NePhuc.comNể Phục
Nguyên lý và vật liệu làm nên kỳ tích

Công trình chống động đất: kết cấu dẻo, cách chấn đáy và vì sao mềm lại an toàn

Động đất đánh vào công trình bằng lực quán tính ngang. Ba chiến lược: đủ cứng, đủ dẻo để biến dạng mà không sập, hoặc đặt nhà lên gối cao su để mặt đất lắc một mình.

A modern low-rise hospital building resting on visible rubber isolation bearings in a basement gallery, an engineer with a flashlight inspecting them, cool even light, wide angle

Công trình chống động đất không phải là công trình cứng đến mức không nhúc nhích, mà là công trình được thiết kế để khi mặt đất lắc, nó có thể cong, nứt, thậm chí hỏng ở những chỗ đã chọn trước mà không sập. Mục tiêu hàng đầu của tiêu chuẩn kháng chấn trong trận động đất rất lớn là giữ người trong nhà còn sống và ra được ngoài, chứ không phải giữ nhà nguyên vẹn.

Để làm được điều đó, kỹ sư có ba hướng: làm công trình đủ cứng và khoẻ, làm nó đủ dẻo để biến dạng nhiều mà không gãy, hoặc tách công trình khỏi mặt đất bằng những gối mềm để cơn lắc không truyền lên được. Bài này giải thích từng hướng bằng ví dụ đời thường và những bài học thế giới đã trả giá để có.

Động đất đánh vào công trình theo cách nào

Đứng trên xe buýt khi xe phanh gấp, người bạn chúi về phía trước dù không ai đẩy. Đó là quán tính: thân người muốn giữ nguyên chuyển động trong khi chân bị kéo theo sàn xe. Khi động đất, mặt đất giật qua giật lại theo phương ngang, móng nhà bị kéo theo, còn phần thân nhà phía trên muốn đứng yên. Kết quả là toà nhà bị uốn, bị cắt theo phương ngang, liên tục đổi chiều trong vài chục giây.

Từ ví dụ này rút ra một điều quan trọng: lực động đất tác dụng lên công trình tỷ lệ với khối lượng của nó. Nhà càng nặng, lực quán tính càng lớn. Vì vậy mái ngói nặng, bể nước lớn đặt trên nóc, tường gạch dày ở tầng cao đều là gánh nặng khi đất rung.

Điều thứ hai là nhịp. Mặt đất rung với những nhịp nhất định tuỳ trận động đất và tuỳ lớp đất. Nhà thấp, cứng rung nhanh; nhà cao, mềm rung chậm. Khi nhịp của nền trùng với nhịp riêng của toà nhà, lắc bị khuếch đại. Đã có những trận động đất mà nhà cao vừa phải ở vùng đất mềm bị hại nặng trong khi nhà thấp kế bên ít hư hại, chỉ vì chuyện trùng nhịp.

Lớp đất dưới chân cũng góp phần. Nền đất bùn, cát rời, bãi bồi ven sông thường làm sóng động đất chậm lại và mạnh lên khi lên tới mặt đất, còn nền đá thì ít khuếch đại hơn. Ở vài trận động đất, cát rời bão hoà nước dưới nền còn bị hoá lỏng, mất khả năng đỡ, khiến những toà nhà còn nguyên khung bị nghiêng đổ cả khối. Vì vậy khảo sát địa chất là bước đầu tiên của mọi thiết kế kháng chấn nghiêm túc.

Ba chiến lược kháng chấn

Thực tế một công trình thường phối hợp nhiều chiến lược, nhưng tách ra thì dễ hiểu hơn.

Chiến lượcÝ tưởngVí dụ đời thườngƯu và nhược
Cứng và khoẻĐủ tường, vách, giằng để chịu lực ngang mà không biến dạng nhiềuCái hộp các tông có dán chéo băng keo: khó xô lệchĐơn giản; nhưng với trận động đất rất lớn thì cần khối vật liệu khổng lồ, không kinh tế
Dẻo, tiêu tán năng lượngCho phép một số bộ phận cong, chảy dẻo ở chỗ đã chọn, hút năng lượng rungDây thép uốn qua lại nóng lên mà chưa đứt; que kem thì gãy cái rụpKinh tế, phổ biến; nhưng sau trận lớn công trình có thể phải sửa nhiều
Cách chấn đáyĐặt công trình lên gối mềm, mặt đất lắc mạnh còn thân nhà lắc chậm và nhẹKhay đồ đặt trên mấy viên bi: lay mặt bàn, khay gần như đứng yênBảo vệ cả công trình lẫn đồ bên trong; đắt hơn, cần khe hở quanh nhà để nhà dịch chuyển

Bệnh viện, trung tâm chỉ huy cứu nạn, nơi lưu trữ quan trọng thường được ưu tiên cách chấn đáy, vì chúng phải hoạt động ngay sau động đất, không chỉ đứng vững.

Thiết kế dẻo: chọn trước chỗ được phép hỏng

Uốn qua uốn lại một sợi dây thép buộc, bạn thấy nó cong, nóng lên ở chỗ uốn và phải uốn nhiều lần mới gãy. Bẻ một que kem, nó gãy ngay lần đầu. Sợi dây thép đã biến năng lượng bạn bỏ ra thành nhiệt và biến dạng, que kem thì không. Công trình kháng chấn được thiết kế để giống sợi dây thép.

Nguyên tắc nổi tiếng trong ngành là "cột khoẻ, dầm yếu". Trong khung bê tông hay khung thép, người thiết kế cố ý để dầm chảy dẻo trước ở gần hai đầu, tạo ra những "khớp dẻo" uốn được mà không gãy, trong khi cột vẫn đứng vững. Nếu làm ngược lại, cột hỏng trước, cả tầng phía trên sụp xuống tầng phía dưới. Dầm hỏng thì sửa được; cột hỏng thì nhà sập.

Để bê tông cốt thép dẻo được, bí quyết nằm ở thép đai: đai dày, đặt sát nhau, móc đầu đai bẻ vào trong lõi để bó chặt bê tông. Khi bê tông vỡ lớp vỏ ngoài, lõi bị đai bó vẫn còn chịu được lực. Những chi tiết này nhìn nhỏ nhặt trên bản vẽ nhưng là ranh giới giữa nhà nứt nặng và nhà đổ sập.

Cách chấn đáy: để mặt đất lắc một mình

Gối cách chấn phổ biến nhất là những khối tròn xếp từ nhiều lớp cao su xen kẽ các tấm thép mỏng, dán ép thành một khối. Theo phương thẳng đứng, các tấm thép không cho cao su phình ra nên gối rất cứng, đỡ được cả toà nhà. Theo phương ngang, cao su dễ xô lệch nên gối mềm. Đặt toà nhà lên hàng chục, hàng trăm gối như vậy, nhịp rung của cả công trình bị kéo chậm hẳn, xa khỏi những nhịp rung mạnh của mặt đất.

Một số gối có lõi chì ở giữa: chì chảy dẻo khi gối bị xô lệch, tiêu tán năng lượng. Một kiểu khác là gối con lắc ma sát: toà nhà đặt trên những đĩa thép có mặt lõm cong; khi đất lắc, nhà trượt trên mặt cong như quả lắc, ma sát hãm dần dao động.

Cái giá phải trả là nhà cần một khoảng trống quanh chân để dịch chuyển, có thể vài chục phân, và mọi đường ống, cáp điện, cầu thang nối vào nhà phải có đoạn mềm chịu được độ dịch đó. Nhiều cây cầu cũng được đặt trên gối cách chấn thay cho gối thường, để trụ cầu không phải gánh toàn bộ cơn lắc của dầm.

Những thiết bị tiêu tán năng lượng giấu trong nhà

Giảm chấn dầu. Giống phuộc xe máy cỡ lớn: một pít tông đi qua dầu đặc, mỗi lần nhà xô lệch là một phần năng lượng rung biến thành nhiệt trong dầu. Chúng được đặt chéo trong khung, giữa các tầng, hoặc giữa dầm cầu và trụ.

Giằng chống oằn. Thanh giằng chéo thông thường bị nén thì dễ oằn, mất tác dụng. Giằng chống oằn có lõi thép mảnh được bọc trong ống chứa vữa, lõi chỉ được phép co giãn dọc mà không cong được, nên làm việc tốt cả khi kéo lẫn khi nén và hút năng lượng như sợi dây thép uốn đi uốn lại.

Tường và tấm ma sát. Hai tấm kim loại ép vào nhau bằng bu lông, trượt lên nhau khi lực vượt một ngưỡng; ma sát biến năng lượng thành nhiệt, như má phanh xe đạp.

Thay được sau động đất. Điểm chung của các thiết bị này là chúng được thiết kế để hỏng thay cho kết cấu chính. Sau một trận động đất lớn, người ta kiểm tra và thay thiết bị, phần khung nhà còn lại ít phải sửa. Đó là cách nghĩ giống cầu chì trong mạch điện: hy sinh một chi tiết rẻ, dễ thay để bảo vệ thứ đắt và khó sửa.

Những bài học thế giới đã trả giá để có

Tầng mềm. Toà nhà có tầng trệt trống trải làm cửa hàng, chỗ để xe, nhiều cột mảnh và kính, còn các tầng trên dày tường, sẽ dồn gần hết biến dạng vào tầng trệt khi động đất. Nhiều trận động đất đã cho thấy kiểu nhà này đổ sụp tầng dưới trong khi các tầng trên gần như còn nguyên. Tiêu chuẩn hiện đại phạt nặng sự chênh lệch độ cứng giữa các tầng.

Trụ cầu thiếu thép đai. Trận động đất Kobe, Nhật Bản, năm 1995 làm đổ một đoạn dài đường cao tốc trên cao; các phân tích đã công bố cho thấy trụ bê tông thời đó có ít thép đai, bê tông vỡ và thép dọc bung ra. Sau đó, Nhật Bản và nhiều nước đã gia cường hàng loạt trụ cầu cũ bằng cách bọc thép hoặc bọc vật liệu sợi.

Mối hàn khung thép. Trận Northridge ở California năm 1994 làm lộ ra vết nứt ở nhiều mối hàn nối dầm với cột trong nhà khung thép, thứ mà trước đó được cho là rất dẻo. Ngành thép Mỹ đã phải nghiên cứu lại và thay đổi chi tiết mối nối.

Đồ đạc và phần phi kết cấu. Nhiều thương vong và thiệt hại không đến từ khung nhà mà từ trần treo rơi, tủ kệ đổ, vách kính vỡ, ống nước gãy. Tiêu chuẩn mới vì thế quan tâm cả việc neo giữ những thứ không chịu lực.

Ở Việt Nam thì sao, và những chỗ hay hiểu sai

Việt Nam không nằm trên ranh giới chính giữa các mảng kiến tạo lớn như Nhật Bản hay Indonesia, nên nguy cơ động đất mạnh nói chung thấp hơn. Tuy vậy, vùng Tây Bắc có các đới đứt gãy hoạt động và từng ghi nhận những trận động đất đáng kể trong lịch sử; các công trình lớn như đập thuỷ điện, cầu lớn, nhà cao tầng đều phải tính tải trọng động đất theo bản đồ phân vùng trong tiêu chuẩn. Ở nhiều nơi trong nước, gió bão mới là thứ quyết định thiết kế nhà cao tầng hơn là động đất. Mức nguy cơ cụ thể của từng vùng nên tra theo tiêu chuẩn và cơ quan chuyên môn chính thức.

Vài hiểu sai thường gặp. "Nhà càng cứng càng an toàn": không hẳn, nhà cứng nhưng giòn có thể đổ đột ngột. "Nhà cao tầng nguy hiểm nhất khi động đất": nhà cao được thiết kế kỹ thường an toàn hơn nhà thấp xây tự phát thiếu giằng. "Gối cao su rồi sẽ mục": gối cách chấn được thiết kế cho tuổi thọ dài, có kiểm tra định kỳ và có thể thay. "Chui vào gầm cầu thang là an toàn nhất": lời khuyên tránh trú chuẩn thường là núp dưới bàn chắc, che đầu, tránh xa kính và đồ có thể đổ, theo hướng dẫn của cơ quan phòng chống thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

Nhà chống động đất có hoàn toàn không bị hư hại không?

Không. Với trận động đất rất lớn, mục tiêu của đa số tiêu chuẩn là nhà không sập để người bên trong thoát ra được, chấp nhận hư hại có kiểm soát. Chỉ công trình quan trọng như bệnh viện hay dùng cách chấn đáy mới đặt mục tiêu hoạt động gần như bình thường sau động đất.

Cách chấn đáy là gì?

Là đặt công trình lên các gối mềm theo phương ngang, như gối cao su xen tấm thép hoặc gối con lắc ma sát. Khi mặt đất lắc mạnh, gối xô lệch và hút phần lớn chuyển động, thân nhà phía trên chỉ lắc chậm và nhẹ hơn nhiều.

Cột khoẻ dầm yếu nghĩa là gì?

Là nguyên tắc thiết kế cho dầm chảy dẻo và hư hại trước ở những vị trí đã chọn, còn cột phải khoẻ hơn để đứng vững. Dầm hỏng thì nhà vẫn đứng và sửa được; cột hỏng thì cả phần nhà phía trên có thể sụp xuống.

Vì sao nhà có tầng trệt trống dễ sập khi động đất?

Tầng trệt nhiều cột mảnh, ít tường mềm hơn hẳn các tầng trên dày tường, nên khi đất lắc, gần hết biến dạng dồn vào tầng trệt. Cột tầng trệt bị uốn quá mức và gãy, các tầng trên đổ xuống. Hiện tượng này gọi là tầng mềm.

Việt Nam có cần thiết kế chống động đất không?

Có, theo mức độ từng vùng. Tiêu chuẩn thiết kế có bản đồ phân vùng gia tốc nền, công trình lớn như đập, cầu, nhà cao tầng đều phải tính. Vùng Tây Bắc có nguy cơ cao hơn. Mức cụ thể cần tra theo tiêu chuẩn hiện hành và ý kiến cơ quan chuyên môn.

Nhà nặng hay nhẹ thì chịu động đất tốt hơn?

Nói chung nhẹ tốt hơn, vì lực động đất tác dụng lên nhà tỷ lệ với khối lượng của nó. Mái nặng, bể nước lớn trên nóc, tường gạch dày ở tầng cao làm tăng lực quán tính. Tất nhiên nhẹ vẫn phải đủ cứng và đủ dẻo, có giằng liên kết tốt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138