Bê tông khối lớn là những khối đổ dày tới mức nhiệt sinh ra khi xi măng đông cứng không kịp thoát ra ngoài, làm lõi khối nóng hơn hẳn mặt ngoài; nếu chênh lệch quá lớn, mặt ngoài co lại khi lõi còn nở và khối nứt. Vì thế móng một toà tháp thường được đổ liền mạch không nghỉ để không có mạch ngừng yếu, rồi được phủ kín, ủ ấm mặt ngoài trong nhiều ngày để lõi và vỏ nguội cùng nhịp.
Những đêm đổ móng toà tháp thường được nhắc tới như một chiến dịch: hàng trăm chuyến xe bồn nối đuôi, nhiều cần bơm vươn ra cùng lúc, đèn pha sáng rực, công trường không ngủ. Phần dưới giải thích vì sao bê tông tự nóng, vì sao người ta "ủ ấm" thay vì làm lạnh mặt ngoài, những đập lớn đã xử lý bài toán nhiệt ra sao, và những chỗ người ta hay hiểu nhầm về các mẻ đổ khổng lồ.
Vì sao móng toà tháp là một khối bê tông khổng lồ
Một toà nhà cao hàng chục tầng dồn toàn bộ sức nặng của nó, cộng với gió đẩy ngang, xuống một diện tích không lớn ở chân. Bên dưới, người ta khoan nhiều cọc sâu xuống lớp đất đá chắc. Nhưng các cọc ấy cần một thứ nối chúng lại thành một khối để chia đều sức nặng: đó là bè móng hay đài móng, một tấm bê tông cốt thép rất dày phủ lên đầu tất cả các cọc. Với toà tháp lớn, tấm này dày vài mét và rộng như một sân bóng nhỏ.
Tấm móng phải làm việc như một khối duy nhất. Nếu đổ thành nhiều đợt cách nhau vài ngày, giữa các đợt sẽ có mạch ngừng: bê tông mới đổ lên bê tông cũ đã cứng không bám chặt như bê tông liền khối, và đó là chỗ yếu nằm đúng nơi chịu lực lớn. Vì thế nhiều toà tháp chọn đổ toàn bộ bè móng, hoặc từng phần rất lớn, liền một mạch từ đầu đến cuối, kéo dài hơn một ngày đêm.
Ngoài móng nhà cao tầng, bê tông khối lớn còn gặp ở bệ trụ cầu, mố cầu, thân đập, móng máy công nghiệp nặng. Điểm chung của chúng không nằm ở cường độ mà ở độ dày: khi khối đủ dày, bài toán nhiệt bắt đầu quan trọng ngang bài toán chịu lực.
Bê tông tự nóng lên: cái lõi như bát cơm vừa xới
Khi xi măng gặp nước, phản ứng đông cứng toả ra nhiệt. Một xô bê tông nhỏ thì nhiệt này thoát ra ngay, bạn sờ vào chỉ thấy hơi ấm. Nhưng trong một khối dày vài mét, nhiệt ở giữa không có đường thoát, cứ tích lại. Lõi khối có thể nóng hơn hẳn nhiệt độ ngoài trời trong nhiều ngày, trong khi mặt ngoài tiếp xúc với không khí nguội nhanh hơn.
Hãy hình dung một nồi cơm to vừa xới: lớp ngoài nguội rất nhanh, còn ruột nồi vẫn nóng hổi rất lâu. Với bê tông, vật liệu nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Lõi nóng thì đang nở, vỏ nguội thì đang co. Vỏ bị lõi "kéo căng" từ bên trong, giống như bạn mặc chiếc áo chật rồi hít một hơi thật sâu. Bê tông chịu kéo rất kém, nên nếu chênh lệch nhiệt giữa lõi và vỏ vượt ngưỡng, các vết nứt sẽ xuất hiện trên mặt khối.
Vết nứt nhiệt không phải lúc nào cũng làm khối sụp, nhưng nó mở đường cho nước và không khí vào tới cốt thép, làm thép rỉ theo thời gian, rút ngắn tuổi thọ công trình. Vì thế, với bê tông khối lớn, người kỹ sư không chỉ hỏi "khối có đủ khoẻ không" mà còn hỏi "khối nguội như thế nào".
Vì sao lại ủ ấm mặt ngoài, không làm lạnh
Mục tiêu là giảm chênh lệch, không phải giảm nhiệt cho bằng được. Nếu phun nước lạnh lên mặt khối đang nóng, vỏ nguội càng nhanh, chênh lệch với lõi càng lớn, nứt càng dễ. Người ta làm ngược lại: giữ cho vỏ ấm để nó nguội cùng nhịp với lõi.
Phủ nhiều lớp lên mặt khối. Sau khi đổ, mặt bè móng thường được phủ màng nilon giữ ẩm, rồi lớp vật liệu cách nhiệt như bạt, tấm xốp, có khi thêm một lớp nước nông giữ trên mặt. Thành khối được giữ nguyên ván khuôn lâu hơn bình thường.
Đặt cảm biến nhiệt bên trong khối. Trước khi đổ, các đầu đo nhiệt được buộc vào cốt thép ở lõi, ở giữa và gần mặt. Suốt nhiều ngày sau, người ta đọc số đều đặn để biết chênh lệch còn bao nhiêu và khi nào được bóc lớp phủ.
Giảm nhiệt ngay từ khi trộn. Có thể dùng loại xi măng toả nhiệt chậm, thay một phần xi măng bằng phụ gia khoáng như tro bay, làm mát cốt liệu, trộn bằng nước lạnh hoặc đá vảy, đổ vào ban đêm. Mỗi cách bớt đi một phần nhiệt từ gốc.
Bóc lớp phủ từ từ, không bóc một lần. Khi lõi đã nguội gần với vỏ, lớp phủ được dỡ dần để vỏ không bị sốc nhiệt đột ngột.
Chuẩn bị cho một đêm đổ móng liền mạch
Một mẻ đổ móng lớn được lên kế hoạch hàng tuần trước, giống như tổ chức một sự kiện có hàng trăm người tham gia. Ở mức hình dung chung, trình tự thường như sau.
- Chốt cấp phối bê tông, đổ thử, đo nhiệt độ thử để dự báo lõi khối sẽ nóng tới đâu.
- Lo nguồn bê tông: một trạm trộn lớn thường không đủ, cần thêm trạm dự phòng ở khoảng cách hợp lý.
- Lên lộ trình cho xe bồn, phối hợp với chính quyền địa phương về giờ chạy, chỗ chờ, để dòng xe không đứt đoạn.
- Bố trí nhiều cần bơm quanh hố móng, mỗi cần phụ trách một vùng, có cần dự phòng.
- Chia khối thành các lớp nghiêng mỏng, đổ lớp sau chồng lên lớp trước khi lớp trước chưa đông, để toàn khối liền một mạch.
- Lắp sẵn cảm biến nhiệt, chuẩn bị vật liệu phủ, đèn chiếu sáng, nước, khu nghỉ luân phiên cho các tổ.
- Đổ liên tục, kiểm tra độ sụt và lấy mẫu từng lô xe, đến khi mặt khối đạt cao độ thiết kế; phủ ngay và bắt đầu theo dõi nhiệt.
Chuyện gì xảy ra nếu một xe bồn trễ? Một vài phút thì không sao, vì người ta đổ theo lớp mỏng và luôn có vùng bê tông còn mềm để nối tiếp. Nhưng nếu nguồn bê tông đứt hàng giờ, phải có phương án mạch ngừng được thiết kế sẵn, xử lý bề mặt đúng cách.
Ở những con đập, bài toán còn lớn hơn nhiều
Một thân đập bê tông có khối lượng gấp rất nhiều lần một bè móng nhà cao tầng, nên không ai đổ nó liền một khối. Người ta chia thân đập thành nhiều khối riêng, mỗi lần chỉ đổ một lớp không dày, chờ nguội bớt mới đổ lớp tiếp. Có những con đập lớn còn chôn hệ ống nhỏ trong khối và cho nước lạnh chảy qua để rút nhiệt từ bên trong, sau đó bơm vữa lấp kín khe giữa các khối để thân đập làm việc liền.
Nói cách khác, đập và móng nhà cao tầng giải cùng một bài toán theo hai hướng ngược nhau. Móng nhà cần liền khối tuyệt đối nên chọn đổ một mạch rồi ủ ấm. Thân đập quá lớn để làm vậy nên chọn chia nhỏ, làm nguội từng phần, rồi ghép lại. Chuyện xây những con đập cụ thể, như cách dẫn dòng sông và làm nguội thân đập, là một đề tài riêng của chuyên mục đập và hồ chứa.
Điểm chung của cả hai vẫn là ba nguyên tắc: giảm lượng nhiệt sinh ra ngay từ gốc, giúp nhiệt thoát đều, và không để chênh lệch nhiệt giữa các phần của khối vượt ngưỡng. Hiểu ba nguyên tắc này, bạn sẽ đọc được hầu hết các câu chuyện thi công bê tông lớn mà không cần thuộc công thức nào.
Các cách kiểm soát nhiệt trong bê tông khối lớn
Không cách nào dùng đơn lẻ. Mỗi công trình phối hợp vài cách tuỳ độ dày khối, khí hậu và thời gian thi công.
| Cách làm | Tác dụng | Hay dùng ở |
|---|---|---|
| Xi măng toả nhiệt thấp, phụ gia khoáng | Giảm lượng nhiệt sinh ra ngay từ gốc | Hầu hết khối lớn |
| Làm mát vật liệu, nước lạnh, đá vảy | Hạ nhiệt độ ban đầu của bê tông khi đổ | Vùng nóng, mùa hè |
| Đổ ban đêm | Tránh nắng làm bê tông nóng thêm | Móng nhà, bệ trụ |
| Phủ cách nhiệt, giữ ván khuôn | Giữ vỏ ấm để nguội cùng nhịp với lõi | Bè móng, bệ trụ |
| Ống làm mát chôn trong khối | Rút nhiệt trực tiếp từ lõi | Thân đập, khối rất dày |
| Chia khối, đổ theo lớp | Mỗi lớp mỏng thoát nhiệt dễ hơn | Đập, khối không cần liền tuyệt đối |
Với bè móng nhà cao tầng, ba cách đầu cộng với ủ ấm mặt ngoài thường đủ. Ống làm mát chủ yếu xuất hiện ở những khối thật sự khổng lồ, nơi các cách khác không kham nổi.
Những chỗ hay hiểu nhầm
"Bê tông khô thì cứng." Bê tông không cứng lại nhờ khô mà nhờ phản ứng giữa xi măng và nước. Thiếu nước, phản ứng dừng giữa chừng, bê tông yếu đi. Vì thế người ta giữ ẩm bê tông nhiều ngày sau khi đổ, chứ không phơi cho khô.
"Đổ liền mạch là để làm nhanh." Lý do chính là chất lượng: tránh mạch ngừng nằm ở vùng chịu lực lớn. Đổ liền một khối khổng lồ thật ra khó tổ chức hơn nhiều so với chia đợt.
"Vết nứt nhỏ trên mặt khối móng là chuyện thường, kệ nó." Vết nứt chân chim trên lớp mặt có thể chỉ do co ngót bề mặt, nhưng nứt nhiệt thật sự có thể sâu. Người kỹ sư phải đánh giá và xử lý theo quy định, vì móng sẽ bị che kín mãi mãi.
"Nhiệt trong khối bê tông chỉ kéo dài vài giờ." Lõi khối dày có thể còn ấm trong nhiều ngày, thậm chí lâu hơn với khối rất lớn. Đó là lý do việc theo dõi nhiệt kéo dài cả tuần hoặc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bê tông khối lớn là gì?
Bê tông khối lớn là khối bê tông dày tới mức nhiệt sinh ra khi xi măng đông cứng không thoát ra kịp, làm lõi nóng hơn hẳn mặt ngoài. Khi đó phải có biện pháp kiểm soát nhiệt để tránh nứt, thường gặp ở móng nhà cao tầng, bệ trụ cầu và thân đập.
Vì sao móng nhà cao tầng phải đổ bê tông liên tục?
Để khối móng liền một mạch, không có mạch ngừng ở vùng chịu lực lớn. Bê tông mới đổ lên bê tông cũ đã cứng không bám chắc như bê tông liền khối, nên người ta tổ chức đổ không nghỉ, có khi kéo dài hơn một ngày đêm.
Vì sao phải phủ ấm bê tông khối lớn thay vì làm mát?
Vì cần giảm chênh lệch nhiệt giữa lõi nóng và vỏ nguội. Làm lạnh mặt ngoài sẽ khiến chênh lệch lớn hơn và dễ nứt. Phủ ấm giúp vỏ nguội chậm, cùng nhịp với lõi.
Nứt nhiệt bê tông có nguy hiểm không?
Tuỳ mức độ. Vết nứt nhiệt có thể mở đường cho nước và không khí vào tới cốt thép, làm thép rỉ và giảm tuổi thọ công trình. Vì vậy người kỹ sư phải đánh giá và xử lý theo quy định chuyên môn.
Đập bê tông lớn xử lý nhiệt thế nào?
Đập thường được chia thành nhiều khối, đổ theo lớp mỏng, có nơi chôn ống cho nước lạnh chảy qua để rút nhiệt, sau đó bơm vữa lấp khe giữa các khối. Nhiều đập hiện đại dùng bê tông đầm lăn ít xi măng để giảm nhiệt từ gốc.
Lõi khối bê tông nóng trong bao lâu?
Với khối dày vài mét, lõi có thể còn ấm trong nhiều ngày, khối rất lớn còn lâu hơn. Người ta đặt cảm biến nhiệt trong khối và theo dõi đều đặn để quyết định khi nào được bóc lớp phủ.