NePhuc.comNể Phục
Công trình trên biển và ven biển

Công trình biển chống ăn mòn thế nào: vùng sóng té, kim loại hy sinh, bê tông dày

Vì sao thép rỉ nhanh nhất ở vùng sóng té, muối chui vào bê tông làm bong lớp ngoài ra sao, và cách người ta giữ cọc, cầu tàu, giàn thép bền vài chục năm.

Close view of massive concrete pier columns and steel piles at low tide covered with barnacles in the splash zone, an inspector in a hard hat with a flashlight, bright midday light

Công trình biển chống muối bằng nhiều lớp phòng thủ chồng lên nhau: thép được sơn phủ dày, gắn những khối kẽm hoặc nhôm để chúng bị ăn mòn thay cho thép, làm dày thêm ở vùng sóng té; còn bê tông thì được làm thật đặc chắc với lớp phủ ngoài cốt thép dày hơn hẳn công trình trên bờ, để muối phải đi rất lâu mới chạm tới thép.

Ngoài biển, sóng gió có thể làm hỏng công trình trong một đêm, nhưng muối mới là thứ quyết định công trình sống được bao lâu. Bài này giải thích vì sao thép rỉ nhanh nhất ở đúng một dải hẹp ngay trên mặt nước, vì sao bê tông tưởng bền vẫn bị bong từng mảng, các cách người kỹ sư chống lại, kèm vài phép thử nhỏ bạn tự làm được trong bếp để thấy tận mắt.

Vì sao nước biển làm thép rỉ nhanh như vậy

Sắt thép rỉ khi có đủ ba thứ: nước, oxy và một môi trường dẫn điện để dòng điện cực nhỏ chạy giữa các vùng trên bề mặt kim loại. Nước ngọt dẫn điện kém. Nước biển chứa nhiều muối hoà tan nên dẫn điện tốt hơn nhiều lần, làm phản ứng rỉ diễn ra nhanh hơn hẳn. Thêm nữa, ion clorua trong muối có khả năng phá vỡ lớp màng mỏng tự bảo vệ trên bề mặt thép.

Bạn có thể thử ở nhà: lấy hai cây đinh sắt mới, thả một cây vào cốc nước máy, một cây vào cốc nước pha nhiều muối ăn. Sau vài ngày, cây đinh trong nước muối rỉ đỏ rõ rệt hơn. Thử thêm một cây đinh chỉ ngập một nửa trong nước muối: vết rỉ nặng nhất thường xuất hiện ở ngay quanh mặt nước, nơi vừa ướt vừa nhiều oxy. Đó chính là bài học về vùng sóng té.

Một điều ít người nghĩ tới: ở biển sâu, thép ngập hoàn toàn lại rỉ chậm hơn ta tưởng, vì nước sâu ít oxy hơn. Ăn mòn mạnh nhất không nằm dưới đáy, mà ở dải ranh giới giữa nước và không khí.

Nhiệt độ cũng góp phần. Nước biển nhiệt đới ấm quanh năm nên phản ứng diễn ra nhanh hơn ở biển lạnh, sinh vật bám cũng phát triển mạnh hơn. Công trình ở vùng biển Việt Nam vì vậy phải được tính toán chống ăn mòn kỹ không kém, thậm chí kỹ hơn những công trình tương tự ở biển ôn đới, dù sóng ở đây có thể không dữ bằng.

Năm vùng ăn mòn trên một cây cọc biển

Người làm công trình biển chia một cây cọc từ trên xuống dưới thành các vùng có tốc độ ăn mòn rất khác nhau:

VùngVị tríMức ăn mònCách bảo vệ thường dùng
Khí quyển biểnPhía trên tầm sóng hắt, chỉ có hơi muốiVừaSơn phủ nhiều lớp, sơn lại định kỳ
Sóng téDải ngay trên mực triều cao, ướt khô liên tụcNặng nhấtThép dày thêm, bọc vỏ chống ăn mòn, sơn đặc biệt
Thuỷ triềuGiữa mực triều thấp và triều caoNặngBọc vỏ, sơn, một phần nhờ bảo vệ bằng dòng điện
Ngập hoàn toànDưới mực triều thấp nhấtVừa, giảm theo độ sâuKhối kim loại hy sinh hoặc dòng điện cưỡng bức
Trong bùn đáyPhần cọc cắm vào đáy biểnNhẹThường tính thêm chiều dày dự phòng

Vùng sóng té nặng nhất vì bề mặt lúc nào cũng ẩm, được sóng tưới muối mới liên tục, lại tiếp xúc nhiều oxy, và sóng còn cọ đi lớp rỉ cũ để lộ thép mới. Lớp hà bám có khi che bớt, nhưng cũng có khi giữ ẩm và làm hỏng sơn bên dưới.

Kim loại hy sinh: để một kim loại khác chịu rỉ thay cho thép

Nguyên lý. Khi hai kim loại khác nhau nối với nhau trong nước muối, kim loại hoạt động mạnh hơn sẽ bị ăn mòn trước và nhường dòng điện cho kim loại kia. Kẽm, nhôm và magie hoạt động mạnh hơn sắt, nên nếu gắn chúng vào thép, chúng sẽ hy sinh thay cho thép.

Trông như thế nào. Trên chân giàn, cọc cảng, thân tàu, bạn sẽ thấy những thỏi kim loại màu xám bạc gắn bằng thanh thép hàn vào kết cấu, nằm dưới nước. Đó là các khối anode hy sinh. Chúng mòn dần theo năm tháng và được thay khi đã mòn gần hết.

Dòng điện cưỡng bức. Với công trình lớn, thay vì khối hy sinh, người ta dùng một nguồn điện một chiều nhỏ đẩy dòng điện vào kết cấu qua các điện cực bền. Kết quả giống nhau: thép trở thành phía được bảo vệ.

Giới hạn. Cách này chỉ làm việc khi kim loại ngập trong nước để dòng điện chạy được. Ở vùng sóng té lúc ướt lúc khô, nó gần như không giúp được gì, nên vùng ấy phải dựa vào sơn, vỏ bọc và thép dày thêm.

Phép thử nhỏ. Quấn một dải giấy bạc nhôm vào một nửa cây đinh sắt rồi thả cả hai vào nước muối cùng với một cây đinh trần. Sau vài ngày, phần đinh được nhôm bảo vệ thường ít rỉ hơn, còn nhôm bị lấm tấm.

Bê tông cũng không miễn nhiễm: muối đi vào tới cốt thép

Nhiều người nghĩ bê tông là đá nhân tạo nên không sợ nước biển. Bản thân bê tông bền, nhưng bê tông cốt thép thì có cốt thép bên trong. Lúc mới đổ, môi trường kiềm của xi măng tạo một lớp màng bảo vệ thép. Theo năm tháng, muối từ nước biển thấm dần qua các lỗ rỗng li ti của bê tông, từng chút một. Khi lượng muối tới được bề mặt thép vượt một ngưỡng, lớp màng bảo vệ bị phá và thép bắt đầu rỉ.

Rỉ sắt chiếm thể tích lớn hơn nhiều lần so với thép ban đầu. Nó phình ra trong lòng bê tông như rễ cây trong khe đá, đẩy nứt lớp bê tông bên ngoài, rồi làm bong từng mảng, lộ ra cốt thép đã đỏ rỉ. Bạn sẽ thấy hình ảnh này ở những cầu tàu, kè bê tông cũ ven biển: vết nứt chạy dọc theo đúng đường cốt thép, vệt nâu rỉ chảy xuống, rồi cả mảng bê tông rơi ra.

Thời gian để muối đi tới cốt thép phụ thuộc chủ yếu vào hai thứ: lớp bê tông bảo vệ dày bao nhiêu và bê tông đặc chắc tới đâu. Lớp phủ dày gấp đôi không chỉ kéo dài gấp đôi, mà còn lâu hơn nữa, vì muối thấm càng sâu càng chậm. Đó là lý do bê tông ở biển được thiết kế có lớp bảo vệ dày hơn hẳn công trình trên bờ, ít nước trong hỗn hợp, và có thêm phụ gia làm bê tông kín hơn.

Kiểm tra và sửa một cầu tàu bê tông đã có tuổi

Khi một công trình biển bằng bê tông đã đứng nhiều năm, đội kỹ thuật thường làm theo trình tự:

  1. Quan sát bằng mắt. Tìm vết nứt dọc cốt thép, vệt rỉ, mảng bong, chỗ lộ thép, nhất là ở mặt dưới dầm và vùng sóng té.
  2. Gõ nghe tiếng. Dùng búa nhỏ gõ nhẹ lên mặt bê tông: chỗ nghe bộp rỗng là lớp ngoài đã tách khỏi lõi dù chưa rơi.
  3. Đo lượng muối. Khoan lấy bột bê tông ở nhiều độ sâu, phân tích hàm lượng muối để biết muối đã đi tới đâu so với cốt thép.
  4. Đo điện thế cốt thép. Thiết bị đo trên mặt bê tông cho bản đồ những vùng thép có khả năng đang rỉ.
  5. Đục bỏ và vá. Bê tông hỏng được đục tới phía sau cốt thép, làm sạch rỉ, bổ sung thép nếu đã mòn nhiều, rồi đổ vữa sửa chữa chuyên dụng.
  6. Bảo vệ thêm. Có thể phủ lớp chống thấm bề mặt, gắn anode trong lớp vữa vá, hoặc lắp hệ dòng điện bảo vệ cho cả kết cấu.

Sửa sớm khi mới có vài vết nứt rẻ và dễ hơn rất nhiều so với chờ tới khi mảng lớn bong ra. Đó là lý do kiểm tra định kỳ được ghi rõ trong quy trình bảo trì công trình biển.

Tính trước từ bản vẽ: thép dày dự phòng và tuổi thọ thiết kế

Người kỹ sư công trình biển không hy vọng thép sẽ không rỉ. Họ tính trước nó sẽ rỉ bao nhiêu. Với cọc thép, ngoài chiều dày cần để chịu lực, người ta cộng thêm một phần chiều dày dự phòng, đủ cho lượng thép bị ăn mất trong suốt tuổi thọ thiết kế, phần dày thêm lớn nhất đặt đúng ở vùng sóng té. Giống như may một chiếc áo trẻ con rộng hơn một cỡ vì biết đứa trẻ sẽ lớn.

Tuổi thọ thiết kế của cầu cảng, giàn khoan, cầu vượt biển thường được đặt ở mức vài chục năm, có công trình lớn được đặt tới cả trăm năm. Con số ấy không có nghĩa công trình sẽ sập đúng ngày hết hạn, mà là khoảng thời gian công trình làm việc an toàn với mức bảo trì bình thường. Mọi lớp phòng thủ, từ chiều dày bê tông, loại sơn, số khối anode, đều được chọn để đủ cho khoảng thời gian đó.

Ở vùng sóng té của cọc thép, nhiều công trình còn bọc thêm một lớp vỏ bằng hợp kim chống ăn mòn hoặc lớp bọc dạng băng quấn có sáp chống thấm. Lớp vỏ này chịu thay sự khắc nghiệt của vùng ướt khô, còn thép bên trong được nghỉ ngơi. Khi kiểm tra định kỳ, thợ lặn và kỹ sư đo lại chiều dày thép còn lại để so với dự báo ban đầu.

Những chỗ hay hiểu sai về ăn mòn ở biển

Thép không gỉ thì không bao giờ gỉ. Thép không gỉ bền hơn nhiều, nhưng trong nước biển đứng yên hoặc ở khe hẹp vẫn có thể bị ăn mòn thành lỗ. Loại thép không gỉ dùng cho biển phải được chọn đúng mác.

Sơn thật dày là đủ. Sơn chỉ tốt khi bề mặt được làm sạch kỹ trước khi sơn và lớp sơn không bị trầy. Một vết trầy nhỏ ở vùng sóng té có thể thành điểm rỉ ăn sâu nếu không có lớp bảo vệ thứ hai.

Hà bám bảo vệ cọc. Hà bám đôi khi che bớt bề mặt, nhưng chúng làm cọc to và nhám hơn nên chịu lực sóng lớn hơn, che khuất vết rỉ khi kiểm tra và có thể làm hỏng lớp sơn. Công trình biển thường phải cạo hà định kỳ.

Công trình xa bờ mới cần lo. Hơi muối bay vào đất liền nhiều trăm mét, có nơi vài cây số. Nhà cửa, cột điện, lan can ven biển đều chịu ăn mòn nhanh hơn ở sâu trong đất liền.

Câu hỏi thường gặp

Vùng sóng té trên công trình biển là gì?

Đó là dải ngay trên mực triều cao, nơi sóng liên tục hắt nước lên rồi khô đi. Bề mặt vừa ẩm vừa nhiều oxy và được tưới muối mới liên tục nên đây là vùng thép bị ăn mòn nhanh nhất.

Anode hy sinh là gì?

Đó là khối kim loại như kẽm, nhôm hoặc magie gắn vào kết cấu thép ngập trong nước biển. Vì hoạt động mạnh hơn sắt, nó bị ăn mòn thay cho thép, và được thay mới khi đã mòn gần hết.

Vì sao bê tông ven biển bị bong từng mảng?

Muối thấm qua bê tông tới cốt thép làm thép rỉ. Rỉ sắt phình to hơn thép nhiều lần, đẩy nứt và làm bong lớp bê tông bên ngoài, thường theo đúng đường cốt thép.

Làm sao kéo dài tuổi thọ công trình bê tông ở biển?

Dùng bê tông đặc chắc ít nước, lớp bê tông bảo vệ cốt thép dày, có thể thêm phụ gia hoặc cốt thép phủ chống ăn mòn, và kiểm tra, sửa chữa sớm khi mới có vết nứt.

Tàu và giàn khoan có dùng chung cách chống ăn mòn không?

Nguyên lý giống nhau: sơn phủ nhiều lớp kết hợp khối kim loại hy sinh hoặc dòng điện bảo vệ. Khác ở chỗ tàu lên ụ được để sơn lại, còn giàn cố định phải dựa vào thợ lặn và robot kiểm tra tại chỗ.

Nhà ở gần biển có bị ăn mòn nhanh hơn không?

Có. Hơi muối bay vào đất liền làm kim loại, sơn và bê tông xuống cấp nhanh hơn. Các chi tiết thép lộ ra ngoài ở vùng ven biển thường cần sơn lại thường xuyên hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138