Đường đèo được mở bằng cách khoét vào sườn núi một “bậc” đủ rộng cho xe chạy: phía trong cắt vào vách, phía ngoài đắp đất đá hoặc xây tường đỡ, và cả con đường được uốn thành nhiều khúc lượn, nhiều cua tay áo để độ dốc không vượt quá sức xe. Phần khó nhất không nằm ở chỗ đào được bao nhiêu đá, mà ở chỗ giữ cho bậc đường ấy đứng vững qua hàng chục mùa mưa.
Lần sau khi xe bạn ôm cua trên một con đèo, hãy nhìn bên trái và bên phải: vách đá dựng phía trong, bờ kè thả xuống vực phía ngoài, những rãnh nước dọc chân vách, những cống nhỏ chui ngang dưới đường. Mỗi thứ ấy là lời đáp cho một câu hỏi kỹ thuật. Bài này đi lần lượt từ cách chọn tuyến, cách tạo nền đường trên sườn dốc, tới vì sao khúc cua phải nghiêng và vì sao nước là kẻ thù số một của mọi con đèo.
Bài toán của một con đèo
Một chiếc xe tải nặng chỉ leo được những con dốc nhất định mà không phải về số quá thấp, và khi xuống thì phanh phải chịu được nhiệt. Vì thế đường đèo luôn có giới hạn độ dốc, thường chỉ vài phần trăm đến khoảng mười mấy phần trăm ở những đoạn ngắn, tuỳ cấp đường và địa hình. Lấy độ cao cần vượt chia cho độ dốc cho phép, người thiết kế biết con đường phải dài tối thiểu bao nhiêu.
Nếu sườn núi dài và thoải, đường cứ lượn theo sườn là đủ. Nếu núi dựng đứng và thung lũng ngắn, đường phải gấp khúc liên tục: chạy chéo lên một đoạn, quay đầu ở một khúc cua gắt, chạy chéo lên đoạn tiếp. Những khúc cua quay đầu gần một trăm tám mươi độ ấy người ta gọi là cua tay áo hay cua kẹp tóc.
Ở dãy Alps có những con đèo nổi tiếng với vài chục khúc cua tay áo xếp chồng trên một sườn, nhìn từ trên xuống như sợi chỉ thả lên vách núi. Ở Việt Nam, nhiều đèo miền núi phía Bắc và Tây Nguyên cũng có đoạn cua dồn dập như vậy. Nhưng đằng sau vẻ đẹp ấy là những phép tính rất khô: mỗi khúc cua phải đủ rộng cho xe dài quay đầu, đủ thoải để không có đoạn dốc đột ngột, và nằm trên một nền đất đủ chắc để không trượt.
Từ bản đồ địa hình tới con đường
Mở một con đèo mới là việc kéo dài nhiều năm. Trình tự chung của các công trình đã hoàn thành có thể tóm thành những bước:
- Khảo sát địa hình và địa chất: đo cao độ, khoan thăm dò, tìm lớp đá gốc, ghi lại suối, khe, vết trượt cũ.
- Vạch nhiều phương án tuyến trên bình đồ, so sánh chiều dài, khối lượng đào đắp, số cầu cống và những đoạn đi qua đất xấu.
- Phát quang, mở một đường công vụ nhỏ để đưa người và máy vào. Ở những đèo xưa, đường công vụ này là lối mòn, đi bộ và gùi.
- Đào bạt sườn núi theo từng tầng từ trên xuống, nổ mìn ở chỗ đá cứng, xúc đất đá chuyển sang đoạn cần đắp.
- Xây tường chắn, kè đá phía taluy âm, làm rãnh dọc và cống ngang trước khi mùa mưa tới.
- Lu lèn nền, làm móng đường, rải mặt đường, cắm cọc tiêu, hộ lan và biển báo.
Điều người ngoài ít biết: bước thứ năm thường quyết định tuổi thọ con đèo hơn cả mặt đường. Một mặt đường đẹp mà thiếu rãnh và cống sẽ hỏng sau một mùa mưa lớn, còn một mặt đường cũ nhưng thoát nước tốt có thể chạy bền nhiều năm.
Nền đường trên sườn dốc: nửa đào nửa đắp
Hình dung một lát cắt. Cắt ngang con đường đèo, bạn thấy sườn núi là một đường nghiêng. Người làm đường đào một nửa vào sườn phía trong, lấy chính đất đá ấy đắp nửa phía ngoài, tạo ra một bậc phẳng. Kiểu nền này gọi là nửa đào nửa đắp, phổ biến nhất trên đường núi vì cân bằng được khối lượng đất.
Taluy dương và taluy âm. Mái dốc phía trong, cao hơn mặt đường, là taluy dương: chỗ đá có thể rơi xuống đường. Mái dốc phía ngoài, thấp hơn mặt đường, là taluy âm: chỗ nền đường có thể trôi xuống vực. Mỗi phía có cách gia cố riêng.
Khi sườn quá dốc. Nếu sườn dốc đến mức phần đắp không có chỗ tựa, người ta không đắp được nữa mà phải xây tường chắn phía ngoài bằng đá hộc, bê tông hoặc rọ đá, hoặc làm hẳn một đoạn cầu cạn bám theo vách. Ở chỗ vách dựng đứng, có đoạn đường còn được khoét thành một “mái hiên” đá nhô ra phía trên đầu xe.
Phép thử với hộp cát. Đổ một khay cát ẩm thành sườn dốc, dùng thìa khoét một bậc ngang. Bậc chỉ đào thì vững hơn bậc phải đắp thêm cát lỏng ra phía ngoài. Đổ thêm ít nước lên trên, phần đắp sẽ trôi trước. Đó chính là lý do người làm đường luôn lo cho taluy âm khi mưa.
Khúc cua tay áo phải được làm khác đoạn thẳng thế nào
Ở khúc cua, xe chịu thêm lực văng ra ngoài và xe dài khó quay. Người thiết kế xử lý bằng vài chi tiết mà người lái ít để ý:
| Chi tiết | Làm gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Mở rộng mặt đường trong cua | Mặt đường ở khúc cua rộng hơn đoạn thẳng, nhất là phía bụng cua | Bánh sau xe tải dài đi lấn vào phía trong so với bánh trước |
| Siêu cao | Mặt đường nghiêng vào phía bụng cua | Một phần lực văng được trọng lực cân lại, xe bám đường hơn |
| Giảm dốc dọc trong cua | Đoạn cua được làm thoải hơn các đoạn chéo hai bên | Tránh cảnh vừa quay gắt vừa leo dốc gắt, xe tải dễ chết máy |
| Tầm nhìn | Bạt bớt vách hoặc cây phía trong cua | Để thấy xe ngược chiều sớm |
| Hộ lan và tường phía ngoài | Dải thép hoặc tường bê tông thấp ở mép vực | Giữ xe khi mất lái, đồng thời che taluy âm |
Phép thử nhỏ: chạy xe đạp chậm qua một vòng tròn trên sân phẳng, rồi qua một vòng trên mặt sân hơi nghiêng vào trong. Bạn sẽ thấy trên mặt nghiêng, xe không bị kéo văng ra ngoài như trên mặt phẳng. Siêu cao của khúc cua đèo làm đúng việc ấy.
Nước: kẻ thù số một của mọi con đèo
Một sườn núi trước khi mở đường có hệ thoát nước tự nhiên của nó: mưa chảy tràn theo những khe nhỏ xuống suối. Khi ta khoét một bậc ngang qua sườn, ta cắt ngang tất cả những khe ấy. Nước phía trên đổ xuống mặt đường, thấm vào phần đắp, làm đất nặng thêm và yếu đi. Rất nhiều sự cố trên đường đèo bắt đầu từ chỗ nước không có lối đi.
Vì vậy dọc chân taluy dương luôn có rãnh dọc, đôi khi lát đá hay bê tông, gom nước về những điểm thấp. Ở những điểm đó, cống ngang chui qua dưới đường dẫn nước sang phía taluy âm, rồi xuống bằng những dốc nước có bậc tiêu năng để nước không xói chân kè. Trên đỉnh taluy dương cao còn có rãnh đỉnh chặn nước từ sườn trên đổ xuống, không cho chảy tràn qua mái.
Khi đi đèo sau một trận mưa, bạn có thể đọc được sức khoẻ của con đường qua nước: rãnh nào chảy trong và đều là rãnh tốt; chỗ nước tràn ngang mặt đường, hoặc rỉ ra từ giữa mái taluy, là chỗ đội quản lý đường cần để ý. Mặt đường lượn sóng, nứt dọc ở mép ngoài thường là dấu hiệu nền đắp đang lún.
Mặt đường và làn thoát nạn: những chi tiết dành cho đoạn dốc dài
Vì sao nhiều đoạn dốc dùng mặt bê tông xi măng. Ở đoạn dốc gắt, xe tải nặng lên dốc chậm và xuống dốc phải phanh liên tục. Mặt bê tông nhựa gặp nắng nóng cộng lực phanh dễ bị đẩy trồi thành gợn sóng. Mặt bê tông xi măng cứng hơn, chịu nước tốt hơn, nên hay được chọn cho những đoạn dốc và cua gắt dù làm lâu hơn và khó sửa hơn.
Rãnh nhám chống trượt. Trên mặt bê tông ở đoạn dốc, người ta thường kẻ những rãnh ngang nông hoặc tạo nhám. Bánh xe bám tốt hơn khi trời mưa, nước trên mặt đường cũng thoát nhanh hơn. Đi xe máy qua bạn sẽ nghe tiếng rì rì đặc trưng.
Làn thoát nạn. Ở cuối những đoạn đổ dốc dài, một số con đèo có làn thoát nạn: một nhánh đường cụt rẽ khỏi tuyến chính, thường dốc ngược lên và rải lớp sỏi hoặc cát dày. Xe tải mất phanh lao vào đó sẽ bị sỏi lún bánh và dốc ngược hãm lại. Vị trí làn được chọn ở chỗ người lái kịp nhận ra phanh có vấn đề nhưng xe chưa đạt tốc độ quá nguy hiểm.
Phép thử với hộp sỏi. Lăn một viên bi trên mặt bàn, rồi cho nó lăn vào một khay đựng gạo: viên bi dừng gần như tức thì. Mỗi hạt gạo bị đẩy đi đều lấy mất một chút năng lượng. Làn thoát nạn làm đúng như vậy với chiếc xe tải hàng chục tấn.
Đi qua một con đèo, nên để ý những gì
Con đèo nào cũng là một cuốn sách kỹ thuật mở. Vài thứ đáng nhìn khi bạn dừng ở một điểm ngắm an toàn:
- Vách đá phía trong có vết khoan dọc song song: dấu của nổ mìn có kiểm soát, các lỗ khoan đặt sát nhau để vách vỡ phẳng.
- Những bậc cấp trên mái taluy cao: mái không cắt một lèo mà chia thành nhiều bậc, mỗi bậc có rãnh nước riêng.
- Tường đá xếp khan phía vực ở những đèo cũ: đá xếp không vữa nhưng chèn khít, nước thoát qua kẽ nên tường không bị đẩy đổ.
- Cột cây số và biển báo dốc: con số phần trăm cho biết độ dốc, so với cảm giác của bạn khi ngồi trên xe.
- Những đoạn đường cũ bỏ hoang cạnh đường mới: dấu vết tuyến cũ dốc hơn, cua gắt hơn, đã được nắn lại.
Nhiều con đèo ở Việt Nam có lịch sử mở đường bằng sức người là chính, với cuốc, xà beng và thuốc nổ, trước khi có máy đào. Mỗi đoạn tường đá ven vực ở đó là công sức của rất nhiều người, và đến nay vẫn đang làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đường đèo phải nhiều khúc cua như vậy?
Vì xe chỉ leo và xuống an toàn những con dốc giới hạn. Muốn vượt độ cao lớn trên quãng ngang ngắn, đường buộc phải kéo dài bằng cách lượn đi lượn lại, mỗi khúc cua tay áo giúp đường quay đầu để tiếp tục lên cao.
Taluy dương và taluy âm là gì?
Taluy dương là mái dốc phía trong, cao hơn mặt đường, nơi đất đá có thể rơi xuống. Taluy âm là mái dốc phía ngoài, thấp hơn mặt đường, nơi nền đường có thể trượt xuống vực. Hai phía được gia cố theo cách khác nhau.
Siêu cao trên khúc cua là gì?
Siêu cao là độ nghiêng của mặt đường vào phía bụng cua. Nhờ nghiêng, một phần lực văng của xe được trọng lực cân lại, xe bám đường tốt hơn và người lái ít phải bẻ lái gắt khi vào cua.
Vì sao mặt đường ở khúc cua rộng hơn?
Khi xe dài vào cua, bánh sau đi theo một vòng nhỏ hơn bánh trước nên lấn vào phía trong. Mặt đường được mở rộng ở cua để xe tải, xe khách không lấn làn hoặc rơi bánh khỏi mép đường.
Đường đèo dốc nhất cho phép là bao nhiêu?
Tuỳ cấp đường và địa hình, quy chuẩn thiết kế có giới hạn khác nhau, thường chỉ vài phần trăm đến khoảng mười mấy phần trăm ở đoạn ngắn đặc biệt. Con số cụ thể bạn nên đối chiếu tiêu chuẩn thiết kế đường hiện hành.
Vì sao đường đèo hay hỏng sau mùa mưa?
Vì nước là kẻ thù chính. Khi rãnh và cống bị tắc, nước tràn qua mặt đường, thấm vào nền đắp, làm đất nặng và yếu đi. Nền phía vực có thể lún, nứt hoặc trượt, còn vách phía trong có thể rơi đá.