Máy đào hầm khổng lồ là một nhà máy di động dài như cả đoàn tàu: phía trước là đầu cắt tròn quay chậm nghiền đất đá, ngay sau là khiên thép giữ vách, rồi tay máy lắp các tấm vỏ hầm bê tông thành từng vòng, máy tự đẩy mình tiến lên bằng cách tì kích vào chính vòng vỏ vừa lắp; nó được hạ xuống giếng từng mảnh, lắp ráp dưới lòng đất, và cuối hành trình thì phá thủng vách ở giếng đích.
Người đi tàu điện ngầm hay xe qua hầm dưới sông hiếm khi nghĩ rằng chiếc ống tròn trơn tru quanh mình được đúc và lắp từng vòng bởi một cỗ máy đi qua đúng chỗ ấy vài năm trước. Bài này không bàn hầm được đào theo những cách nào, mà theo chân một cỗ máy đào hầm suốt đời làm việc của nó: lúc chui xuống, lúc tiến lên, những người làm việc trong bụng nó, và số phận của nó khi hầm đã thông.
Mỗi cỗ máy được may đo cho một tuyến hầm
Không có cỗ máy đào hầm "dùng chung" mua sẵn ngoài tiệm. Trước khi máy ra đời, người ta khoan thăm dò dọc tuyến hầm suốt nhiều tháng để biết bên dưới là đá cứng, đá nứt nẻ, cát chảy hay sét dẻo, nước ngầm nhiều hay ít. Từ đó mới chọn kiểu máy, đường kính đầu cắt, loại dao, cách giữ mặt đào, cách đưa đất ra. Máy cho đá cứng và máy cho đất mềm ngậm nước khác nhau gần như hai loài.
Máy được chế tạo trong nhà máy, lắp ráp hoàn chỉnh ngay trong xưởng để chạy thử đầu cắt, kích, tay lắp vỏ hầm. Đạt yêu cầu rồi, nó lại bị tháo ra thành từng khối để vận chuyển. Một số khối nặng và to tới mức phải đi đường biển, lên bờ thì chở bằng xe nhiều trục vào ban đêm, có khi phải tạm tháo cột điện, biển báo dọc đường cho xe qua.
Một ý nhỏ nhưng nói lên nhiều điều: đường kính đầu cắt luôn lớn hơn đường kính lòng hầm mà bạn thấy sau này một chút. Phần chênh đó dành cho độ dày vỏ hầm bê tông và khe hở để bơm vữa phía sau vỏ. Vì thế chọn kích thước máy là chọn luôn kích thước đường hầm cho cả trăm năm khai thác.
Chui xuống lòng đất: hạ máy qua giếng
Không có cửa nào để cỗ máy dài cả trăm mét lăn vào lòng đất. Vì thế hành trình bắt đầu bằng một giếng đứng sâu ở đầu tuyến, gọi là giếng xuất phát. Trình tự chung như sau.
- Đào giếng xuất phát, tường giếng gia cố chắc chắn, đáy giếng đủ rộng để lắp ráp máy.
- Chở các mảnh máy tới công trường, nhiều mảnh nặng tới mức phải chở ban đêm bằng xe nhiều trục.
- Dùng cẩu lớn hạ từng mảnh xuống đáy giếng: khiên, đầu cắt, các khối dẫn động, rồi lắp ráp lại dưới đó.
- Dựng một khung đỡ thép phía sau máy để những vòng kích đầu tiên có chỗ tì vào, vì lúc này chưa có vỏ hầm.
- Gia cố vùng đất ngay trước cửa giếng, nơi đầu cắt sẽ chui vào, để đất không sập khi máy vừa rời giếng.
- Chạy thử, kiểm tra từng hệ thống, rồi đầu cắt bắt đầu quay và máy nhích những mét đầu tiên vào lòng đất.
- Khi máy đã đi đủ xa, các toa thiết bị phía sau lần lượt được kéo vào hầm theo sau đầu máy.
Những tuần đầu thường chậm hơn hẳn về sau, vì đội vận hành còn làm quen với đất thật, và vì giếng chật, chưa chứa nổi cả dàn thiết bị dài. Khi đã "vào guồng", mỗi ngày máy có thể tiến được một khoảng đáng kể, tuỳ đất đá.
Khi lòng đất không giống như dự đoán
Khoan thăm dò dù kỹ đến đâu cũng chỉ là những mũi kim chọc xuống cách nhau một quãng. Giữa các mũi khoan, lòng đất có thể giấu một khối đá tảng trong lớp cát, một túi nước ngầm, một đới đá vụn nát. Với cỗ máy đào hầm, gặp bất ngờ là chuyện của nghề, và cách đội thi công xử lý mới là thứ đáng nể.
Khi đầu cắt gặp đá tảng lẫn trong đất mềm, dao mòn và gãy nhanh hơn dự kiến, máy phải dừng nhiều lần để thay. Khi gặp đới nước ngầm mạnh, người ta tăng áp suất buồng giữ đất, có khi bơm vữa hoặc hoá chất gia cố vào vùng đất phía trước để bịt dòng thấm rồi mới đào tiếp. Nhiều máy có thể khoan những lỗ thăm dò nhỏ chĩa ra phía trước ngay từ trong lòng máy, như người đi trong đêm thò gậy dò đường, để biết sắp gặp gì.
Có những đoạn máy chỉ nhích từng chút trong nhiều tuần, rồi lại chạy nhanh khi vào lớp đất thuận. Nhìn tổng thể, hành trình của một cỗ máy đào hầm hiếm khi đều đặn, và người trong nghề rất ngại hứa trước tốc độ. Bài học chung được ghi trong nhiều giáo trình là: tiền bỏ ra khảo sát địa chất kỹ lúc đầu luôn rẻ hơn rất nhiều so với chi phí xử lý bất ngờ dưới lòng đất.
Dây chuyền phía sau: đất đi đâu, vỏ hầm từ đâu tới
Mỗi vòng đào ra một khối đất đá đáng kể, và vỏ hầm cho vòng sau phải có mặt kịp lúc. Vì thế phía sau đầu máy là một dây chuyền hai chiều. Chiều ra: đất đá vụn được băng tải chuyển dọc theo hầm về giếng xuất phát rồi đưa lên mặt đất; với máy đào trong đất ngậm nước, đất có khi được trộn thành bùn và bơm qua đường ống, lên mặt đất mới tách nước ra.
Chiều vào: các tấm vỏ hầm được đúc sẵn ở nhà máy trên mặt đất, chở tới giếng, hạ xuống, rồi đoàn tàu nhỏ chạy trên ray tạm trong hầm chở vào tới tận tay lắp. Cùng chuyến còn có vữa để bơm vào khe hở giữa vỏ hầm và đất, giúp vỏ ép chặt vào đất, không để đất phía trên lún xuống.
Thêm vào đó là dây cáp điện cao thế, ống nước làm mát, ống gió đưa không khí sạch vào, đường thoát nước ra. Tất cả đều được nối dài thêm theo từng đoạn máy tiến lên. Chỉ cần một khâu nghẽn, chẳng hạn băng tải hỏng hay xe chở vỏ hầm trễ, toàn bộ máy phải dừng chờ. Vì thế người điều phối ở giếng xuất phát cũng quan trọng không kém người lái máy dưới hầm.
Những người làm việc trong bụng cỗ máy
Máy thường chạy theo ca liên tục. Một kíp gồm người điều khiển máy trong cabin, tổ lắp vỏ hầm, thợ bảo dưỡng, người lái tàu chở vật tư, người đo đạc. Kíp sau vào thay kíp trước ngay trong hầm.
Người lái máy nhìn màn hình, không nhìn mặt đào. Mặt đất đá phía trước bị đầu cắt che kín. Người điều khiển dựa vào áp suất buồng đất, lực đẩy kích, tốc độ quay đầu cắt và vị trí máy do hệ dẫn hướng báo về.
Dao cắt mòn và phải thay. Sau một quãng đường, dao và đĩa cắt mòn đi. Thợ phải vào khoảng không gian chật phía sau đầu cắt để tháo và thay, công việc nặng nhọc và cần quy trình an toàn nghiêm.
Có khi phải làm việc dưới áp suất cao. Khi đào trong đất ngậm nước, buồng phía trước được giữ ở áp suất cao hơn không khí bình thường để nước không tràn vào. Thợ vào đó phải qua buồng điều áp, làm việc giới hạn thời gian và ra theo quy trình giảm áp chậm, giống như thợ lặn.
Đo đạc dẫn đường suốt hành trình. Một thiết bị đo đặt trên vỏ hầm phía sau liên tục chiếu tới các điểm đích gắn trên máy, cho biết máy lệch bao nhiêu so với tuyến thiết kế để người lái chỉnh kịp.
Ngày phá vách và số phận của cỗ máy
Cuối tuyến là giếng đích, thường được gia cố trước vùng đất mà máy sẽ chui ra. Ngày phá vách, những người đứng chờ dưới đáy giếng sẽ thấy tường bê tông rung lên, nứt dần, rồi đầu cắt xuất hiện giữa những mảng vỡ. Đó là khoảnh khắc cả đội thi công chờ đợi, và nếu máy chui ra lệch rất ít so với vị trí dự kiến, đó là niềm tự hào lớn của tổ đo đạc.
Một mốc nổi tiếng thế giới là đường hầm dưới eo biển Manche nối Anh và Pháp: năm 1990, các mũi đào từ hai bờ gặp nhau dưới đáy biển, và đường hầm đưa vào khai thác năm 1994. Tư liệu về công trình này cho biết một số máy đào sau khi xong việc không được đưa ra mà được cho rẽ xuống, chôn lại trong đất, vì đưa ra tốn kém hơn giá trị của nó. Chi tiết nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị khai thác đường hầm.
Với các máy còn lại, chúng được tháo rời ngay trong giếng đích, đưa lên mặt đất. Có máy được tân trang để đào tiếp một tuyến khác có đường kính tương tự, có máy chỉ còn giữ lại vài bộ phận. Đầu cắt của một số máy được giữ làm vật kỷ niệm, đặt ở công viên hay nhà ga như một lời nhắc rằng đường hầm dưới chân từng được một cỗ máy khổng lồ đi qua.
Những điều hay hiểu nhầm
"Máy đào hầm khoan xuyên mọi loại đất đá như nhau." Không. Mỗi máy thiết kế cho một nhóm đất đá. Máy cho đá cứng có đĩa cắt nghiền đá, máy cho đất mềm ngậm nước có buồng giữ áp và cách đưa đất ra khác hẳn.
"Đào xong rồi mới lắp vỏ hầm." Vỏ hầm được lắp ngay sau đầu cắt, trong lòng khiên, từng vòng một. Vách đất gần như không lúc nào trần trụi.
"Máy chạy càng nhanh càng tốt." Tốc độ phải khớp với khả năng chở đất ra, chở vỏ vào, và với việc giữ áp suất mặt đào. Chạy quá nhanh có thể làm đất phía trên lún, ảnh hưởng nhà cửa trên mặt đất.
"Máy đào hầm đi được đường vòng gấp." Máy dài và cứng, chỉ quẹo được theo đường cong rất thoải. Tuyến hầm phải thiết kế phù hợp với bán kính quẹo tối thiểu của máy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mỗi máy đào hầm lại khác nhau?
Vì mỗi máy được thiết kế cho đúng loại đất đá, mực nước ngầm và đường kính của một tuyến hầm cụ thể. Máy cho đá cứng và máy cho đất mềm ngậm nước khác nhau từ đầu cắt, loại dao tới cách giữ mặt đào và đưa đất ra.
Máy đào hầm được đưa xuống lòng đất bằng cách nào?
Người ta đào một giếng đứng ở đầu tuyến, dùng cẩu lớn hạ từng mảnh máy xuống đáy giếng rồi lắp ráp lại dưới đó. Sau khi chạy thử, đầu cắt bắt đầu quay và máy chui dần vào lòng đất.
Máy đào hầm gặp đá tảng hay nước ngầm thì xử lý thế nào?
Đội thi công có thể dừng để thay dao, tăng áp suất buồng giữ đất, khoan thăm dò phía trước từ trong máy, hoặc bơm vữa gia cố vùng đất trước mặt đào rồi mới đào tiếp. Vì vậy tốc độ máy thường không đều.
Đất đào ra từ máy đào hầm đi đâu?
Đất đá vụn được băng tải chở dọc hầm về giếng xuất phát rồi đưa lên mặt đất. Với đất ngậm nước, đất có thể được trộn thành bùn và bơm qua đường ống, lên mặt đất mới tách nước.
Đào xong hầm thì máy đào hầm đi đâu?
Phần lớn được tháo rời ở giếng đích và đưa lên mặt đất, có máy được tân trang để đào tuyến khác. Một số trường hợp máy được để lại, chôn trong đất vì đưa ra tốn kém hơn giá trị còn lại của nó.
Thợ làm việc trong máy đào hầm có nguy hiểm không?
Đây là môi trường làm việc khắt khe, nhất là khi thay dao cắt hay làm việc trong buồng áp suất cao. Vì vậy có quy trình an toàn nghiêm ngặt, giới hạn thời gian làm việc, buồng điều áp và đào tạo riêng cho từng việc.