NePhuc.comNể Phục
Công trình trên biển và ven biển

Đập chắn bão dâng của Hà Lan: những cánh cửa thép khổng lồ đóng cửa biển khi bão tới

Sau trận lụt năm 1953, Hà Lan dựng những đập chắn bão dâng có cửa thép mở quanh năm cho tàu và nước triều, chỉ đóng khi bão: chúng làm việc thế nào.

A massive curved white steel storm surge barrier gate floating across a wide river mouth toward the sea, a small tugboat for scale, aerial wide shot at golden hour

Đập chắn bão dâng là một hàng cửa thép khổng lồ đặt ngang cửa sông hoặc cửa vịnh: ngày thường cửa mở để tàu đi lại và nước triều ra vào tự nhiên, chỉ khi dự báo nước biển dâng cao vì bão thì cửa mới đóng lại, biến cả cửa biển thành một con đê tạm thời trong vài giờ hay vài ngày.

Hà Lan, đất nước có khoảng một phần tư diện tích thấp hơn mực nước biển, đã dựng một loạt công trình như vậy sau trận lụt năm 1953. Bài này kể vì sao họ không đắp đê kín luôn cho xong, các cửa khổng lồ được làm và vận hành ra sao, và những chi tiết kỹ thuật khiến kỹ sư khắp thế giới phải tới tận nơi để học.

Trận lụt năm 1953 và quyết định thay đổi cả bờ biển

Đêm cuối tháng một năm 1953, một cơn bão lớn trên biển Bắc trùng với lúc triều cường. Nước biển dâng cao hơn mức thường lệ nhiều mét, tràn qua và phá vỡ nhiều đoạn đê ở vùng châu thổ tây nam Hà Lan. Gần hai nghìn người thiệt mạng, hàng trăm nghìn hecta đất bị ngập mặn. Nước Anh và Bỉ bên kia biển cũng chịu thiệt hại nặng.

Sau thảm hoạ, Hà Lan lập một kế hoạch tổng thể gọi là Công trình Châu thổ: thay vì nâng cấp hàng trăm cây số đê dọc các nhánh sông và vịnh, họ đóng hoặc chắn các cửa biển lớn, rút ngắn đáng kể chiều dài bờ phải bảo vệ. Ý tưởng giống như khoá cửa chính của căn nhà thay vì canh từng cửa sổ.

Ban đầu nhiều cửa biển được đóng kín bằng đập. Nhưng tới cửa biển lớn nhất phía nam, ý kiến xã hội về việc giữ vùng nước mặn có thuỷ triều, nghề nuôi hàu vẹm và hệ sinh thái bãi triều đã làm kế hoạch đổi hướng: thay vì đập kín, người ta làm một đập có cửa, mở được ngày thường, đóng khi bão. Quyết định ấy sinh ra một trong những công trình biển phức tạp nhất thế kỷ hai mươi.

Cũng cần nói vì sao vùng châu thổ ấy lại dễ ngập đến vậy. Phần lớn đất thấp của Hà Lan là đất được giành lại từ đầm lầy và biển qua nhiều thế kỷ, sau khi tháo nước thì đất than bùn co lại và lún dần, nên mặt ruộng ngày càng thấp hơn mặt nước ngoài đê. Một con đê vỡ ở đây không chỉ cho nước tràn vào một ít rồi rút đi, mà biến cả vùng sau đê thành một cái chậu đầy nước mặn, phải bơm ra nhiều tháng. Đó là lý do người Hà Lan chọn cách đầu tư một lần thật lớn vào cửa biển thay vì vá víu từng đoạn đê.

Đập chắn cửa vịnh phía nam: hàng chục trụ bê tông đặt xuống đáy biển

Quy mô. Đập chắn bão dâng ở cửa vịnh Oosterschelde hoàn thành năm 1986, dài khoảng chín cây số tính cả các đảo nhân tạo làm điểm tựa, với khoảng sáu mươi lăm trụ bê tông và các cửa thép trượt đứng giữa các trụ. Con số chi tiết bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý nước Hà Lan.

Trụ đúc trong ụ khô. Mỗi trụ cao như một toà nhà nhiều tầng, nặng hàng nghìn tấn, được đúc sẵn trong một ụ khô khổng lồ đào ngay giữa vịnh. Đúc xong, người ta cho nước vào ụ để trụ nổi lên.

Chuẩn bị đáy biển. Đáy cát nơi đặt trụ được nén chặt bằng tàu chuyên dụng có kim rung cắm sâu, rồi phủ những tấm đệm lọc nhiều lớp cát sỏi khâu sẵn, cuộn thành cuộn lớn và trải xuống đáy như trải chiếu.

Đặt trụ chính xác. Một tàu cẩu đặc biệt nhấc từng trụ, chở ra và hạ xuống tấm đệm với sai số rất nhỏ, giữa dòng triều chảy mạnh. Sau đó đá được đổ quanh chân trụ và các dầm ngang, cửa thép được lắp vào giữa.

Mở gần như quanh năm. Ngày thường các cửa được kéo lên, nước triều vẫn ra vào vịnh, giữ được phần lớn biên độ triều. Cửa chỉ hạ xuống khi dự báo nước dâng vượt ngưỡng, hoặc để kiểm tra định kỳ.

Cửa chắn nổi ở lối vào cảng lớn: hai cánh tay khép lại giữa sông

Ở luồng tàu dẫn vào cảng biển lớn nhất châu Âu, không thể dựng trụ giữa dòng vì tàu lớn đi qua liên tục. Lời giải là đập chắn Maeslant, hoàn thành năm 1997: hai cánh cửa cong khổng lồ nằm trong hai ụ khô trên hai bờ, mỗi cánh nối với bờ bằng một cánh tay giàn thép dài gần bằng tháp Eiffel đặt nằm. Đầu cánh tay ở bờ là một khớp cầu thép rất lớn, cho cánh cửa xoay và nhấp nhô theo nước.

Khi được lệnh đóng, nước được cho vào ụ, cánh cửa vốn là một thân rỗng nổi lên, rồi được đẩy xoay ra giữa sông. Khi hai cánh gặp nhau ở giữa, người ta bơm nước vào thân cửa để nó chìm xuống, đặt lên một bậc bê tông dưới đáy, chặn dòng nước dâng. Bão qua, nước được bơm ra, cửa nổi lên và quay về ụ.

Cái tài của thiết kế là cửa không cần trụ giữa dòng và không chiếm luồng tàu ngày thường. Để tránh lỗi con người khi vội vàng, quyết định đóng cửa được giao cho một hệ thống máy tính đọc dự báo mực nước. Cửa được thử đóng định kỳ, thường vào mùa thu trước mùa bão, và thu hút rất đông người tới xem.

Quyết định đóng cửa được đưa ra thế nào

Đóng một đập chắn bão dâng không đơn giản như bấm nút. Đóng quá sớm, cửa phải chịu chênh lệch nước lâu hơn cần thiết, tàu bị kẹt, và nước sông từ thượng nguồn không thoát ra được nên dâng lên phía trong. Đóng quá muộn, nước dâng đã tràn vào. Người vận hành phải biết trước nhiều giờ mực nước sẽ lên tới đâu, khi nào, và kéo dài bao lâu.

Dự báo dựa trên ba thứ cộng lại: thuỷ triều thiên văn, thứ tính trước được cho nhiều năm; gió bão đẩy nước biển dồn về phía bờ, gọi là nước dâng do bão; và lượng nước sông đổ ra. Bạn có thể hình dung bằng một chậu nước: thổi mạnh từ một phía, nước dồn cao ở phía kia. Biển Bắc nông và hẹp dần về phía nam, nên gió bắc mạnh kéo dài làm nước dồn vào bờ Hà Lan cao hơn hẳn mức triều.

Với cửa Maeslant, một hệ thống máy tính đọc dự báo và ra lệnh đóng khi mực nước dự kiến vượt ngưỡng, giảm nguy cơ con người chần chừ hoặc vội vàng. Trước đó nhiều giờ, cảng được báo để dừng tàu ra vào. Với đập cửa vịnh phía nam, các cửa được hạ từng nhóm theo trình tự để dòng chảy không đột ngột dồn vào những khoang còn mở. Sau bão, cửa được mở lại khi mực nước hai phía đã cân bằng, để không tạo dòng chảy xiết làm xói đáy.

Ba kiểu cửa chắn bão dâng nổi tiếng

Mỗi cửa biển có điều kiện riêng nên kiểu cửa cũng khác. So nhanh ba kiểu hay được nhắc tới:

Kiểu cửaVí dụCách đóngHợp với nơi nào
Cửa trượt đứng giữa các trụĐập chắn cửa vịnh Oosterschelde, Hà LanHạ cửa thép theo rãnh trụ xuống dầm đáyCửa vịnh rộng, cần giữ dòng triều
Cửa nổi xoay quanh khớp ở bờĐập chắn Maeslant, Hà LanCửa nổi ra giữa sông rồi bơm nước cho chìmLuồng tàu lớn không thể đặt trụ
Cửa quay nằm dưới đáy sôngCửa chắn trên sông Thames, Anh, vận hành từ đầu thập niên 1980Cửa hình cung nằm trong hốc đáy, quay lên thành tườngSông có tàu qua lại, không có chỗ ụ trên bờ
Cửa lật nằm dưới đáyMột số cửa chắn ở các đầm phá châu ÂuBơm khí vào cửa rỗng để nó nổi dựng lênCửa đầm rộng, muốn giữ cảnh quan

Điểm chung của mọi kiểu là ngày thường gần như vô hình, để thiên nhiên và giao thông thuỷ đi như cũ, chỉ hiện diện khi cần. Đó là bước tiến lớn so với cách đắp đê kín cũ.

Những chỗ hay hiểu sai về đập chắn bão dâng

Đập chắn đóng quanh năm như đập thuỷ điện. Ngược lại, chúng mở gần như suốt năm. Số lần đóng thật vì bão chỉ đếm trên đầu ngón tay mỗi năm, có năm không lần nào. Phần lớn thời gian là chờ đợi và bảo dưỡng.

Đóng cửa là chặn được sóng. Cửa chặn mực nước dâng cao kéo dài nhiều giờ, thứ gây tràn đê. Sóng vẫn vỗ vào cửa và đê, nhưng nước phía trong không dâng theo nước biển.

Cửa càng to càng dễ hỏng. Rủi ro thật nằm ở chỗ cửa không đóng được đúng lúc. Vì vậy người vận hành thử cửa định kỳ, có nguồn điện dự phòng, và với cửa nổi thì có thiết kế để vẫn đóng được khi một phần hệ thống trục trặc.

Có đập rồi thì không cần đê. Phía sau đập vẫn có hệ thống đê, vì đập chỉ đóng khi nước dâng vượt ngưỡng. Đê và đập làm việc như hai lớp bảo vệ nối tiếp nhau.

Tới Hà Lan, xem các đập chắn ở đâu và để ý gì

Đập chắn cửa vịnh phía nam có đường bộ chạy trên đỉnh, bạn có thể đi xe dọc theo nó và thấy hàng trụ bê tông nối tiếp nhau ra tới tận đường chân trời, mỗi trụ đội một cụm máy nâng cửa. Trên một đảo nhân tạo giữa đập có khu trưng bày giới thiệu cách xây. Bạn sẽ nhìn thấy rõ hai mặt nước: phía biển thường sóng hơn, phía vịnh êm hơn và đầy bãi triều.

Đập chắn Maeslant thì ngắm rõ nhất từ bờ, khi hai cánh cửa trắng nằm trong ụ, cánh tay thép vươn dài. Nếu trùng ngày thử đóng hằng năm, bạn sẽ thấy cả cánh cửa to như toà nhà nằm ngang chậm rãi trôi ra giữa sông.

Để ý thêm những đê hiện đại xung quanh: mặt đê thoải, phủ cỏ hoặc đá, đỉnh rộng có đường xe chạy. Toàn bộ châu thổ là một hệ thống liên hoàn. Thông tin mở cửa tham quan và lịch thử cửa bạn nên đối chiếu với nguồn chính thức của cơ quan quản lý nước Hà Lan trước khi đi.

Câu hỏi thường gặp

Đập chắn bão dâng khác đê biển thế nào?

Đê biển là con đắp đất đá cố định ngăn nước liên tục. Đập chắn bão dâng có cửa mở ngày thường cho tàu và nước triều đi qua, chỉ đóng khi nước dâng vì bão, nên giữ được giao thông thuỷ và hệ sinh thái vùng triều.

Delta Works của Hà Lan gồm những gì?

Đó là chuỗi đập, đập chắn có cửa, âu thuyền và đê được xây ở vùng châu thổ tây nam Hà Lan sau trận lụt năm 1953, nhằm đóng hoặc chắn các cửa biển lớn để rút ngắn bờ phải bảo vệ.

Đập chắn Maeslant đóng bao nhiêu lần?

Rất ít, vì nó chỉ đóng khi dự báo nước dâng vượt một ngưỡng cao, ngoài ra mỗi năm có một lần thử đóng. Số lần đóng thật theo từng năm nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý nước Hà Lan.

Vì sao không đắp đập kín cửa biển cho chắc?

Đập kín biến vùng nước mặn có triều thành hồ, làm mất bãi triều, nghề nuôi hàu vẹm và hệ sinh thái. Đập có cửa tốn kém và phức tạp hơn nhưng giữ được phần lớn dòng triều tự nhiên.

Cửa chắn trên sông Thames ở Luân Đôn hoạt động thế nào?

Các cửa hình cung nằm trong hốc dưới đáy sông nên tàu đi qua bình thường. Khi cần chắn, cửa được quay lên thành một bức tường thép ngăn nước biển dâng ngược vào thành phố.

Việt Nam có đập chắn bão dâng như Hà Lan không?

Việt Nam có nhiều cống ngăn triều, ngăn mặn ở đồng bằng nhưng quy mô và chức năng khác. Kiểu đập chắn cửa biển lớn có cửa thép khổng lồ như Hà Lan là trường hợp đặc biệt của vùng đất thấp hơn mực nước biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138