Một con đê biển tốt gồm lõi đất chống thấm nước, các lớp lọc ngăn đất bị rửa trôi, lớp kè đá hoặc bê tông bọc mái phía biển, tường đỉnh chắn sóng hắt, và mái phía đồng được bảo vệ để chịu nước tràn; trên nền bùn yếu, nó phải được đắp từng đợt, chờ bùn chắc lại rồi mới đắp tiếp, nếu không thân đê sẽ trượt xuống như đống cát ướt.
Đê biển là công trình biển gần gũi nhất với người Việt: dải đất cao chạy dọc bờ từ đồng bằng Bắc Bộ, qua miền Trung tới mũi Cà Mau, che chở ruộng đồng và làng xóm phía sau. Bài này mở mặt cắt một con đê ra xem bên trong có gì, kể những cách đê bị phá hỏng mà ngành thuỷ lợi đã học được, vì sao dải rừng ngập mặn phía trước quý như một nửa con đê, và một công trình đê biển nổi tiếng thế giới đã được đắp ra sao.
Đê biển khác đê sông ở chỗ nào
Đê sông chịu nước lũ dâng lên trong vài ngày, nước tương đối êm, chảy dọc theo đê. Đê biển chịu ba thứ cùng lúc: thuỷ triều lên xuống mỗi ngày, nước dâng do bão đẩy mực nước biển lên cao thêm, và sóng gió đập thẳng vào mái đê. Khi bão mạnh trùng triều cường, mặt nước có thể lên gần đỉnh đê, và sóng ở trên mặt nước ấy hắt qua đỉnh.
Thêm vào đó là muối. Nước mặn tràn vào đồng thì không chỉ ngập vài ngày mà làm hỏng đất trồng cả vụ, có khi vài vụ. Vì thế đê biển phải giữ không cho nước mặn thấm qua thân đê hay luồn dưới chân đê, yêu cầu chống thấm khắt khe hơn nhiều so với một bờ bao ruộng.
Cuối cùng, phần lớn bờ biển đồng bằng nằm trên nền bùn sét mềm do sông bồi đắp. Đất dưới chân đê yếu, ngậm nước, dễ lún và dễ trượt. Con đê vì vậy vừa phải cao, vừa không được quá nặng so với sức chịu của nền, một thế giằng co mà người thiết kế phải giải.
Mở mặt cắt một con đê biển: từ chân phía biển tới chân phía đồng
Mặt cắt ngang của một con đê biển hiện đại điển hình, đi từ ngoài biển vào trong đồng, gồm những phần sau:
- Bãi trước đê. Bãi bùn hoặc cát, tốt nhất có rừng ngập mặn, là vùng hãm sóng đầu tiên trước khi sóng chạm tới đê.
- Chân khay phía biển. Một khối đá đổ hoặc bê tông chôn sâu ở chân mái, giữ cho lớp kè không bị sóng moi chân mà sụt xuống.
- Lớp kè mái phía biển. Đá lát, tấm bê tông đúc sẵn có khoá ngàm hoặc khối bê tông lục lăng xếp liền, chịu trực tiếp sóng đập.
- Lớp lọc dưới kè. Đá dăm, cát hoặc vải địa kỹ thuật giữa kè và thân đê, cho nước thoát ra mà không mang theo hạt đất.
- Thân đê. Đất đắp đầm chặt từng lớp mỏng, thường có lõi hoặc lớp áo đất sét ít thấm nước.
- Mặt đê và tường đỉnh. Mặt đê làm đường giao thông, mép phía biển có thể có tường bê tông thấp, đôi khi uốn cong hắt sóng ngược lại.
- Mái phía đồng. Trồng cỏ hoặc gia cố, phải chịu được nước sóng tràn qua đỉnh mà không bị xói.
- Rãnh tiêu và cơ đê. Rãnh thu nước ở chân phía đồng, có nơi đắp thêm một bậc đất gọi là cơ đê để tăng ổn định.
Mái phía biển thường thoải hơn hẳn mái phía đồng, có khi dài gấp ba bốn lần chiều cao. Mái thoải giúp sóng leo lên rồi vỡ, tiêu hao năng lượng, giống như sóng vỡ trên bãi thoải thì hiền hơn sóng đập vào vách đá.
Năm cách một con đê biển có thể bị phá hỏng
Sóng tràn làm xói mái phía đồng. Đây là cách vỡ đê phổ biến nhất trong bão lớn. Nước sóng hắt qua đỉnh chảy xiết xuống mái sau, nếu mái chỉ là đất trơ thì bị cào từng mảng, xói dần vào thân đê cho tới khi đỉnh đê sụt. Vì thế đê biển ngày nay chú ý gia cố cả mái phía đồng, chứ không chỉ mái phía biển.
Sóng moi mất lớp kè. Một tấm lát bị bật lên, sóng chui vào hút đất phía dưới, các tấm bên cạnh mất chỗ tựa và bong theo. Lớp lọc tốt và kè có khoá ngàm giúp chặn chuỗi hỏng này.
Thấm qua thân đê và rò dưới nền. Nước biển thấm qua đất hoặc luồn qua lớp cát dưới nền, khi ra tới chân phía đồng thì mang theo hạt đất, tạo mạch sủi. Mạch lớn dần thành đường ống rỗng trong lòng đê.
Trượt mái trên nền yếu. Đắp quá cao quá nhanh trên bùn mềm, đất nền chưa kịp chắc đã bị ép xẹp sang hai bên, kéo cả mảng mái trượt theo một mặt cong. Đây là cách hỏng phải lo ngay trong lúc thi công.
Xói chân do bãi trước đê bị mất. Khi bãi trước đê bị sóng bào mòn, nước trước chân đê sâu dần, sóng tới đê to hơn và moi chân khay. Nhiều đoạn đê bị đe doạ không phải vì đê yếu mà vì bãi phía trước biến mất.
Đắp đê trên bùn mềm: kiên nhẫn là một phần của kỹ thuật
Trên nền bùn yếu, người ta không đắp một mạch lên tới đỉnh. Trình tự thường gặp là:
- Khảo sát nền. Khoan và thí nghiệm để biết lớp bùn dày bao nhiêu, chịu được bao nhiêu.
- Xử lý nền khi cần. Cắm bấc thấm, là những dải nhựa có rãnh, xuyên qua lớp bùn để nước thoát nhanh lên; hoặc trải vải địa kỹ thuật cường độ cao làm tấm lưới đỡ dưới chân đê.
- Đắp đợt đầu. Đắp một lớp vừa phải, đầm chặt, rồi dừng.
- Chờ và đo. Theo dõi độ lún và áp lực nước trong đất. Khi nước đã thoát bớt, bùn chắc lại và chịu được thêm.
- Đắp tiếp từng đợt. Lặp lại cho tới cao độ thiết kế, cộng thêm một khoảng dự phòng lún.
- Làm kè và tường đỉnh. Khi thân đê đã ổn định mới lát kè, làm chân khay, đổ tường đỉnh, vì kè cứng đặt trên thân còn lún mạnh sẽ bị nứt gãy.
Quá trình này có thể mất nhiều tháng tới vài năm cho một đoạn đê. Người ngoài nhìn công trường thấy như đang đứng im, nhưng đó chính là lúc nền đất đang âm thầm mạnh lên.
Rừng ngập mặn: nửa con đê mọc từ bùn
Đứng trên đê biển ở nhiều tỉnh ven biển miền Bắc và đồng bằng sông Cửu Long, bạn sẽ thấy phía trước là một dải cây đước, mắm, bần, trang mọc dày trên bãi bùn. Đó không chỉ là cảnh đẹp mà là một bộ phận làm việc của hệ thống phòng hộ. Sóng đi qua dải rừng phải luồn qua thân, rễ chống, rễ thở chằng chịt, mất dần sức. Một dải rừng đủ rộng và đủ dày có thể làm sóng tới chân đê nhỏ đi rõ rệt, nên đê phía sau có thể thấp hơn, kè nhẹ hơn.
Rừng còn giữ bùn. Rễ cây làm chậm dòng nước, phù sa lắng lại, bãi trước đê được bồi cao dần thay vì bị bào mòn. Ở những nơi rừng bị chặt, bãi bị hạ thấp, sóng vào sát chân đê, và chi phí giữ đê tăng vọt. Ngành thuỷ lợi gọi cách kết hợp này là giải pháp dựa vào tự nhiên: con đê cứng ở sau, dải rừng mềm ở trước.
Nơi bãi đã bị xói quá sâu, cây không tự mọc lại được, người ta làm hàng rào cọc tre hoặc cọc bê tông có khe hở song song bờ để hãm sóng, cho bùn lắng lại phía sau, rồi mới trồng cây. Bạn có thể thử ở nhà: cắm một hàng tăm thưa trong khay nước có cát mịn, khuấy sóng từ một phía, sau một lúc cát sẽ đọng lại phía sau hàng tăm.
Con đê chắn biển dài hơn ba chục cây số ở Hà Lan
Ở miền bắc Hà Lan có một con đê thẳng tắp chạy giữa biển, dài khoảng ba mươi hai cây số, hoàn thành năm 1932, ngăn một vịnh biển lớn lại thành hồ nước ngọt. Đó là đê Afsluitdijk, một trong những công trình đê biển được nhắc tới nhiều nhất thế giới. Con đê được đắp từ hai đầu và từ các đảo nhỏ dựng giữa vịnh, dùng đất sét tảng lấy ngay từ đáy biển, loại đất dẻo ít thấm nước, làm thân đê, bọc ngoài bằng đá và các tấm đệm cành cây ép.
Phần khó nhất là đóng những khe cuối cùng. Khi con đê gần nối liền, dòng triều dồn qua khe hẹp chảy rất xiết, cuốn trôi vật liệu vừa đổ xuống. Đội thi công phải đổ đất sét và đá thật nhanh vào lúc nước đứng giữa hai con triều. Đến nay con đê vẫn làm việc, có các cống xả nước hồ ra biển và âu thuyền cho tàu đi qua, và đã được nâng cấp để chịu mực nước biển cao hơn.
Số liệu chiều dài, cao độ và năm nâng cấp bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý nước Hà Lan. Còn với đê biển ở Việt Nam, thông tin về từng tuyến đê, cấp đê và cao trình thiết kế do cơ quan quản lý đê điều của tỉnh công bố.
Đi trên đê biển: đọc con đê bằng mắt
Lần tới khi đi trên một con đê biển, bạn thử nhìn nó như người kỹ sư đi kiểm tra. Trước hết nhìn mái phía biển: các tấm lát còn khít nhau không, có chỗ nào lõm xuống hay bong ra không, có khe nào cỏ mọc xuyên lên không. Một vùng lát bị võng thường là dấu hiệu đất bên dưới đã bị sóng hút mất, cần sửa trước mùa bão.
Sau đó nhìn sang mái phía đồng. Mái có cỏ phủ đều, hay có vệt trơ đất, rãnh xói do nước tràn? Chân mái phía đồng có chỗ nào ẩm ướt bất thường, nước rỉ ra khi triều lên, hay có đống đất nhỏ như tổ mối không? Đó là những thứ người quản lý đê rất để ý vì có thể báo hiệu thấm hoặc hang động vật trong thân đê.
Cuối cùng nhìn ra phía trước đê: bãi còn rộng hay đã sát chân, rừng ngập mặn dày hay thưa, có hàng cọc hãm sóng nào không. Lúc triều xuống thấp là lúc thấy rõ nhất. Nếu bắt gặp đội quản lý đê đang đi tuần, đó là công việc diễn ra quanh năm chứ không chỉ khi bão tới. Bạn nhớ đừng lái xe tải nặng hay đào bới trên mặt đê, vì mỗi vết đào là một chỗ yếu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt cắt đê biển gồm những phần nào?
Từ phía biển vào: bãi trước đê, chân khay, lớp kè mái phía biển, lớp lọc dưới kè, thân đê đất đầm chặt có lõi chống thấm, mặt đê và tường đỉnh, mái phía đồng được gia cố, rãnh tiêu ở chân phía đồng.
Vì sao đê biển hay vỡ ở mái phía trong chứ không phải phía biển?
Mái phía biển được kè chắc, còn mái phía đồng trước đây thường chỉ là đất trồng cỏ. Khi sóng tràn qua đỉnh, nước chảy xiết xuống mái sau và xói mất đất, làm sụt đỉnh đê từ phía trong.
Tường đỉnh đê biển có tác dụng gì?
Tường đỉnh chặn phần sóng leo lên và hắt qua đỉnh, giảm lượng nước tràn sang phía đồng. Một số tường có mặt cong để hắt sóng ngược ra biển, nhờ đó con đê không cần đắp cao thêm nhiều.
Rừng ngập mặn giúp bảo vệ đê biển như thế nào?
Thân và rễ cây làm sóng mất sức trước khi tới chân đê, đồng thời giữ phù sa để bãi trước đê được bồi cao. Đê có dải rừng phía trước chịu sóng nhỏ hơn và ít bị xói chân hơn.
Vì sao đắp đê trên nền bùn phải chờ từng đợt?
Bùn mềm ngậm nhiều nước; đắp quá nhanh thì nền chưa kịp chắc, bị ép xẹp sang hai bên và làm trượt cả mái đê. Đắp từng đợt, chờ nước trong bùn thoát bớt, nền sẽ khoẻ dần đủ đỡ đợt tiếp theo.
Đê biển dài nhất thế giới là đê nào?
Các nguồn ghi khác nhau tuỳ cách tính là đê liền một tuyến hay cả hệ thống, và tuỳ thời điểm hoàn thành. Muốn so cho đúng, bạn nên xem nguồn nói về một tuyến đê liền mạch hay tổng các tuyến, rồi đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý.