NePhuc.comNể Phục
Hầm: xuyên núi, dưới sông và dưới biển

Cháy trong hầm dài: khói đi đường nào, người thoát ra sao và bài học từ Mont Blanc

Khói cháy trong hầm bò dọc trần nhanh hơn người đi bộ. Cửa thoát sang ống bên, phòng lánh nạn, quạt đẩy khói phần lớn là bài học từ các vụ cháy cuối thập niên 1990.

A brightly lit emergency cross passage door in the wall of a modern twin-tube road tunnel, a firefighter in full gear inspecting it calmly, eye-level view, clean white light

Khi có cháy trong hầm, khói nóng bốc lên trần rồi bò dọc hầm rất nhanh, thường nhanh hơn một người đi bộ, nên toàn bộ thiết kế an toàn hầm hiện đại xoay quanh hai việc: điều khiển khói đi về một phía bằng quạt, và đặt lối thoát đủ dày để người kịp bỏ xe, đi vào một không gian an toàn như ống hầm bên cạnh hay phòng lánh nạn có khí sạch.

Nhiều quy tắc ấy được viết lại sau một chuỗi vụ cháy hầm đau lòng ở dãy Alps cuối thập niên 1990, trong đó vụ cháy hầm Mont Blanc năm 1999 đã trở thành bài học trong giáo trình. Bài này kể lại những gì đã được công bố từ lâu về vụ ấy, giải thích cách khói hành xử trong ống hầm, và những gì bạn nên làm nếu chẳng may gặp cháy khi đang đi trong hầm.

Khói trong hầm không giống khói ngoài trời

Ngoài trời, khói từ đám cháy bốc thẳng lên rồi tan. Trong hầm, trần chặn lại. Khói nóng nhẹ hơn không khí nên dồn thành một lớp sát trần, rồi chảy dọc hầm theo cả hai hướng như nước đổ ngược. Trong vài phút đầu, lớp khói còn nằm trên cao, bên dưới vẫn có khoảng không khí thở được và nhìn được. Đó là khoảng thời gian vàng để thoát.

Khói chảy càng xa thì càng nguội, càng chìm xuống, trộn với không khí bên dưới. Đến lúc đó tầm nhìn có thể giảm còn vài mét, người trong xe không nhìn thấy lối đi. Khí độc trong khói, chứ không phải lửa, mới là thứ gây nguy hiểm nhiều nhất cho người ở xa đám cháy.

Nếu quạt thổi khối khí dọc hầm đủ mạnh về một hướng, khói sẽ bị đẩy hết về phía đó, phía bên kia sạch. Tốc độ gió tối thiểu để khói không chảy ngược lên phía trên đám cháy được gọi là tốc độ tới hạn. Với hầm một chiều, cách này rất hiệu quả: xe phía trước đám cháy chạy tiếp ra ngoài, xe phía sau đứng trong vùng không khí sạch. Với hầm hai chiều, phía nào cũng có xe đứng, đẩy khói về hướng nào cũng có người bị ảnh hưởng, nên hầm hai chiều dài thường cần hệ hút khói tại chỗ qua ống gió trên trần.

Vì sao một đám cháy xe tải trong hầm dữ dội hơn ngoài trời

Ngoài trời, nhiệt của đám cháy toả lên bầu trời và đi mất. Trong hầm, trần và vách bê tông hắt nhiệt ngược trở lại, nung nóng chính chiếc xe đang cháy và cả những xe đứng gần. Lửa lan sang xe bên cạnh dù hai xe không chạm nhau, chỉ vì bức xạ nhiệt quá mạnh. Một chiếc xe khách hay xe tải chở hàng dễ cháy có thể toả ra lượng nhiệt gấp nhiều lần một chiếc ô tô con.

Thông gió cũng là con dao hai lưỡi. Đẩy khói đi là cần, nhưng luồng gió mạnh lại cấp thêm khí cho ngọn lửa, khiến nó cháy dữ hơn và nghiêng dài về phía cuối gió. Người vận hành phải cân bằng: đủ gió để khói không chảy ngược về phía người đang thoát, nhưng không thổi bùng đám cháy hơn mức cần thiết.

Với vỏ hầm, nhiệt độ cao làm hơi nước trong bê tông giãn nở và có thể khiến lớp bê tông bề mặt bong vỡ, lộ cốt thép. Vì vậy những hầm quan trọng được bổ sung lớp bảo vệ chịu lửa, hoặc dùng bê tông có trộn sợi nhựa mảnh: khi nóng, sợi nhựa chảy ra để lại những đường ống li ti cho hơi nước thoát mà không làm vỡ bê tông. Đó là một ví dụ đẹp về cách một vật liệu nhỏ xíu giải quyết một vấn đề lớn.

Hầm Mont Blanc 1999: những gì đã được công bố

Hầm Mont Blanc nối Pháp và Ý dưới khối núi cao nhất Tây Âu, dài khoảng mười một ki-lô-mét rưỡi, một ống hai chiều, khai thác từ giữa thập niên 1960. Tháng Ba năm 1999, một xe tải chở hàng thực phẩm dễ cháy bốc cháy giữa hầm. Đám cháy kéo dài hơn hai ngày, nhiệt độ làm hư hại nặng một đoạn dài vỏ hầm, và theo các báo cáo chính thức đã công bố, ba mươi chín người thiệt mạng. Hầm đóng cửa khoảng ba năm để sửa chữa và cải tạo.

Các cuộc điều tra sau đó chỉ ra nhiều điểm yếu mang tính hệ thống chứ không phải một sai sót đơn lẻ: hầm chỉ có một ống, không có lối thoát sang ống khác; các hốc trú ẩn quá ít và không đủ chịu lửa lâu; hệ thống thông gió ở thời điểm xảy ra không đẩy được khói ra khỏi khu vực có người; hai đầu hầm thuộc hai bên quản lý với quy trình phối hợp chưa nhất quán; và nhiều người ở lại trong xe vì không nhận ra mức nguy hiểm.

Người ta nhắc tới vụ cháy này không phải để quy lỗi mà để nhớ rằng những quy tắc an toàn hầm hiện nay được trả giá bằng sinh mạng. Cùng giai đoạn đó, vài vụ cháy hầm đường bộ khác ở dãy Alps cũng gây thương vong, khiến châu Âu xây dựng bộ yêu cầu an toàn tối thiểu chung cho hầm đường bộ dài vào giữa thập niên 2000.

Những gì đã thay đổi sau chuỗi vụ cháy ấy

Các bài học được biến thành yêu cầu thiết kế và vận hành, áp dụng rộng rãi ở nhiều nước:

  • Lối thoát đặt dày hơn. Cửa thoát sang ống bên cạnh, sang hầm thoát nạn song song hoặc ra ngoài trời được đặt cách nhau vài trăm mét, đánh số và chiếu sáng rõ.
  • Phòng lánh nạn có áp lực dương. Phòng được cấp khí sạch với áp suất cao hơn ngoài hầm một chút, nên khi mở cửa, khí đẩy ra ngoài chứ khói không lọt vào.
  • Hút khói tại chỗ. Hầm hai chiều dài được trang bị cửa hút khói điều khiển được trên trần, mở đúng đoạn có cháy để hút khói lên ống gió.
  • Đội cứu hoả thường trực. Một số hầm dài có trạm cứu hoả đặt ngay trong hoặc sát hầm để tới hiện trường trong vài phút.
  • Một trung tâm chỉ huy duy nhất. Hầm nối hai nơi được điều hành thống nhất, một kịch bản, một người quyết định.
  • Kiểm soát xe chở hàng nguy hiểm. Xe tải được kiểm tra trước khi vào, giữ khoảng cách tối thiểu, có hầm chỉ cho chạy theo đoàn có xe dẫn.
  • Vỏ hầm chịu lửa. Lớp bảo vệ chống cháy được bổ sung để bê tông không bong vỡ khi nhiệt độ tăng cao.

Hầm Mont Blanc khi mở lại có thêm phòng lánh nạn nối với đường thoát an toàn, hệ hút khói mới và trạm cứu hoả ở giữa. Chi tiết cụ thể của từng hầm, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý.

Hầm một ống và hầm hai ống: khác nhau ở đâu khi có cháy

Đó là lý do nhiều hầm dài hiện nay được làm thành hai ống song song, mỗi ống một chiều:

Tiêu chíHầm một ống hai chiềuHầm hai ống, mỗi ống một chiều
Hướng đẩy khóiPhía nào cũng có xe đứng, khó chọnĐẩy theo chiều xe chạy, phía sau sạch
Lối thoátCần hầm thoát nạn riêng hoặc phòng lánh nạnĐi qua cửa ngang sang ống bên kia
Đường cho cứu hoảPhải đi vào trong cùng ống đang cháyTiếp cận từ ống bên cạnh, không đi xuyên khói
Nguy cơ đâm trực diệnCóGần như không
Chi phí làm mớiThấp hơnCao hơn, gần gấp đôi khối lượng đào

Ở Việt Nam, một số hầm đường bộ qua đèo ban đầu chỉ có một ống xe chạy, kèm một hầm nhỏ chạy song song làm lối thoát nạn và đường cho xe cứu hộ; về sau có nơi đã mở rộng hầm phụ ấy thành ống thứ hai. Đó là cách đi từng bước rất phổ biến trên thế giới.

Nếu gặp cháy hoặc khói khi đang trong hầm

Các khuyến cáo chung dành cho người đi đường, được nhiều cơ quan quản lý hầm ở châu Âu phổ biến, có thể tóm như sau:

  1. Nếu đám cháy ở phía trước và còn đường, đừng cố vượt qua khói. Nếu đám cháy ở phía sau, tiếp tục lái ra khỏi hầm.
  2. Khi xe phía trước dừng hết, tấp sát lề, bật đèn khẩn cấp, tắt máy, để chìa khoá trên xe để lực lượng cứu hộ có thể di chuyển xe.
  3. Nghe loa và quan sát đèn chỉ dẫn; mở radio nếu hầm có phát thông báo qua sóng phát thanh.
  4. Bỏ xe, đi bộ ngay về phía cửa thoát gần nhất theo hướng biển chỉ dẫn, không quay lại lấy đồ. Đi càng sớm càng tốt khi lớp khói còn trên cao.
  5. Nếu khói xuống thấp, cúi người, che mũi miệng bằng vải, đi men theo tường để không lạc hướng.
  6. Vào cửa thoát, đóng cửa lại sau lưng, làm theo hướng dẫn của trung tâm điều hành qua loa hoặc điện thoại khẩn cấp đặt sẵn.

Điều quan trọng nhất rút ra từ các vụ cháy hầm: phần lớn người gặp nạn ở xa đám cháy và ở lại trong xe quá lâu. Chiếc xe không phải là nơi an toàn khi khói đã tràn tới.

Những thứ nhỏ trên tường hầm mà bạn nên nhận ra

Lần tới khi đi qua một hầm dài, thử để ý mấy chi tiết này. Những hộp nhỏ gắn tường cách quãng đều đặn thường là hộp điện thoại khẩn cấp và bình chữa cháy; nhấc máy là nói chuyện được với trung tâm điều hành, mở cửa hộp là trung tâm biết vị trí. Đèn chỉ hướng thoát thấp ngang tầm chân, vì khi khói xuống, đèn trên cao không còn thấy được.

Những cửa lớn sơn màu nổi bật, có số thứ tự, là cửa thoát sang ống bên hoặc vào phòng lánh nạn. Nhiều hầm có biển ghi khoảng cách tới cửa thoát gần nhất về hai phía, giúp người đi bộ chọn hướng ngắn hơn. Hốc rộng hai bên đường là chỗ dừng khẩn cấp cho xe hỏng, để xe phía sau không bị chặn lại trong hầm.

Không chi tiết nào trong số đó đẹp hay đáng chụp ảnh, nhưng mỗi cái đều là câu trả lời cho một câu hỏi mà một vụ cháy nào đó đã đặt ra. Hiểu chúng là cách tôn trọng những người đã không may mắn ở các vụ cháy trước.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao khói trong hầm nguy hiểm hơn lửa?

Khói chứa khí độc và che tầm nhìn, lan dọc hầm nhanh hơn người đi bộ và tới được những chỗ cách đám cháy rất xa. Phần lớn nạn nhân trong các vụ cháy hầm bị ảnh hưởng bởi khói chứ không phải ngọn lửa.

Trong hầm cách bao xa có một cửa thoát hiểm?

Tuỳ quy định từng nước và từng hầm, thường là vài trăm mét một cửa với hầm đường bộ dài xây mới. Thông số cụ thể nên xem thông tin chính thức của cơ quan quản lý hầm.

Gặp cháy trong hầm có nên ngồi lại trong xe không?

Không nên. Khuyến cáo chung là tắt máy, để chìa khoá trên xe và đi bộ ngay tới cửa thoát gần nhất. Xe không chắn được khói, và chờ lâu là lúc lớp khói hạ xuống thấp.

Vụ cháy hầm Mont Blanc để lại bài học gì?

Vụ cháy năm 1999 cho thấy hầm một ống thiếu lối thoát, phòng lánh nạn yếu, thông gió không kiểm soát được khói và phối hợp hai đầu hầm chưa thống nhất. Các bài học ấy góp phần hình thành yêu cầu an toàn tối thiểu cho hầm đường bộ ở châu Âu.

Phòng lánh nạn trong hầm hoạt động thế nào?

Đó là phòng kín có cửa chống cháy, được cấp khí sạch với áp suất cao hơn bên ngoài để khói không lọt vào, có liên lạc với trung tâm điều hành và thường nối với đường thoát dẫn ra ngoài.

Vì sao nhiều hầm dài làm hai ống thay vì một ống rộng?

Hai ống mỗi ống một chiều giúp đẩy khói theo chiều xe chạy, người thoát sang ống bên kia, cứu hoả tiếp cận từ ống sạch, đồng thời loại bỏ nguy cơ xe đâm trực diện. Đổi lại khối lượng đào lớn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138