Đoạn đường qua đèo Mã Pì Lèng, phần khó nhất của đường Hạnh Phúc trên cao nguyên đá phía bắc tỉnh Tuyên Quang hiện nay (tỉnh Hà Giang cũ), được mở vào đầu những năm 1960 chủ yếu bằng sức người: thanh niên xung phong và đồng bào các dân tộc dùng cuốc, xà beng, búa, choòng và thuốc nổ, đu dây thừng trên vách đá vôi dựng đứng để đục từng mét đường.
Ngày nay du khách đứng ở điểm ngắm trên đèo nhìn xuống hẻm vực sông Nho Quế và thường chỉ thấy cảnh đẹp. Bài này đề nghị một cách nhìn khác: con đường như một bài toán kỹ thuật, với loại đá ra sao, tuyến được vạch thế nào khi không có máy, những bức tường đá ven vực làm việc gì, và vì sao một con đường mở bằng tay vẫn trụ được hơn nửa thế kỷ. Những con số trong bài là số tròn theo tư liệu phổ biến, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của địa phương.
Cao nguyên đá: địa hình khiến làm đường trở thành kỳ tích
Vùng cao nguyên đá phía bắc gần như toàn là đá vôi, một loại đá bị nước mưa hoà tan dần qua hàng triệu năm, tạo thành địa hình karst: núi đá tai mèo lởm chởm, hố sụt, hang ngầm, vách dựng đứng và rất ít đất. Nước mưa thấm ngay xuống lòng đá thay vì chảy thành suối trên mặt, nên vùng này vừa nhiều đá vừa khan nước.
Với người làm đường, đá vôi có hai mặt. Mặt tốt: đá gốc vững, nền đường đặt trên đá ít bị lún, vách cắt có thể đứng gần thẳng. Mặt khó: đá rất cứng để đục bằng tay, lại có nhiều khe nứt và hang ẩn bên trong, một nhát nổ có thể làm sập cả mảng vách ngoài dự tính. Đất để đắp nền gần như không có, phải dùng chính đá đục ra.
Đèo Mã Pì Lèng nằm giữa hai vùng Đồng Văn và Mèo Vạc, tuyến đường vắt ngang lưng một vách núi cao nhìn xuống hẻm vực sâu hàng trăm mét do sông Nho Quế khoét ra. Không có sườn thoải để lượn, không có thung lũng để vòng. Con đường chỉ có một chỗ để đi: khoét vào chính vách đá.
Mở đường bằng tay trên vách đá: trình tự ước đoán từ tư liệu và nguyên lý
Tư liệu kể lại nhiều về tinh thần và sự hy sinh, ít chi tiết kỹ thuật. Ghép với nguyên lý mở đường trên vách đá thời chưa có máy, có thể hình dung trình tự như sau:
- Người khảo sát đi bộ, leo vách, vạch hướng tuyến bằng mắt và dụng cụ đo đơn giản, đánh dấu bằng sơn hoặc cọc trên đá.
- Ở những chỗ vách dựng đứng, người thợ được thả xuống bằng dây thừng buộc vào gốc cây hay mỏm đá phía trên, treo mình trên vách để đục những hốc đầu tiên.
- Từ các hốc ấy, đục rộng dần thành một gờ đủ đứng, rồi thành một lối mòn hẹp cho người đi lại, chuyển dụng cụ.
- Khoan lỗ mìn bằng choòng và búa tay, nạp thuốc, nổ từng đợt nhỏ để phá đá theo đúng hướng, hạn chế làm nứt vỡ vách phía trên.
- Dọn đá vụn: một phần đá xếp thành tường kè phía vực để mở rộng mặt đường, phần thừa đổ xuống vực.
- Mở rộng dần lối mòn thành mặt đường, nắn dốc, làm rãnh nước và cống nhỏ.
Mỗi bước đều chậm và nguy hiểm. Những tư liệu phổ biến cho biết công trình kéo dài nhiều năm, huy động hàng nghìn người từ nhiều địa phương, và đã có người hy sinh khi mở đường. Ở điểm ngắm trên đèo hiện có công trình tưởng niệm những người làm đường.
Tường đá xếp ven vực: kết cấu thô mà thông minh
Tường đá khan không vữa. Phần lớn tường kè trên những con đường mở bằng tay được xếp bằng đá hộc chèn khít, không dùng vữa xi măng. Nghe có vẻ tạm bợ, nhưng tường đá khan có ưu điểm lớn: nước trong nền thoát qua kẽ đá, không bị nhốt lại sau tường, nên tường không bị áp lực nước đẩy đổ.
Mặt tường nghiêng vào trong. Tường được xếp ngả nhẹ về phía núi, chân rộng, đỉnh hẹp. Trọng lượng của chính bức tường tì vào sườn núi, như người đứng tựa lưng vào vách để không ngã ra phía trước.
Đá dài xếp xuyên vào trong. Người thợ giỏi đặt những viên đá dài theo chiều ngang, đâm sâu vào khối đất đá phía sau, gọi là đá câu. Chúng như những chiếc đinh ghim bức tường vào nền.
Phép thử với hộp diêm. Xếp một bức tường nhỏ bằng hộp diêm thẳng đứng sát mép bàn, đẩy nhẹ từ phía sau: tường đổ. Xếp lại hơi ngả về phía sau, có vài hộp đặt dọc đâm vào đống sách phía sau: tường đứng vững hơn hẳn. Đó là cách những bức tường đá ven vực đứng được hàng chục năm.
So sánh làm đường bằng tay ngày ấy và bằng máy ngày nay
Mở một đoạn đường trên vách đá vôi, ngày ấy và ngày nay, khác nhau ở nhiều khâu:
| Khâu | Bằng sức người | Bằng máy móc hiện đại |
|---|---|---|
| Khảo sát | Đi bộ, leo vách, đo bằng dụng cụ đơn giản | Bay chụp, quét địa hình, khoan thăm dò địa chất |
| Phá đá | Choòng, búa tay khoan lỗ mìn; xà beng cạy | Máy khoan đá, nổ mìn vi sai có kiểm soát |
| Vận chuyển đá | Gùi, quang gánh, xe cút kít | Máy xúc, xe tải, máy ủi |
| An toàn trên vách | Dây thừng buộc người, kinh nghiệm | Dây và đai an toàn, sàn công tác, lưới chắn |
| Tường kè | Đá hộc xếp khan bằng tay | Bê tông, rọ đá, neo đá kết hợp |
| Tốc độ | Có ngày chỉ được vài mét trên đoạn khó | Nhanh hơn nhiều lần, nhưng vẫn chậm ở vách dựng |
Nhiều đoạn của tuyến về sau đã được mở rộng, gia cố, rải lại mặt bằng máy móc hiện đại. Khi đi qua, bạn có thể nhận ra đoạn nào còn giữ tường đá xếp tay cũ và đoạn nào đã được thay bằng tường bê tông hay hộ lan mới.
Vì sao một con đường mở bằng tay vẫn trụ được
Câu trả lời một phần nằm ở chính loại đá. Nền đường đặt trên đá vôi gốc nên hầu như không lún như nền đất. Vách cắt trong đá vôi đặc có thể đứng rất dốc mà không sạt kiểu mái đất. Nước mưa thấm nhanh vào khe đá thay vì chảy tràn ào ạt trên mặt đường như ở vùng đất đỏ.
Phần còn lại là bảo trì. Đá vôi có khe nứt, và những khối đá treo trên vách vẫn có thể rơi theo thời gian, nhất là sau mưa lớn. Đơn vị quản lý đường phải thường xuyên cạy bỏ đá treo, sửa kè, thông rãnh. Những đoạn mở rộng sau này còn được bổ sung tường bê tông, hộ lan, và gia cố tại các chỗ yếu.
Cũng phải nói rằng con đường được vạch rất khôn. Người mở đường chọn đi trên những dải đá liền khối, né các khe sụt và hố karst, chấp nhận lượn dài để có nền chắc. Ở thời không có máy khoan thăm dò, đó là kinh nghiệm đọc đá bằng mắt, gõ đá nghe tiếng, của những người thợ và người dân bản địa sống cả đời trên đá.
Những điều hay bị hiểu sai về con đường
Đường Hạnh Phúc nổi tiếng nên quanh nó có không ít cách hiểu chưa đúng. Vài điểm nên phân biệt:
- Đường Hạnh Phúc không chỉ là đèo Mã Pì Lèng. Mã Pì Lèng chỉ là một đoạn, đoạn khó và đẹp nhất. Cả tuyến dài hơn nhiều, đi qua nhiều đèo và thung lũng khác trên cao nguyên đá.
- Con đường hiện nay không còn nguyên như ngày mở. Nhiều đoạn đã được mở rộng, nắn tuyến, rải lại mặt, xây tường mới. Thứ còn nguyên là hướng tuyến và nhiều đoạn tường đá cũ.
- Không phải toàn bộ làm bằng tay. Thuốc nổ vẫn được dùng để phá đá; cái thiếu là máy khoan, máy xúc, xe vận chuyển. Sức người làm thay gần hết phần việc của máy.
- Đá vôi không phải đá mềm. Đá vôi bị nước hoà tan qua thời gian địa chất rất dài, nhưng với cái búa và chiếc choòng thì nó cứng ngang nhiều loại đá khác. Đục một lỗ mìn bằng tay có khi mất hàng giờ.
- Tên gọi không phải đặt cho đẹp. Tên đường gắn với ý nghĩa nối vùng cao nguyên đá với bên ngoài, mang hàng hoá, thuốc men và cơ hội học hành lên vùng xa nhất.
Phân biệt được những điều này giúp bạn nhìn con đường đúng hơn: không phải một tác phẩm nguyên vẹn từ thời xưa, mà là một công trình sống, được mở bằng sức người và vẫn tiếp tục được gìn giữ, sửa sang bằng máy móc của mỗi thời.
Đứng ở điểm ngắm trên đèo, nhìn gì cho ra chuyện kỹ thuật
Lần tới khi bạn dừng ở một điểm ngắm trên đèo, ngoài việc chụp ảnh hẻm vực, thử để mắt tới những chi tiết sau:
- Vách đá phía trên đường: những mặt cắt phẳng có vết khoan là chỗ đã nổ mìn mở đường; mặt đá xù xì tự nhiên là chỗ đường lượn theo vách sẵn có.
- Tường kè phía vực: tường đá xếp khan màu xám rêu là phần cũ; tường bê tông phẳng là phần mở rộng sau này.
- Dấu đường mòn cũ bên dưới hoặc bên trên tuyến hiện tại: một số đoạn đường cũ hẹp hơn vẫn còn lộ ra dưới dạng gờ đá.
- Rãnh nước dọc chân vách và cống nhỏ: dù đá vôi thấm nhanh, mưa lớn vẫn cần lối thoát.
- Lưới thép hoặc neo trên vách ở vài đoạn: dấu hiệu gia cố chống đá rơi ở những chỗ đá nứt.
Một lưu ý thực tế: điểm ngắm và lề đường đèo thường hẹp, sát vực. Bạn nên dừng ở những bãi đỗ đã có, đừng đứng sát mép tường kè cũ để chụp ảnh, vì những tường đá xếp khan được làm để đỡ đường chứ không làm lan can.
Câu hỏi thường gặp
Đường Hạnh Phúc được xây khi nào?
Theo tư liệu phổ biến, đường Hạnh Phúc được mở vào khoảng đầu những năm 1960, kéo dài nhiều năm, nối thị xã Hà Giang cũ lên Đồng Văn và Mèo Vạc. Mốc thời gian cụ thể bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của địa phương.
Vì sao đoạn Mã Pì Lèng khó làm nhất?
Vì tuyến phải đi trên lưng một vách đá vôi dựng đứng nhìn xuống hẻm vực sông Nho Quế, gần như không có sườn thoải để lượn. Người làm đường phải đu dây trên vách để đục từng hốc đá đầu tiên.
Mở đường trên vách đá bằng tay dùng những dụng cụ gì?
Chủ yếu là cuốc, xà beng, búa, choòng khoan lỗ mìn, thuốc nổ, dây thừng, quang gánh và gùi để chuyển đá. Không có máy xúc, máy khoan hay xe tải trên những đoạn vách khó.
Tường đá xếp không có vữa có bền không?
Bền nếu được xếp đúng cách: chân rộng, mặt ngả vào núi, có đá dài đâm sâu vào nền. Nước thoát qua kẽ đá nên tường không bị áp lực nước đẩy đổ. Nhiều tường đá khan vẫn làm việc sau hàng chục năm.
Đèo Mã Pì Lèng hiện thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Hà Giang cũ được sáp nhập vào tỉnh Tuyên Quang. Vì vậy đèo Mã Pì Lèng hiện nằm trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang, giữa khu vực Đồng Văn và Mèo Vạc.
Đá vôi có tốt để làm nền đường không?
Đá vôi gốc liền khối là nền rất chắc, ít lún. Nhưng đá vôi có khe nứt, hang và hố sụt do nước hoà tan, nên người làm đường phải né những chỗ ấy và theo dõi đá rơi trên vách cắt.