NePhuc.comNể Phục
Công trình trên biển và ven biển

Chống xói lở bờ biển: mỏ hàn, đê ngầm và nuôi bãi bằng cát bơm khác nhau ra sao

Bờ biển mất cát vì sóng và dòng chảy dọc bờ: mỏ hàn, đê ngầm giảm sóng, kè lát và nuôi bãi bằng cát bơm giữ bờ theo cách nào, chỗ mạnh, chỗ yếu của từng cách.

A sandy beach protected by a series of rock groynes reaching into turquoise sea, fresh sand on one side of each groyne, two children walking along the shore, aerial view at golden hour

Có bốn nhóm cách chính để giữ một bờ biển đang bị xói: kè lát cứng ngay mép bờ, mỏ hàn đá vươn vuông góc ra biển để giữ cát chạy dọc bờ, đê ngầm hoặc đê tách bờ nằm ngoài khơi để bẻ sóng trước khi tới bãi, và nuôi bãi bằng cách bơm cát từ ngoài biển vào bù cho phần đã mất. Mỗi cách hợp với một nguyên nhân xói khác nhau, và chọn sai thì có khi giữ được chỗ này mà làm xói nặng hơn chỗ bên cạnh.

Bài này giải thích bằng ví dụ đời thường vì sao một bãi biển lại mất cát, từng nhóm công trình làm việc theo nguyên lý gì, bảng so sánh ưu nhược điểm, và những dấu hiệu bạn nhìn ra được khi đi dạo trên một bãi biển đã có công trình bảo vệ. Bài không bàn về một dự án cụ thể nào đang triển khai.

Một bãi biển không đứng yên: cát luôn di chuyển

Bãi cát mà ta tắm mỗi mùa hè thực ra là một dòng sông cát chảy chậm. Sóng hiếm khi đánh thẳng góc vào bờ; chúng thường tới hơi chéo. Mỗi con sóng đẩy hạt cát lên bãi theo hướng chéo, nước rút kéo hạt cát xuống thẳng theo dốc bãi. Cứ thế, hạt cát đi hình răng cưa và nhích dần dọc theo bờ. Người làm nghề gọi đó là dòng cát ven bờ.

Ngoài ra còn chuyển động theo mùa: mùa bão sóng lớn kéo cát từ bãi ra ngoài, tạo những doi cát ngầm; mùa êm sóng nhỏ đưa cát dần vào lại. Một bãi biển hẹp đi sau bão chưa hẳn là xói vĩnh viễn, có thể chỉ là cát đang tạm gửi ngoài khơi.

Xói lở thật xảy ra khi lượng cát đi ra khỏi một đoạn bờ nhiều hơn lượng cát đi vào, năm này qua năm khác. Nguyên nhân có thể là sông bớt phù sa đổ ra biển, một công trình nào đó chặn dòng cát ven bờ ở phía trên, khai thác cát, mất rừng ngập mặn, hay mực nước biển dâng. Người kỹ sư phải hiểu được nguyên nhân trước khi chọn cách chữa, giống bác sĩ phải chẩn đoán trước khi kê đơn.

Để chẩn đoán, người ta đo mặt cắt bãi ở nhiều vị trí qua nhiều năm, so ảnh vệ tinh và ảnh chụp từ trên cao các thời kỳ, đo sóng và dòng chảy, lấy mẫu cát để biết cát từ đâu tới. Có khi kết luận là chẳng cần làm gì cả vì bãi chỉ dao động theo mùa; có khi kết luận là nguyên nhân nằm ở một nơi cách đó hàng chục cây số, như một cửa sông bị chặn bớt phù sa.

Kè lát mép bờ: tường thành giữ đất nhưng không giữ bãi

Nó là gì. Một mái dốc lát đá, khối bê tông hoặc một bức tường chạy dọc mép bờ, che chắn đất, đường và nhà phía sau khỏi bị sóng gặm.

Làm tốt điều gì. Giữ được đường bờ không lùi thêm, bảo vệ những thứ có giá trị ngay sát biển. Ở nơi sát bờ đã có đường, khu dân cư, kè là lựa chọn nhiều khi bắt buộc.

Mặt trái. Sóng đập vào kè cứng dội ngược lại và cuốn cát trước chân kè đi, nên bãi trước kè thường hẹp dần, có nơi biến mất. Đầu cuối của đoạn kè cũng hay bị xói mạnh vì sóng vòng qua. Kè giữ đất phía sau, nhưng không giữ được bãi cát phía trước.

Ví dụ đời thường. Đặt một viên gạch đứng trong khay cát ướt rồi khuấy sóng về phía nó: cát ngay chân viên gạch bị đào sâu trước tiên.

Làm sao cho bớt hại. Kè mái thoải bằng đá hộc nhiều khe hở dội sóng ít hơn tường đứng nhẵn mặt. Chân kè được chôn sâu và có thảm đá phía trước để khi bãi hạ thấp, kè không bị hẫng chân. Hai đầu kè được uốn vào bờ thay vì dừng đột ngột, để sóng vòng qua không đào thành hố. Nhiều nơi còn kết hợp kè với bơm cát phía trước, để kè chỉ là lớp phòng thủ cuối cùng khi bão lớn.

Mỏ hàn: những ngón tay đá giữ cát chạy dọc bờ

Mỏ hàn là những dải đá hoặc khối bê tông vươn từ bờ ra biển, gần vuông góc với đường bờ, đặt cách nhau một khoảng đều. Từ trên cao nhìn xuống, chúng giống những chiếc răng lược cắm vào bãi. Nguyên lý rất đơn giản: dòng cát ven bờ chạy tới gặp mỏ hàn thì bị chặn lại, cát dồn đọng ở phía đón dòng, bãi phía ấy rộng ra.

Bạn có thể nhận ra ngay hướng của dòng cát khi nhìn một hàng mỏ hàn: một bên mỗi mỏ hàn bãi rộng, cát đầy, bên kia bãi hẹp hơn, đường bờ có hình răng cưa. Đây chính là điểm yếu: mỏ hàn giữ cát cho đoạn bờ của nó bằng cách lấy bớt cát của đoạn bờ phía dưới dòng. Đoạn cuối cùng sau hàng mỏ hàn thường thiếu cát và bị xói mạnh hơn trước.

Vì vậy mỏ hàn chỉ hợp ở nơi dòng cát ven bờ còn dồi dào, và thường đi kèm việc bơm cát lấp đầy giữa các mỏ hàn ngay từ đầu, để chúng không phải ăn bớt cát của bãi bên cạnh. Chiều dài, khoảng cách và chiều cao mỏ hàn được tính toán, nhiều khi thử trên mô hình trong bể sóng trước khi làm thật.

Đê ngầm và đê tách bờ: bẻ sóng ngoài khơi

Một cách khác là không đụng vào bãi mà xử lý con sóng trước khi nó tới. Đê tách bờ là những đoạn đê đá đặt song song bờ, cách bờ một khoảng ngoài khơi, đỉnh nhô lên khỏi mặt nước. Đê ngầm thì đỉnh nằm dưới mặt nước, người tắm biển có khi không biết là có. Sóng tới đê bị vỡ hoặc suy yếu, vùng nước phía sau êm hơn, cát lắng xuống.

Phía sau một đê tách bờ, bãi cát thường bồi thành một mỏm nhô ra về phía đê, như một mũi đất nhỏ, có khi nối liền với đê. Nhìn từ trên cao, đường bờ thành những vòng cung đều đặn. Hiện tượng này xảy ra vì sóng vòng qua hai đầu đê rồi gặp nhau phía sau, đẩy cát dồn vào giữa.

Đê ngầm ít ảnh hưởng cảnh quan hơn nhưng giảm sóng kém hơn đê nổi, và có thể gây dòng chảy rút mạnh qua khe giữa các đoạn đê, nguy hiểm cho người bơi. Ở những bãi tắm có đê ngầm, cần có cảnh báo cho du khách. Một số nơi kết hợp đê ngầm với rạn nhân tạo cho san hô, hàu bám, vừa giảm sóng vừa tạo chỗ ở cho sinh vật.

Nuôi bãi: trả lại cát cho biển

Cách làm. Tàu hút cát ở vùng biển sâu ngoài khơi, nơi cát không còn tham gia vào dòng cát ven bờ, chở vào gần bờ rồi bơm qua đường ống lên bãi hoặc phun thành vòng cung lên vùng nước nông. Máy ủi san cát thành hình bãi.

Ưu điểm. Bãi rộng ra ngay, giữ được cảnh quan và bãi tắm, không chặn dòng cát của đoạn bờ bên cạnh mà còn cho thêm cát cho nó. Sóng vẫn vỡ tự nhiên trên bãi thoải.

Nhược điểm. Cát bơm vào vẫn sẽ bị sóng mang đi theo thời gian, nên phải bơm bổ sung định kỳ, vài năm một lần. Cát phải đúng cỡ hạt: hạt mịn hơn cát gốc sẽ trôi đi rất nhanh.

Một thử nghiệm lớn. Ở bờ biển Hà Lan, người ta từng đắp một khối cát khổng lồ hình móc câu nhô ra biển rồi để sóng gió tự phân phối cát dọc bờ trong nhiều năm, thay vì bơm nhỏ giọt mỗi vài năm. Kết quả được theo dõi kỹ để rút kinh nghiệm cho nhiều nước.

So nhanh các cách giữ bờ biển

Không có cách nào hợp với mọi bãi. Bảng dưới đây giúp hình dung chỗ mạnh, chỗ yếu của từng cách:

CáchGiữ được gìẢnh hưởng đoạn bờ bên cạnhBảo trì
Kè lát mép bờĐất, đường, nhà phía sauĐầu kè dễ xói, bãi trước kè hẹp dầnSửa chân kè sau bão
Mỏ hànBãi phía đón dòng cátBãi phía dưới dòng thiếu cátBổ sung đá, theo dõi bãi
Đê tách bờ, đê ngầmBãi phía sau đêCó thể thay đổi dòng cát dọc bờBổ sung đá đỉnh đê
Nuôi bãiCả bãi, cảnh quan tự nhiênThường có lợi vì thêm cátBơm cát lại sau vài năm
Trồng rừng ngập mặn, cỏ cátBãi bùn, đụn cátÍt tác động xấuChăm cây, bảo vệ khỏi chặt phá

Thực tế người ta hay kết hợp: nuôi bãi cùng vài mỏ hàn ngắn để cát ở lại lâu hơn, hoặc đê giảm sóng phía trước với rừng ngập mặn phía sau. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi bờ là bùn chứ không phải cát, hàng rào cọc tre, cọc bê tông giảm sóng kết hợp trồng lại rừng là cách được dùng nhiều.

Đi dạo trên bãi biển, đọc ra công trình bảo vệ

Lần tới khi ra biển, bạn thử để ý những dải đá vươn ra nước: nếu có, nhìn xem cát dồn nhiều hơn ở bên nào, bạn sẽ biết dòng cát ven bờ ở bãi ấy chạy theo hướng nào. Nhìn ra khơi xem có hàng đá nhô lên hay vệt sóng vỡ bất thường giữa vùng nước, đó có thể là đê tách bờ hoặc đê ngầm. Nước phía sau sẽ êm và màu khác.

Một bãi vừa được nuôi thường có cát màu hơi khác cát cũ, bãi rộng và dốc đều, có khi còn vết xe ủi. Sau vài mùa sóng, mép bãi sẽ tự uốn lại cho tự nhiên hơn. Còn kè lát mép bờ thì dễ thấy nhất: nhìn chân kè khi triều xuống, nếu bãi trước kè đã hẹp hay mất hẳn, bạn đang thấy đúng điểm yếu mà bài vừa kể.

Những quan sát nhỏ ấy giúp hiểu rằng bờ biển là một hệ thống sống, mỗi công trình đặt vào là một lần đối thoại với sóng và cát. Thông tin về công trình bảo vệ ở một bãi cụ thể bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý đê điều và bờ biển địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bãi biển bị mất cát?

Vì lượng cát bị sóng và dòng chảy mang đi nhiều hơn lượng cát được bồi vào. Nguyên nhân có thể là sông bớt phù sa, công trình chặn dòng cát ven bờ, khai thác cát, mất rừng ngập mặn hoặc bão lớn kéo cát ra ngoài.

Mỏ hàn chống xói bờ biển là gì?

Đó là những dải đá hoặc bê tông vươn từ bờ ra biển, gần vuông góc với bờ, chặn dòng cát chạy dọc bờ để cát đọng lại. Chúng giữ bãi ở phía đón dòng nhưng có thể làm thiếu cát cho bãi phía dưới dòng.

Đê ngầm giảm sóng có nguy hiểm cho người tắm biển không?

Đê ngầm nằm dưới mặt nước nên người bơi có thể va phải, và khe giữa các đoạn đê có thể tạo dòng rút mạnh. Bãi tắm có đê ngầm cần biển báo và người tắm nên bơi trong khu vực được cho phép.

Nuôi bãi bằng cát bơm giữ được bao lâu?

Tuỳ độ mạnh của sóng và cỡ hạt cát, bãi được nuôi thường cần bơm bổ sung sau vài năm. Đây là cách giữ bãi theo kiểu bảo dưỡng định kỳ chứ không làm một lần là xong.

Kè bê tông có làm bãi biển mất đi không?

Có thể. Sóng đập vào kè cứng dội ngược lại và cuốn cát trước chân kè, nên bãi trước kè hay hẹp dần. Kè giữ được đất phía sau nhưng thường phải kết hợp nuôi bãi nếu muốn giữ cả bãi tắm.

Bờ biển bùn ở đồng bằng sông Cửu Long được giữ bằng cách nào?

Ở bờ bùn, người ta hay làm hàng rào cọc tre hoặc cọc bê tông có khe hở để giảm sóng, cho bùn lắng lại phía sau, rồi trồng lại rừng ngập mặn, kết hợp đê biển ở phía trong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138