Đường sắt leo núi bằng cách đi thật xa để lên được một chút: vì bánh thép lăn trên ray thép rất trơn, tàu hoả chỉ leo được những con dốc thoải hơn nhiều so với ô tô, nên người làm đường phải kéo dài tuyến bằng những vòng lượn quanh sườn núi, vòng xoắn tự cắt qua chính mình, đường chữ Z chạy tới chạy lui, và hầm xoắn ốc khoét trong lòng núi.
Những tuyến đường sắt vùng núi nổi tiếng ở châu Âu và châu Á, có tuyến đã được ghi danh di sản thế giới, chính là những bài giải đẹp cho bài toán ấy. Bài này giải thích vì sao tàu hoả sợ dốc, từng mẹo kéo dài tuyến hoạt động thế nào, và khi ngồi trên một chuyến tàu qua đèo, bạn có thể nhận ra những mẹo đó ra sao.
Vì sao tàu hoả leo dốc kém ô tô
Thử đẩy một chiếc bi sắt trên mặt kính: nó lăn rất xa với cái đẩy nhẹ. Thép trên thép cũng vậy, ma sát lăn cực thấp. Đó là ưu điểm lớn nhất của đường sắt: một đầu máy kéo được cả đoàn toa chở hàng nghìn tấn trên đường bằng mà tốn ít năng lượng. Nhưng chính độ trơn ấy là điểm yếu khi lên dốc. Bánh xe đầu máy chỉ bám được ray bằng một phần nhỏ trọng lượng của nó; kéo quá sức là bánh quay tại chỗ, trượt trên ray, tàu đứng lại hoặc tụt xuống.
Lốp cao su của ô tô bám mặt đường nhựa tốt hơn nhiều, nên đường ô tô qua đèo có thể dốc khá gắt. Đường sắt chính tuyến chở hàng thì người ta cố giữ dốc chỉ vài phần nghìn đến dưới vài phần trăm, tức đi một trăm mét chỉ lên được chưa tới vài mét. Một số tuyến tàu khách nhẹ ở vùng núi châu Âu leo được dốc gắt hơn nhiều bằng bám dính thuần, nhưng đó là trường hợp đặc biệt với tàu ngắn và đầu máy điện mạnh.
Thêm một chuyện nữa: xuống dốc cũng khó. Đoàn tàu nặng lao xuống con dốc dài cần phanh làm việc liên tục, sinh nhiệt, và nếu dốc quá gắt thì quãng đường dừng rất dài. Vì vậy người thiết kế đường sắt nghĩ về dốc như nghĩ về một ngân sách: mỗi phần nghìn độ dốc thêm vào đều phải trả bằng tải trọng ít đi, tốc độ chậm lại hoặc đầu máy mạnh hơn.
Vòng xoắn: con đường tự bắc cầu qua chính mình
Bài toán. Thung lũng hẹp, hai đầu chênh nhau nhiều, không có chỗ cho đường lượn dài. Nếu đi thẳng, độ dốc vượt quá sức tàu.
Lời giải. Cho đường chạy một vòng tròn gần trọn, vừa đi vừa lên dần, rồi khi quay lại điểm xuất phát thì đã cao hơn đủ để vượt qua chính đoạn đường mình vừa đi bên dưới, bằng một cây cầu hoặc qua đường hầm. Tuyến dài thêm chừng một chu vi vòng tròn mà không cần thêm đất ra hai bên.
Ví dụ nổi tiếng. Trên một tuyến đường sắt hẹp vượt dãy Alps sang miền bắc nước Ý có một cầu cạn đá hình xoắn ốc nằm giữa làng, đoàn tàu đỏ chạy vòng qua dưới gầm cầu rồi lên chính cây cầu ấy. Ở miền tây nước Mỹ có một vòng xoắn đường sắt từ thế kỷ mười chín vẫn đang chở hàng, đoàn tàu dài tới mức đầu tàu chạy qua phía trên đuôi tàu của chính nó.
Phép thử nhỏ. Lấy một sợi dây và một cái cốc. Quấn sợi dây quanh cốc một vòng từ đáy lên nghiêng nhẹ: bạn sẽ thấy đầu dây cao hơn đầu kia trong khi sợi dây gần như nằm ngang. Đó chính là cách một vòng xoắn cho đường sắt lên cao mà không dốc.
Hầm xoắn ốc: đi vòng trong lòng núi
Khi sườn núi quá dốc để làm vòng xoắn lộ thiên, người kỹ sư cho đường chui vào núi, chạy một vòng tròn trong lòng đá rồi chui ra ở một cửa hầm cao hơn, ngay phía trên cửa vào. Hành khách nhiều khi không hề biết: tàu vào hầm, chạy một lúc trong bóng tối, khi ra ngoài thấy nhà thờ làng bên dưới đã ở phía bên kia toa, rồi vài phút sau lại thấy nó lần nữa từ một góc khác.
Tuyến đường sắt cũ qua đèo Gotthard ở Thuỵ Sĩ, hoàn thành cuối thế kỷ mười chín, nổi tiếng với nhiều hầm xoắn ốc liên tiếp ở hai bên sườn để đưa tàu lên tới cửa hầm chính xuyên đèo. Đào hầm vòng tròn khó hơn đào hầm thẳng nhiều: đội đào phải giữ đường cong và độ dốc chính xác trong lòng đá, không nhìn thấy bầu trời, chỉ dựa vào đo đạc. Khi hai mũi đào gặp nhau đúng chỗ, đó là kỳ tích của nghề trắc địa thời chưa có định vị vệ tinh.
Hầm xoắn ốc giải quyết thêm một vấn đề mà vòng xoắn lộ thiên không làm được: tuyết lở. Ở vùng núi cao, đoạn đường nằm trong núi an toàn hơn hẳn đoạn chạy trên sườn trống mỗi mùa đông. Nhiều đoạn lộ thiên còn lại thì được che bằng hành lang bê tông để tuyết và đá trượt qua phía trên mái.
Đường chữ Z: chạy tới, đổi hướng, chạy lùi
Ở những nơi quá hẹp cho cả vòng xoắn lẫn đường lượn, người làm đường sắt dùng cách thô sơ hơn nhưng rất hiệu quả: đường chữ Z. Một lượt leo thường như sau:
- Tàu chạy tiến lên một đoạn dốc chéo ngang sườn núi, tới một bãi phẳng ngắn ở cuối.
- Tàu dừng lại. Người bẻ ghi chuyển ghi sang nhánh đường phía trên, chạy theo hướng ngược lại.
- Tàu chạy lùi lên đoạn dốc chéo thứ hai, giờ đầu máy ở phía sau đẩy toa lên.
- Tới bãi phẳng kế tiếp, lại dừng, lại bẻ ghi, rồi chạy tiến lên đoạn thứ ba.
- Cứ thế, đường vẽ thành hình răng cưa trên sườn núi cho tới khi lên đủ cao.
Đường chữ Z tốn ít đất, ít cầu hầm, rất hợp với tuyến nhỏ, tàu ngắn. Đổi lại, mỗi lần đổi hướng mất thời gian, và đoàn tàu không thể dài hơn bãi phẳng ở mỗi đầu. Tuyến đường sắt khổ hẹp lên vùng đồi chè Darjeeling ở Ấn Độ, đã thành di sản thế giới, nổi tiếng vì có cả vòng xoắn lẫn nhiều đường chữ Z trên cùng một tuyến.
So sánh các cách đường sắt vượt núi
Mỗi mẹo có giá của nó. Người thiết kế tuyến thường phối hợp vài cách trên cùng một đường đèo:
| Cách | Ý tưởng | Hợp với | Cái giá |
|---|---|---|---|
| Đường lượn theo sườn | Bám đường đồng mức, uốn theo từng thung lũng nhỏ | Sườn thoải, nhiều thung lũng phụ | Tuyến rất dài, nhiều cua, tàu chạy chậm |
| Vòng xoắn lộ thiên | Chạy một vòng rồi vượt qua chính mình | Thung lũng hẹp, có chỗ đất phẳng làm vòng | Cần một cầu hoặc hầm ở chỗ giao |
| Hầm xoắn ốc | Chạy vòng tròn trong lòng núi | Sườn quá dốc, vùng tuyết lở | Đào hầm cong khó, thông gió và đo đạc phức tạp |
| Đường chữ Z | Chạy tới, đổi hướng, chạy lùi | Sườn hẹp, tàu ngắn | Mất thời gian đổi hướng, giới hạn chiều dài tàu |
| Hầm đáy xuyên núi | Đào thẳng một hầm dài ở cao độ thấp | Tuyến chính lưu lượng lớn | Hầm rất dài, thi công nhiều năm |
| Đường răng cưa | Bánh răng ăn vào thanh răng giữa ray | Dốc rất gắt, tàu khách ngắn | Chậm, tốn kém, khó nối với tuyến thường |
Xu hướng của các nước giàu là thay dần đường đèo xoắn ốc bằng hầm đáy rất dài cho tàu nhanh và tàu hàng, còn tuyến cũ giữ lại cho tàu du lịch. Nhờ vậy những công trình thế kỷ mười chín ấy vẫn sống, và trở thành nơi người ta đến để ngắm chính cách làm đường.
Người làm tuyến chọn đường qua núi bằng những câu hỏi nào
Độ cao cần vượt là bao nhiêu? Đây là con số đầu tiên. Lấy độ cao chênh giữa chân đèo và yên ngựa, chia cho độ dốc tối đa cho phép, người kỹ sư biết ngay tuyến phải dài tối thiểu bao nhiêu. Nếu thung lũng không đủ dài, buộc phải nghĩ tới vòng xoắn, chữ Z hoặc hầm.
Sườn nào khô, sườn nào chắc? Hai bên một thung lũng hiếm khi giống nhau. Một bên có thể là đá gốc vững, bên kia là lớp đất phong hoá dày dễ trượt. Sườn đón nắng ít tuyết đọng hơn. Người khảo sát đi bộ dọc từng sườn, khoan thăm dò, ghi lại suối cạn và vết trượt cũ trước khi vạch tuyến.
Đào ra bao nhiêu thì đắp lại bấy nhiêu? Đất đá đào ở đoạn này nên vừa đủ để đắp ở đoạn kế bên. Một tuyến cân bằng được đào đắp thì không phải chở đất đi xa, rẻ và nhanh hơn rất nhiều. Đây là trò chơi xếp hình mà người làm tuyến thời xưa giải bằng thước và giấy kẻ ô.
Đặt ga và chỗ tránh ở đâu? Đường đơn trên núi cần những đoạn bằng phẳng để hai tàu tránh nhau. Chỗ ấy phải nằm trên nền phẳng tự nhiên hoặc phải đắp, nên nhiều ga nhỏ trên đèo nằm ở những vị trí trông rất lạ, giữa rừng, không có làng.
Ngồi trên tàu qua đèo, nhận ra mẹo vượt dốc thế nào
Ở Việt Nam, tuyến đường sắt Bắc Nam qua đoạn đèo ven biển miền Trung cũng là một bài học về đường lượn theo sườn và hầm ngắn. Dù đi tuyến nào, bạn có thể tự quan sát:
- Đầu và cuối đoàn tàu: ở khúc cua gắt, nhìn qua cửa sổ thấy được đầu máy phía trước, đó là dấu hiệu tuyến đang bám sườn núi.
- Cột cây số và cột báo dốc ven đường: biển nhỏ ghi độ dốc bằng phần nghìn cho người lái tàu, thường bằng số nhỏ hơn bạn nghĩ.
- Tiếng đầu máy: lên dốc tiếng máy gầm đều và tàu chậm lại; xuống dốc tàu chạy êm, có khi nghe tiếng rít nhẹ của phanh.
- Mặt biển hay thung lũng ở cùng một phía rồi đột ngột đổi phía: tàu vừa lượn quanh một mỏm núi hoặc qua một vòng cua lớn.
- Cửa hầm có mái che kéo dài: phần mái bê tông nhô ra để che đá rơi trên đoạn sườn dốc ngay trước hầm.
Nếu có dịp đi một tuyến tàu núi ở nước ngoài, bạn hãy mang theo đồng hồ và để ý: cùng một ngôi làng hiện ra hai ba lần ở những độ cao khác nhau là bạn đang đi qua vòng xoắn hoặc hầm xoắn ốc.
Câu hỏi thường gặp
Đường sắt dốc tối đa bao nhiêu?
Đường sắt chính tuyến chở hàng thường giữ dốc rất thoải, chỉ vài phần nghìn đến dưới vài phần trăm. Một số tuyến tàu khách vùng núi leo được dốc gắt hơn nhiều bằng bám dính thuần. Dốc gắt hơn nữa thì phải dùng răng cưa hoặc cáp kéo.
Vì sao không làm đường sắt thẳng lên núi như đường bộ?
Vì bánh thép bám ray thép kém hơn nhiều so với lốp cao su bám mặt đường. Đường quá dốc thì bánh đầu máy trượt quay tại chỗ, tàu không kéo được, và khi xuống dốc lại khó phanh an toàn.
Vòng xoắn đường sắt khác đường chữ Z thế nào?
Vòng xoắn cho tàu chạy liên tục một vòng tròn rồi vượt qua chính mình, không phải dừng. Đường chữ Z bắt tàu dừng ở cuối mỗi đoạn, đổi hướng và chạy lùi lên đoạn tiếp, rẻ hơn nhưng chậm và giới hạn độ dài đoàn tàu.
Hành khách có biết khi tàu đi qua hầm xoắn ốc không?
Thường không cảm nhận được vì tàu chạy đều. Cách nhận ra là để ý cảnh vật trước và sau hầm: một nhà thờ hay cây cầu bên dưới đột nhiên đổi sang phía bên kia toa, hoặc hiện ra lần nữa ở độ cao khác.
Đường sắt Bắc Nam có vòng xoắn không?
Tuyến Bắc Nam chủ yếu bám sườn núi và dùng hầm ngắn ở các đoạn đèo miền Trung, không có vòng xoắn kiểu châu Âu. Các thông tin chi tiết về độ dốc từng đoạn nên đối chiếu tài liệu chính thức của cơ quan quản lý đường sắt.
Tàu xuống dốc dài có nguy hiểm không?
Xuống dốc dài đòi hỏi phanh làm việc liên tục và người lái giữ tốc độ đều. Đường sắt vùng núi được thiết kế với giới hạn dốc, biển báo và quy định tốc độ riêng, đầu máy hiện đại còn có phanh điện hãm bớt cho phanh guốc.