Đúc hẫng là cách xây cầu bê tông bằng cách đổ từng đốt dầm ngắn nối tiếp nhau, xuất phát từ đỉnh một trụ và vươn đều ra hai bên như hai cánh tay của cái cân, mỗi đốt được giữ bằng cáp căng vào phần đã có, nên bên dưới không cần một cây cột chống nào. Nhờ đó, người ta làm được những nhịp cầu dài hàng trăm mét qua sông sâu, nước chảy xiết, tàu bè vẫn qua lại bình thường.
Nếu từng đi dọc một bờ sông lớn lúc đang có cầu, bạn sẽ thấy những trụ cao mang trên đầu một hình chữ T ngày một dài ra, ở hai mút có hai khung thép lạ mắt. Mỗi tuần hai cánh lại dài thêm một đốt, cho đến khi chạm cánh của trụ bên cạnh. Bài này kể vì sao cánh tay bê tông ấy không gãy, chiếc khung thép ở đầu làm gì, và làm sao nhận ra một cây cầu được đúc hẫng khi bạn đi qua nó nhiều năm sau.
Đúc hẫng ra đời để giải bài toán nào
Muốn đổ bê tông một dầm cầu, phải có khuôn để giữ bê tông ướt cho tới khi nó cứng. Cách tự nhiên nhất là dựng giàn giáo từ mặt đất lên đỡ khuôn. Nhưng hãy tưởng tượng một nhịp cầu dài cả trăm mét, mặt cầu cao vài chục mét so với mặt nước, dòng sông sâu và mùa lũ nước dâng nhanh. Dựng giàn giáo dưới đó vừa nguy hiểm vừa có thể bị lũ cuốn, lại chắn mất luồng tàu.
Đúc hẫng lật ngược cách nghĩ: thay vì đỡ dầm từ bên dưới, người ta treo khuôn từ chính phần dầm đã làm xong. Mỗi đốt mới đổ xong, khi đủ cứng, lại trở thành chỗ bám cho đốt tiếp theo. Cây cầu tự gánh lấy mình trong lúc lớn lên. Mặt sông bên dưới hầu như được để trống, chỉ có khu vực quanh chân trụ là bận rộn.
Cách làm này phổ biến ở cầu dầm hộp bê tông dự ứng lực với nhịp từ vài chục mét tới vài trăm mét. Ở Việt Nam, rất nhiều cầu vượt sông lớn thuộc loại này. Nhịp càng dài thì đúc hẫng càng có lợi so với các cách khác, cho tới ngưỡng mà dầm bê tông trở nên quá nặng, khi đó người ta chuyển sang cầu dây văng hay cầu treo. Ngưỡng ấy không cố định, tuỳ địa chất, vật liệu và kinh nghiệm của từng thời kỳ.
Nguyên lý cân bằng: người dang hai tay xách hai xô nước
Bạn đứng thẳng, dang hai tay, mỗi tay xách một xô nước bằng nhau. Người vẫn đứng vững, vì sức nặng hai bên triệt tiêu nhau qua thân. Nếu chỉ xách một bên, bạn sẽ phải nghiêng người để không ngã. Trụ cầu đúc hẫng chính là thân người, hai cánh hẫng là hai cánh tay, và nguyên tắc vàng của đội thi công là đổ đốt bên trái thì gần như cùng lúc đổ đốt bên phải, để trụ không bị kéo lệch về một phía.
Cuối thế kỷ 19, khi dựng cầu Forth ở Scotland, một cây cầu thép làm theo nguyên lý hẫng, người ta đã chụp một bức ảnh mô phỏng bằng người thật: hai người ngồi trên ghế, dang tay chống gậy vào ghế để làm hai cánh tay hẫng, ở giữa họ treo một khúc gỗ có người ngồi lên tượng trưng cho đoạn dầm treo. Bức ảnh ấy đến nay vẫn được dùng trong giờ học để giải thích kết cấu hẫng, vì nhìn là hiểu.
Cánh tay của bạn khoẻ nhất ở vai và yếu dần về phía bàn tay. Dầm đúc hẫng cũng vậy: chỗ sát trụ phải chịu lực lớn nhất, đầu mút chịu ít nhất. Phần trên của cánh hẫng bị kéo căng như sợi dây, nên người ta luồn những bó cáp thép cường độ cao chạy dọc mặt trên và căng chúng lên, ép bê tông lại, để bê tông vốn chịu kéo kém không bị nứt. Mỗi đốt mới lại có thêm vài bó cáp neo vào, nên cánh tay càng dài thì cáp phía trên trụ càng dày đặc.
Xe đúc: chiếc khuôn biết đi
Xe đúc là một khung thép treo ở đầu cánh hẫng. Nó bám vào đốt dầm vừa hoàn thành, chìa ra phía trước một đoạn đúng bằng chiều dài một đốt, và treo bên dưới toàn bộ ván khuôn cho đốt sắp đổ. Mỗi trụ có hai xe đúc, mỗi bên một chiếc.
Nó vừa là khuôn vừa là sàn làm việc. Người thợ đứng trên các sàn treo của xe đúc để buộc cốt thép, đặt ống luồn cáp, đổ và đầm bê tông. Bên dưới là mặt nước cách cả chục mét, nên sàn có lan can và lưới bao quanh.
Nó "bước" sau mỗi đốt. Khi đốt vừa đổ đủ cứng và cáp đã căng, xe đúc được tháo neo, trượt về phía trước trên ray đặt sẵn trên mặt dầm, rồi neo lại để chuẩn bị đốt mới.
Nó điều chỉnh được cao độ. Cánh hẫng võng xuống một chút sau mỗi đốt. Người kỹ sư tính trước độ võng ấy và đặt khuôn đốt mới cao hơn vị trí cuối cùng một ít, gọi là độ vồng trước, để khi cầu hoàn thành mặt dầm nằm đúng đường thiết kế.
Đốt đầu tiên trên đỉnh trụ không dùng xe đúc. Đốt trên đỉnh trụ, gọi là khối đỉnh trụ, được đổ trên giàn đỡ gắn vào thân trụ. Nó phải đủ dài để có chỗ lắp hai xe đúc quay lưng vào nhau.
Một chu kỳ đúc một đốt, kể từ đầu
Mỗi đốt dài vài mét. Một chu kỳ thường kéo dài khoảng một tuần, có công trình nhanh hơn, tuỳ thời tiết và độ dày đốt. Các bước lặp lại đều đặn như sau.
- Đẩy hai xe đúc tiến lên và neo chặt vào đốt vừa làm xong.
- Chỉnh khuôn theo cao độ tính toán, có cộng độ vồng trước.
- Buộc cốt thép đáy, vách, nắp hộp; đặt ống gen để sau này luồn cáp.
- Đổ bê tông cả hai đầu cánh gần như đồng thời để giữ cân bằng cho trụ.
- Bảo dưỡng, giữ ẩm, chờ bê tông đạt cường độ yêu cầu.
- Luồn và căng các bó cáp mới, neo đốt vừa đổ vào phần dầm đã có.
- Đo lại cao độ hai đầu cánh, ghi chép để điều chỉnh cho đốt kế tiếp.
Có một quy định hay được nhắc trên công trường: không để chênh lệch tải trọng giữa hai cánh vượt quá mức cho phép. Kể cả một đống vật tư để quên trên một bên cánh cũng có thể làm lệch tính toán, nên mặt cầu thi công thường gọn gàng hơn người ta tưởng.
Vì sao dầm dày ở trụ, mỏng dần ra giữa nhịp
Đứng dưới gầm một cây cầu đúc hẫng, bạn sẽ thấy đáy dầm không thẳng mà cong như bụng một con cá: sát trụ dầm cao lớn, ra tới giữa nhịp thì mỏng hẳn. Đó không phải lựa chọn thẩm mỹ mà là hình dạng của lực. Chỗ chân cánh hẫng phải gánh toàn bộ phần dầm chìa ra phía trước, cộng thêm xe đúc, bê tông ướt và người làm việc, nên cần chiều cao lớn để chịu uốn. Đầu mút chỉ phải gánh chính nó và xe đúc nên có thể mỏng đi.
Thử với một cây thước nhựa: cầm một đầu, để đầu kia chìa ra ngoài, bạn sẽ thấy thước cong nhiều nhất gần tay mình. Nếu được phép "đắp thêm nhựa" cho thước, bạn sẽ đắp dày ở gần tay. Dầm đúc hẫng làm đúng như vậy.
Hình bụng cá còn có một tác dụng phụ đáng quý: nó cho nhiều khoảng trống dưới giữa nhịp, đúng nơi tàu thuyền đi qua. Vì thế nhiều cầu vượt sông có hình dạng đáy cong rất duyên dáng, dù người thiết kế chủ yếu nghĩ tới lực. Bên trong dầm là một hộp rỗng như đường hầm nhỏ; người kiểm tra cầu có thể đi bộ trong đó từ trụ này sang trụ khác để xem cáp, xem vết nứt.
Đúc hẫng so với các cách làm dầm khác
Đúc hẫng không phải lựa chọn duy nhất cho cầu vượt sông. Bảng sau đặt nó cạnh vài cách khác ở mức hiểu chung.
| Cách làm | Bên dưới cần gì | Nhịp thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đúc trên giàn giáo cố định | Giàn giáo kín từ mặt đất | Nhịp ngắn và vừa | Đơn giản, nhưng chặn mặt bằng bên dưới |
| Lao dầm đúc sẵn | Đường chở dầm, trụ đã xong | Nhịp ngắn, nhiều nhịp giống nhau | Nhanh cho cầu cạn dài |
| Đúc hẫng tại chỗ | Hầu như không cần gì dưới sông | Từ vài chục tới vài trăm mét | Chậm hơn mỗi đốt nhưng vượt được nhịp lớn |
| Lắp hẫng đốt đúc sẵn | Bãi đúc trên bờ và phương tiện chở đốt ra | Nhịp vừa và lớn | Đốt đúc dưới đất, mang lên ghép; mặt ghép phải khớp |
| Cầu dây văng, cầu treo | Tương tự đúc hẫng | Nhịp rất lớn | Mặt cầu nhẹ hơn, có dây gánh đỡ |
Trong thực tế, một cây cầu lớn thường kết hợp nhiều cách: nhịp chính đúc hẫng hoặc dây văng, các nhịp dẫn hai bên bờ dùng dầm lao lắp cho nhanh.
Nhận ra một cây cầu đúc hẫng khi đi qua
Cầu đúc hẫng đã hoàn thành vẫn để lại dấu vết cách nó được làm. Lần tới đi thuyền dưới cầu hoặc đứng trên bờ, bạn thử tìm những dấu hiệu sau.
- Đáy dầm cong như bụng cá, dày ở trụ, mỏng ở giữa nhịp.
- Những vạch ngang đều đặn trên thành dầm, cách nhau vài mét: đó là mối nối giữa các đốt đúc.
- Ở giữa nhịp có một đoạn ngắn hơi khác màu hoặc khác vân: thường là đốt hợp long.
- Trụ chính to và vững hơn hẳn các trụ dẫn, vì nó từng phải giữ thăng bằng cho hai cánh tay dài.
- Lỗ thăm nhỏ ở đáy dầm gần trụ: cửa để người kiểm tra chui vào lòng hộp.
Đếm số vạch nối từ trụ ra giữa nhịp, nhân với chiều dài một đốt mà tư liệu công bố, bạn sẽ ước được nửa nhịp. Đây là trò vui để hiểu cầu, còn số đo chính xác nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý cây cầu.
Một mẹo nữa khi ngắm từ bờ: nhìn các trụ chính vào lúc nắng xiên buổi chiều. Bóng của đáy dầm cong in xuống mặt nước sẽ cho thấy rõ hình bụng cá mà ban trưa khó nhận ra, và các mối nối đốt hiện lên như những đường kẻ mảnh song song.
Câu hỏi thường gặp
Đúc hẫng là gì?
Đúc hẫng là phương pháp xây dầm cầu bê tông bằng cách đổ từng đốt ngắn nối tiếp nhau từ đỉnh trụ ra hai phía, mỗi đốt được giữ bằng cáp căng vào phần đã có, nên không cần giàn chống bên dưới.
Vì sao phải đúc cân bằng hai bên trụ?
Vì trụ giống thân người dang hai tay. Nếu một bên nặng hơn nhiều, trụ bị kéo lệch và chịu lực uốn lớn ngoài dự kiến. Đổ hai đốt đối xứng gần như cùng lúc giúp trọng lượng hai bên triệt tiêu nhau qua thân trụ.
Xe đúc là gì?
Xe đúc là khung thép treo ở đầu cánh hẫng, mang theo ván khuôn và sàn làm việc cho đốt dầm sắp đổ. Sau mỗi đốt, nó được tháo neo, trượt về phía trước trên ray và neo lại cho đốt tiếp theo.
Mỗi đốt đúc hẫng dài bao nhiêu và mất bao lâu?
Mỗi đốt thường dài vài mét, một chu kỳ thường mất khoảng một tuần, tuỳ thời tiết, độ dày đốt và tổ chức công trường. Số liệu cụ thể của từng cây cầu nên đối chiếu tư liệu chính thức của chủ đầu tư.
Vì sao đáy cầu đúc hẫng cong như bụng cá?
Vì chỗ sát trụ phải gánh toàn bộ phần dầm chìa ra nên cần dầm cao để chịu uốn, còn đầu mút chịu ít hơn nên mỏng đi. Hình dạng này cũng để lại nhiều khoảng trống cho tàu thuyền ở giữa nhịp.
Đúc hẫng có dùng cho cầu dây văng không?
Có. Mặt cầu của nhiều cầu dây văng cũng được dựng theo kiểu hẫng từ tháp ra hai bên, chỉ khác là mỗi đốt còn được treo thêm bằng dây văng nối lên tháp, nên mặt cầu mỏng và nhẹ hơn dầm đúc hẫng thuần.