dày đặc và đều đặn bằng các dây treo thẳng đứng, nên cáp chủ võng thành một đường cong rất mượt.

Bốn bộ phận và việc của từng bộ phận

Cáp chủ. Thường có hai sợi, mỗi sợi gồm hàng nghìn đến hàng chục nghìn sợi thép nhỏ cỡ cây bút chì xếp song song, ép chặt thành một khối tròn. Đây là xương sống của cầu, chịu toàn bộ lực kéo.

Dây treo. Những sợi cáp nhỏ hơn thả thẳng đứng từ cáp chủ xuống, cách đều nhau vài chục mét hoặc ít hơn. Chúng chỉ làm một việc là chuyển sức nặng mặt cầu lên cáp chủ.

Trụ tháp. Đỡ cáp chủ ở đỉnh qua một bộ yên ngựa bằng thép đúc, chỗ cáp vắt qua. Tháp chủ yếu chịu nén thẳng đứng, nên thường cao nhưng không cần quá dày.

Khối neo. Hai khối bê tông nặng khổng lồ hoặc hầm neo khoét sâu vào đá ở hai đầu cầu, nơi các sợi thép của cáp chủ được tách ra, vòng quanh hoặc gắn vào các thanh neo. Lực kéo của cả cây cầu dồn về đây.

Mặt cầu làm dầm cứng. Mặt cầu treo không chỉ là đường chạy xe mà còn phải đủ cứng để phân phối tải trọng, không để một chiếc xe tải nặng làm võng cục bộ một đoạn. Có cầu làm dàn thép cao, có cầu làm hộp thép dẹt hình cánh máy bay.

Khối neo: bộ phận ít ai để ý nhưng gánh nặng nhất

Khi đi qua một cây cầu treo lớn, du khách thường ngước nhìn tháp mà bỏ qua hai khối bê tông nằm ở đầu cầu. Thế nhưng chính hai khối đó đang giữ cho cả cây cầu không bị kéo sập vào giữa sông. Lực kéo trong cáp chủ của một cầu treo nhịp dài có thể tương đương sức nặng của hàng chục nghìn chiếc ô tô cộng lại.

Có hai cách neo phổ biến. Cách thứ nhất là neo trọng lực: đổ một khối bê tông nặng đến mức lực kéo của cáp không nhấc nổi, không lôi trượt được nó. Cách thứ hai là neo vào đá: nếu hai đầu cầu là vách đá cứng, người ta khoét hầm nghiêng vào trong núi, đặt khung neo rồi đổ bê tông lấp lại, để chính khối núi giữ cáp.

Ở những nơi đất yếu, không làm nổi khối neo khổng lồ, kỹ sư có một mẹo khác: cầu treo tự neo. Đầu cáp chủ không đi xuống đất mà buộc thẳng vào hai đầu mặt cầu. Khi đó mặt cầu bị cáp kéo dồn vào nhau, tức là chịu nén dọc, nên phải làm rất cứng. Kiểu này hợp với nhịp vừa phải và có thứ tự thi công phức tạp hơn: mặt cầu phải dựng xong trước rồi mới treo được lên cáp.

Kéo một sợi cáp to như thân cây qua eo biển bằng cách nào

Không thể chế tạo sẵn một sợi cáp dài vài kilômét, nặng hàng nghìn tấn rồi cẩu lên. Người ta dệt nó ngay tại chỗ, từng sợi thép nhỏ một. Trình tự quen thuộc như sau:

  1. Dựng xong hai trụ tháp và hai khối neo trước tiên, vì cáp cần điểm tựa.
  2. Đưa một sợi cáp mồi nhỏ qua sông, có nơi dùng tàu kéo, có nơi dùng trực thăng hay thiết bị bay không người lái kéo sợi dây dẫn nhẹ.
  3. Dùng sợi mồi kéo các cáp lớn hơn để dựng một lối đi tạm bằng lưới thép ngay dưới vị trí cáp chủ, gọi là đường công tác, cho thợ đi lại trên không.
  4. Chạy bánh xe kéo sợi qua lại giữa hai khối neo, mỗi lượt rải thêm sợi thép nhỏ; hoặc kéo từng bó sợi đã đóng sẵn ở xưởng.
  5. Khi đủ số sợi, ép chặt cả bó thành hình tròn bằng máy kẹp vòng, rồi quấn dây thép mảnh bên ngoài và phủ lớp bảo vệ.
  6. Lắp các kẹp cáp trên cáp chủ, treo dây treo xuống, rồi nâng từng khối mặt cầu từ xà lan lên móc vào dây treo, thường bắt đầu từ giữa nhịp và từ chân tháp tiến dần ra.

Có một chi tiết khiến người ta nể phục: trong lúc rải sợi, mỗi sợi phải có độ võng giống hệt các sợi trước, nếu không khi ép lại, có sợi căng có sợi chùng, sợi căng sẽ gánh quá sức. Đội thi công thường chỉnh độ võng vào ban đêm hoặc sáng sớm, khi nhiệt độ đều, để nắng không làm sai số đo.

Cầu treo dây võng và cầu dây văng: so nhanh

Hai loại cầu này hay bị gọi chung là cầu dây, nhưng cách làm việc khác nhau từ gốc. Bảng so sánh dưới giúp bạn phân biệt khi đứng xem.

Tiêu chíCầu treo dây võngCầu dây văng
Hình dáng dâyCáp chủ cong võng giữa hai tháp, dây treo thẳng đứngDây thẳng, xiên từ tháp xuống mặt cầu
Lực đi về đâuLên cáp chủ, về đỉnh tháp và khối neo hai đầuThẳng vào trụ tháp, cân bằng hai phía
Khối neo lớn ở hai bờCần, trừ kiểu tự neoThường không cần
Mặt cầuChủ yếu chịu uốn cục bộ, không bị nén dọc nhiềuBị nén dọc, phải cứng
Nhịp phù hợpRất dài, từ khoảng một nghìn mét trở lênTừ vài trăm đến khoảng một nghìn mét
Độ mềmMềm hơn, dễ dao động theo gió nếu thiết kế kémCứng hơn nhờ dây căng trực tiếp
Thi côngPhải có cáp chủ xong mới treo mặt cầuMặt cầu vươn dần từ tháp cùng lúc với căng dây

Ở khoảng nhịp trung bình, hai loại cầu cạnh tranh nhau, và quyết định thường nằm ở điều kiện đất hai bờ: đất tốt để làm khối neo thì cầu treo có lợi, đất yếu thì cầu dây văng nhẹ nhàng hơn.

Những cây cầu treo được nhắc đến nhiều nhất và điều làm nên chúng

Cầu Cổng Vàng ở Mỹ, hoàn thành khoảng năm 1937, nhịp chính khoảng một nghìn hai trăm tám mươi mét, là nhịp dài nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành. Thứ làm người ta nể nằm ở điều kiện thi công: sương mù dày, dòng chảy mạnh, gió biển lớn, và móng một trụ tháp phải làm giữa luồng nước. Màu đỏ cam đặc trưng vốn là lớp sơn chống gỉ được giữ lại vì nổi bật trong sương.

Cầu Akashi Kaikyō ở Nhật Bản, hoàn thành khoảng năm 1998, nhịp chính khoảng một nghìn chín trăm chín mươi mét, giữ kỷ lục nhịp cầu treo dài nhất thế giới nhiều năm sau khi thông xe. Vùng này có động đất, bão và dòng triều xiết. Trong lúc thi công, một trận động đất lớn đã làm hai tháp dịch xa nhau thêm gần một mét, và nhịp cầu được điều chỉnh theo khoảng cách mới.

Ở Việt Nam, cầu Thuận Phước bắc qua cửa sông Hàn ở Đà Nẵng, thông xe khoảng năm 2009, là cây cầu treo dây võng lớn được nhắc đến nhiều nhất. Ngoài ra, khắp các vùng núi có hàng nghìn cầu treo dân sinh nhỏ cho người đi bộ, xe máy, cùng nguyên lý cáp võng nhưng quy mô khiêm tốn. Số liệu trên là số tròn để hình dung; khi cần chính xác, hãy đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý công trình.

Gió, dao động và vì sao cầu treo hiện đại không còn sợ chuyện cũ

Vì mềm, cầu treo dây võng nhạy với gió hơn mọi loại cầu khác. Ngành cầu học được bài học này một cách đắt giá ở cây cầu Tacoma Narrows ở Mỹ năm 1940, khi mặt cầu mảnh dao động xoắn theo gió rồi sụp. Từ đó, cách làm cầu treo thay đổi hẳn:

  • Mặt cầu được làm cứng hơn, hoặc dạng dàn thép cao để gió lùa qua, hoặc dạng hộp dẹt hình cánh để gió lướt êm.
  • Mọi cầu treo lớn đều thử mô hình thu nhỏ trong ống gió trước khi làm thật.
  • Một số cầu có khe hở dọc giữa mặt cầu hoặc tấm chắn ở mép để phá xoáy gió.
  • Hệ thống cảm biến đo gió, đo dao động gắn trên cầu, theo dõi liên tục suốt đời công trình.

Vì vậy, khi đứng trên một cầu treo lớn mà cảm thấy mặt cầu rung nhẹ khi xe tải chạy qua, đó là cây cầu đang làm việc đúng như được tính. Cầu treo dân sinh nhỏ thì khác: chúng được làm đơn giản, nên cần tuân thủ biển giới hạn số người và tải trọng ở đầu cầu.

Câu hỏi thường gặp

Cầu treo dây võng có an toàn bằng các loại cầu khác không?

Có. Cầu treo hiện đại được tính toán với gió, động đất, tải trọng xe và thử trong ống gió. Độ mềm của nó là đặc điểm thiết kế chứ không phải điểm yếu, miễn công trình được kiểm tra, bảo trì định kỳ.

Vì sao cầu treo cần khối neo to ở hai đầu?

Cáp chủ bị kéo rất mạnh và lực đó phải được giữ lại ở đâu đó. Khối neo bằng bê tông nặng hoặc hầm neo trong đá giữ hai đầu cáp, giống như sợi néo buộc xuống đất giữ cho cột dây phơi không đổ.

Một sợi cáp chủ của cầu treo lớn gồm bao nhiêu sợi thép?

Tuỳ từng cầu, cáp chủ của cầu treo nhịp dài thường gồm hàng nghìn đến hàng chục nghìn sợi thép nhỏ xếp song song. Con số chính xác của từng công trình nên tra nguồn chính thức của cơ quan quản lý cầu.

Cầu treo dân sinh ở vùng núi có giống cầu treo lớn không?

Cùng nguyên lý cáp võng, tháp và neo, nhưng quy mô nhỏ, kết cấu đơn giản và tải trọng cho phép thấp. Người đi qua nên tuân theo giới hạn số người, tải trọng ghi ở đầu cầu và không đùa nghịch lắc cầu.

Kỷ lục nhịp cầu treo dài nhất có thay đổi không?

Có, kỷ lục nhịp cầu treo được phá nhiều lần theo thời gian khi vật liệu và kỹ thuật tiến bộ. Vì vậy khi nói về kỷ lục, nên ghi rõ là tại thời điểm hoàn thành và đối chiếu nguồn mới nhất.

Có thể vừa làm cầu treo vừa cho tàu hoả chạy không?

Có. Một số cầu treo lớn trên thế giới chở cả đường sắt, nhưng tàu hoả nặng và nhạy với độ võng, nên mặt cầu phải làm rất cứng, thường là dàn thép hai tầng, tàu chạy tầng dưới, ô tô chạy tầng trên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138