Để làm móng trụ cầu giữa dòng sông, người ta hoặc "đuổi" nước ra bằng một vòng tường thép đóng quanh vị trí trụ rồi làm việc trong lòng khô, hoặc khoan và đổ bê tông thẳng dưới nước bằng ống đổ để bê tông đẩy nước đi, hoặc dìm cả một chiếc hộp bê tông khổng lồ không đáy xuống đáy sông và đào đất bên trong cho nó tự lún tới lớp đất chắc. Ba cách ấy có thể kết hợp trong cùng một cây cầu.
Khi một cây cầu thông xe, phần ai cũng thấy là mặt cầu, tháp, dây. Nhưng nếu hỏi người làm cầu đâu là đoạn khó nhất, rất nhiều người sẽ chỉ xuống nước. Đó là nơi làm việc trong bóng tối, trong bùn, chống dòng chảy và lũ, và mọi thứ làm xong sẽ bị che lấp vĩnh viễn. Phần dưới kể các cách người ta làm móng giữa sông, kèm một câu chuyện cũ đã thay đổi cả ngành y học lặn.
Phần khó nhất mà không ai nhìn thấy
Trụ cầu giữa sông phải đứng trên một thứ gì đó chắc: lớp đá gốc, hay lớp cát chặt, sỏi chặt nằm sâu bên dưới lớp bùn đáy sông. Lớp bùn trên cùng mềm như cháo, không đỡ nổi sức nặng của trụ và mặt cầu. Vì vậy móng phải xuyên qua bùn, qua cả lớp đất yếu, tới được tầng chịu lực. Tầng ấy có khi chỉ nằm dưới đáy sông vài mét, có khi sâu hàng chục mét.
Bài toán thêm khó vì nước. Nước sông chảy, xói mòn quanh mọi vật cản, mùa lũ dâng cao và mang theo cây trôi, rác, đôi khi cả thuyền mất lái. Mọi thiết bị thi công phải đứng vững trên mặt nước, mọi khối bê tông phải đông cứng mà không bị nước cuốn trôi xi măng. Ngoài ra, sông thường là luồng tàu, công trường không được chặn hết dòng chảy.
Vì những lý do đó, thời gian làm móng và bệ trụ dưới nước có thể chiếm một phần đáng kể của cả công trình. Người đi qua cầu sau này sẽ không bao giờ thấy, nhưng chính phần này quyết định cây cầu đứng được bao lâu. Một nguyên nhân hư hỏng cầu được nhắc nhiều trong giáo trình là xói lở quanh chân trụ: dòng nước đào dần đất dưới móng. Vì vậy móng phải đặt đủ sâu, tính cả lớp đất có thể bị dòng nước cuốn đi trong mùa lũ lớn.
Đuổi nước ra: vòng vây cọc ván thép
Thử úp ngược một chiếc cốc xuống chậu nước rồi ấn xuống: không khí trong cốc giữ cho nước không tràn vào hết. Còn nếu bạn cắm một chiếc ống nhựa rộng xuống đáy chậu có lớp cát, rồi múc hết nước bên trong ra, bạn sẽ có một khoảng khô nhỏ giữa chậu. Vòng vây cọc ván thép là phiên bản khổng lồ của chiếc ống ấy.
Cọc ván thép là những tấm thép dài, mặt cắt lượn sóng, hai mép có khoá móc vào nhau. Người ta dùng búa rung đóng từng tấm xuống đáy sông, tấm nọ móc vào tấm kia, thành một bức tường kín bao quanh vị trí trụ. Sau đó, thường đổ một lớp bê tông bịt đáy dưới nước để chặn nước thấm lên từ dưới, rồi mới bơm hết nước trong vòng vây ra. Bên trong là một "hố khô" giữa sông, người thợ xuống đó làm việc như trên cạn: đập đầu cọc, buộc thép, đổ bệ trụ.
Áp lực nước bên ngoài đè lên vòng vây rất lớn, và càng xuống sâu càng mạnh. Vì thế bên trong vòng vây có các tầng khung chống bằng thép hình, như những chiếc nẹp chéo giữ thành vòng vây khỏi bị bóp méo. Khi bệ trụ đã xong, đủ cao trên mặt nước, các cọc ván được nhổ lên mang đi dùng lại ở trụ khác.
Đổ bê tông dưới nước: để bê tông tự đẩy nước đi
Có những chỗ không thể bơm khô, ví dụ đáy hố khoan cọc sâu hàng chục mét hay lớp bịt đáy vòng vây. Khi đó người ta đổ bê tông thẳng vào nước bằng một kỹ thuật rất khéo, ở mức nguyên lý như sau.
- Thả một ống thép dài, ghép từ nhiều đoạn, xuống tận đáy chỗ cần đổ; đầu trên có phễu.
- Đặt một nút chặn, như quả cầu hay nút xốp, ở miệng ống để bê tông đầu tiên không bị nước trộn lẫn khi rơi xuống.
- Đổ đầy phễu bê tông rồi nhấc nhẹ ống lên một chút: bê tông đẩy nút chặn xuống, trào ra ở đáy và lan rộng.
- Giữ cho đầu dưới của ống luôn ngập sâu trong khối bê tông vừa đổ, để bê tông mới đi vào giữa khối, không tiếp xúc với nước.
- Tiếp tục đổ liên tục, rút ống lên dần và tháo bớt từng đoạn khi bê tông dâng cao.
- Lớp bê tông trên cùng tiếp xúc với nước và bùn sẽ kém chất lượng, nên người ta đổ dư lên một đoạn rồi đục bỏ phần đó sau.
Bê tông nặng hơn nước khá nhiều, nên khi được đưa vào từ đáy, nó dâng lên như một khối và đẩy nước ra khỏi chỗ trống, giống như đổ mật ong xuống đáy cốc nước. Điều tối kỵ là đầu ống bị rút lên khỏi khối bê tông: nước sẽ tràn vào ống, làm bê tông bị rửa trôi xi măng và tạo lớp kẹp bùn.
Khoan cọc từ một sàn nổi giữa sông
Với nhiều cầu hiện đại, móng trụ là cả một nhóm cọc khoan nhồi đường kính lớn, đầu cọc nối với nhau bằng bệ trụ. Việc khoan diễn ra trên mặt nước, ở mức hình dung chung như sau.
- Dựng sàn đạo thi công: một sàn thép đặt trên các cọc ống đóng tạm xuống đáy sông, hoặc dùng xà lan neo chắc, làm chỗ đứng cho máy khoan, cẩu và người.
- Hạ ống vách thép xuyên qua lớp nước và lớp bùn, như cắm một chiếc ống hút vào ly trà sữa có lớp thạch dưới đáy, để nước và bùn không tràn vào lỗ khoan.
- Máy khoan lấy đất bên trong ống vách và tiếp tục khoan sâu xuống tầng chịu lực; lỗ khoan được giữ đầy dung dịch sét hoặc polymer có tỷ trọng phù hợp để vách đất không sập.
- Khi đạt độ sâu thiết kế, làm sạch đáy lỗ, hạ lồng cốt thép dài ghép từ nhiều đoạn xuống.
- Đổ bê tông dưới nước bằng ống đổ từ đáy lên, dung dịch trong lỗ bị đẩy trào ra và được thu hồi.
- Sau khi đủ số cọc, dựng vòng vây quanh nhóm cọc để làm bệ trụ trong điều kiện khô.
Mỗi cọc sau đó được kiểm tra bằng các phương pháp như siêu âm qua những ống chôn sẵn trong cọc, để biết bê tông có liền khối không. Cọc nằm sâu dưới đáy sông, không ai nhìn thấy, nên khâu kiểm tra này là cách duy nhất để biết nó được làm tốt.
Giếng chìm và câu chuyện bệnh giảm áp thế kỷ 19
Giếng chìm là một chiếc hộp lớn bằng gỗ, thép hoặc bê tông, không có đáy, mép dưới vát sắc như lưỡi dao. Người ta đặt nó ở vị trí trụ, rồi đào đất bên trong. Đất bị lấy đi tới đâu, chiếc hộp nặng nề tự lún xuống tới đó, cho tới khi chạm lớp đất chắc. Sau đó lòng giếng được lấp bê tông, trở thành một khối móng đặc.
Với loại giếng chìm hơi ép, phần dưới của hộp là một buồng kín. Người ta bơm khí nén vào buồng này để đẩy nước ra, đúng như chiếc cốc úp ngược trong chậu. Thợ xuống buồng qua một khoang điều áp và đào đất trong không khí nén. Cây cầu Brooklyn ở New York, khánh thành năm 1883, dùng loại giếng chìm này cho hai tháp. Nhiều người thợ khi trở lên mặt đất bị đau khớp dữ dội, tê liệt, có người tử vong. Thời đó người ta gọi là "bệnh giếng chìm".
Ngày nay ta biết đó là bệnh giảm áp: làm việc lâu trong không khí nén khiến khí hoà tan nhiều vào máu; lên nhanh quá, khí sủi thành bọt như mở chai nước có ga. Bài học từ các công trình thế kỷ 19 góp phần hình thành quy trình giảm áp từ từ mà thợ lặn và thợ làm việc dưới áp suất tuân theo đến nay. Giếng chìm hơi ép bây giờ ít dùng hơn, và nơi còn dùng thì có quy trình y tế nghiêm ngặt.
Các cách làm móng giữa sông, đặt cạnh nhau
Bảng ở mức hiểu chung; một cây cầu lớn có thể dùng cách này cho trụ giữa dòng và cách khác cho trụ gần bờ.
| Cách làm | Ý tưởng | Hợp với | Điều phải lo |
|---|---|---|---|
| Vòng vây cọc ván thép | Dựng tường thép kín quanh trụ, bịt đáy rồi bơm khô | Nước không quá sâu, đáy đóng được cọc ván | Áp lực nước, nước thấm từ đáy, lũ tràn qua |
| Cọc khoan nhồi đổ dưới nước | Khoan lỗ sâu, đổ bê tông bằng ống từ đáy lên | Tầng chịu lực sâu, cần nhiều cọc dưới một bệ | Giữ vách lỗ khoan không sập, đổ bê tông liên tục |
| Giếng chìm | Dìm hộp không đáy, đào đất bên trong cho tự lún | Móng rất lớn, đất đồng đều, tải trọng khổng lồ | Giếng nghiêng khi lún, vướng đá tảng |
| Móng đặt sẵn trên đáy | Đúc khối móng trên bờ, kéo nổi ra rồi dìm xuống nền đã chuẩn bị | Biển, eo biển, nước sâu | Chuẩn bị nền đáy phẳng, định vị chính xác dưới nước |
Với các trụ cầu vượt biển, cách cuối ngày càng được dùng: những khối móng khổng lồ đúc trong ụ khô trên bờ, kéo ra bằng tàu lai rồi dìm xuống đúng chỗ. Nó tránh được phần lớn công việc dưới nước, đổi lại cần hiểu rất kỹ đáy biển.
Thi công giữa dòng: sống chung với lũ và tàu bè
Lịch làm móng xoay quanh mùa nước. Ở nhiều con sông, phần việc dưới nước được dồn vào mùa cạn, khi nước thấp và chảy chậm. Tới mùa lũ, công trường phải sẵn sàng để vòng vây, sàn đạo chịu được nước dâng hoặc chủ động cho nước tràn qua.
Luồng tàu không được chặn. Công trường giữa sông thường chỉ chiếm một phần dòng, chừa luồng cho tàu thuyền. Có phao tiêu, đèn báo ban đêm, và người trực liên lạc với tàu qua lại.
Sàn đạo phải chịu được va chạm và rác trôi. Mùa lũ mang theo thân cây, bè rác. Người ta dựng hàng cọc chắn phía thượng lưu, kiểm tra sàn đạo sau mỗi đợt nước lớn.
Dòng chảy đào xói quanh công trường. Khi đóng cọc ván, dựng sàn đạo, dòng nước bị thu hẹp và chảy xiết hơn, có thể đào sâu đáy sông quanh đó. Đội thi công đo đáy sông định kỳ để phát hiện sớm.
Mọi thứ đều phải nổi hoặc có chỗ đứng. Máy khoan, cẩu, trạm trộn nhỏ, kho vật tư, thậm chí chỗ nghỉ của thợ đều nằm trên sàn đạo hoặc xà lan. Một trụ cầu giữa sông lúc thi công giống như một hòn đảo nhỏ đông người.
Câu hỏi thường gặp
Móng trụ cầu giữa sông được làm thế nào?
Người ta hoặc dựng vòng vây cọc ván thép rồi bơm khô để làm việc trên cạn, hoặc khoan cọc và đổ bê tông thẳng dưới nước bằng ống đổ, hoặc dìm giếng chìm không đáy và đào đất bên trong cho nó lún tới lớp đất chắc. Nhiều cầu kết hợp vài cách.
Vòng vây cọc ván thép là gì?
Đó là bức tường kín ghép từ những tấm thép dài có khoá móc vào nhau, đóng xuống đáy sông quanh vị trí trụ. Sau khi bịt đáy và bơm hết nước, bên trong thành hố khô để thợ làm bệ trụ.
Đổ bê tông dưới nước mà không bị rửa trôi sao?
Bê tông được đưa xuống đáy qua một ống kín, đầu ống luôn ngập trong khối bê tông vừa đổ. Bê tông nặng hơn nước nên dâng lên như một khối và đẩy nước đi, chỉ lớp trên cùng tiếp xúc nước sẽ được đục bỏ.
Giếng chìm hơi ép là gì?
Đó là giếng chìm có buồng kín ở dưới, được bơm khí nén để đẩy nước ra cho thợ vào đào đất. Cách này từng gây bệnh giảm áp cho nhiều thợ ở các công trình thế kỷ 19, nay ít dùng và có quy trình y tế nghiêm ngặt.
Vì sao trụ cầu giữa sông lại có mũi nhọn?
Mũi vát nhọn hoặc tròn hướng ngược dòng giúp nước tách ra êm, giảm xoáy quanh chân trụ, nhờ đó giảm xói lở đất dưới móng và giảm lực dòng chảy, rác trôi tác động lên trụ.
Móng trụ cầu sâu bao nhiêu?
Tuỳ địa chất từng nơi, có trụ chỉ cần vượt qua vài mét bùn, có trụ phải xuống sâu hàng chục mét mới tới tầng chịu lực. Số liệu của từng cây cầu nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý.