Lao dầm là cách đặt những đoạn dầm đã đúc sẵn, mỗi đoạn nặng từ vài chục đến vài trăm tấn, lên đỉnh các trụ cầu bằng một cỗ máy chuyên dụng gọi là giá lao dầm; còn đẩy dầm là đúc dầm ngay sau mố trên bờ rồi dùng kích thuỷ lực đẩy cả dải dầm trườn dần ra phía trước, qua đầu từng trụ, như kéo một ngăn tủ rất dài. Hai cách này giải cùng một bài toán: làm sao đưa khối nặng lên cao mà không phải dựng giàn giáo từ mặt đất lên, nhất là khi bên dưới là sông, thung lũng sâu hay một con phố đang có xe chạy.
Nếu bạn từng đi qua một tuyến cầu cạn dài và thấy một khung thép khổng lồ nằm vắt trên hai, ba đầu trụ, đó chính là giá lao dầm. Nó trông như đứng yên, nhưng thật ra cứ vài ngày lại "bước" sang nhịp kế tiếp, mang theo dầm và để lại sau lưng một đoạn cầu hoàn chỉnh. Phần dưới kể lại từng bước, so sánh các cách đưa dầm lên trụ, và những chỗ người xem hay hiểu nhầm khi đứng ngắm từ xa.
Bài toán: nặng, cao và bên dưới không có chỗ đứng
Một nhịp cầu cạn thông thường dài vài chục mét. Dầm bê tông cho nhịp đó, dù là dầm chữ I, dầm chữ T hay dầm hộp, đều nặng cỡ một đàn voi, có khi nặng hơn nhiều. Nếu đúc dầm tại chỗ, người ta phải dựng một rừng cột chống từ mặt đất lên tới đáy dầm, đổ bê tông, chờ đủ cứng rồi mới tháo. Với cầu thấp trên nền đất khô, cách đó vẫn ổn. Nhưng khi trụ cao hàng chục mét, bên dưới là dòng sông chảy xiết, một khe núi hay một khu dân cư không thể phong toả, rừng cột chống trở thành gánh nặng: tốn vật tư, mất thời gian, dễ lún, và chặn mất thứ đang nằm bên dưới.
Ý tưởng của lao dầm là tách việc làm dầm ra khỏi chỗ đặt dầm. Dầm được đúc trong một bãi đúc trên mặt đất phẳng, nơi người thợ đứng vững, đổ bê tông dễ, kiểm tra chất lượng dễ. Sau đó chỉ còn một việc khó: nhấc khối đã hoàn thiện lên và đặt nó chính xác xuống gối cầu ở đầu trụ, sai lệch chỉ được tính bằng vài phân. Đẩy dầm thì đi theo hướng khác: vẫn đúc trên bờ, nhưng đúc nối tiếp thành một dải liền và đẩy cả dải ra. Cả hai đều biến công việc trên không thành công việc dưới đất, rồi giải quyết riêng phần di chuyển. Cũng nhờ tách như vậy mà bãi đúc và mũi lao có thể chạy song song: hôm nay đúc dầm thứ mười, hôm nay cũng lao dầm thứ năm, nhịp công trường đều như một dây chuyền.
Ba cách đưa dầm lên trụ, mỗi cách hợp một hoàn cảnh
Không có cách nào tốt cho mọi cây cầu. Người kỹ sư chọn theo chiều cao trụ, chiều dài tuyến, thứ nằm bên dưới và đường vận chuyển dầm tới công trường. Bảng dưới so ba cách phổ biến nhất, chỉ ở mức nguyên lý.
| Cách làm | Nguyên lý | Hợp với | Điểm khó |
|---|---|---|---|
| Cẩu trực tiếp | Một hoặc hai cẩu lớn đứng dưới đất hay trên xà lan, nhấc dầm lên rồi hạ xuống gối | Cầu ngắn, trụ thấp, có chỗ cho cẩu đứng và đường cho xe chở dầm vào | Cẩu càng xa dầm thì sức nâng càng giảm; nền chỗ cẩu đứng phải chắc |
| Giá lao dầm | Một khung thép dài gác lên các trụ đã xong, nhận dầm từ phía sau rồi chạy dọc khung, hạ dầm xuống nhịp phía trước | Tuyến cầu cạn dài, nhiều nhịp giống nhau, trụ cao, bên dưới khó tiếp cận | Lắp và tháo giá mất nhiều công; mỗi lần giá di chuyển là một thao tác phải kiểm kỹ |
| Đẩy dầm | Đúc từng đốt dầm sau mố, nối liền, rồi kích thuỷ lực đẩy cả dải trượt ra trên các tấm trượt đặt ở đầu trụ | Cầu thẳng hoặc cong đều, qua thung lũng sâu, sông có tàu, đường sắt đang chạy | Tuyến phải thẳng hoặc cong đều; dải dầm phải đủ khoẻ để chịu khi đầu nó chìa ra hẫng |
| Ghép đốt đúc sẵn | Dầm chia thành những đốt ngắn, nâng từng đốt lên rồi ghép và căng cáp cho thành một khối | Cầu nhịp vừa, cần thi công nhanh trên phố hay trên biển | Mặt ghép giữa các đốt phải khớp gần như tuyệt đối |
Trên các tuyến cầu cạn dài ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, giá lao dầm là hình ảnh quen thuộc nhất. Đẩy dầm thì ít gặp hơn nhưng để lại những cây cầu rất đẹp, vì đáy dầm liền một mạch, không thấy mối nối.
Một chu kỳ của giá lao dầm, kể từng bước
Giá lao dầm làm việc theo nhịp lặp lại: nhận dầm, chở dầm, hạ dầm, rồi tự dời mình sang nhịp sau. Một chu kỳ điển hình diễn ra như sau, tuỳ loại giá mà chi tiết khác nhau.
- Dầm đúc xong ở bãi được xe chuyên dụng nhiều trục bánh chở chậm rãi lên đoạn cầu vừa hoàn thành, chạy ngay trên mặt cầu, tới sát đuôi giá.
- Hai xe con chạy trên đỉnh giá, gọi là xe nâng, móc vào hai đầu dầm và nhấc dầm khỏi xe chở.
- Hai xe nâng cùng chạy về phía trước dọc theo giá, mang dầm treo lơ lửng bên dưới, tốc độ chậm như người đi bộ thong thả.
- Tới đúng nhịp cần đặt, dầm được hạ dần, dịch ngang từng phân để khớp với vị trí gối cầu đã đánh dấu trên đầu trụ.
- Dầm nằm yên trên gối; người thợ kiểm tra cao độ, độ thẳng, chêm tạm và liên kết tạm để dầm không xê dịch.
- Lặp lại cho đủ số dầm của nhịp đó, rồi giá lao dầm tự thu chân sau, đẩy mình về phía trước một nhịp, gác chân trước lên trụ kế tiếp.
Bước cuối cùng là lúc người ta căng thẳng nhất. Khi giá đang di chuyển, nó có những khoảnh khắc chỉ tựa trên ít điểm, đầu trước chìa ra không như một cánh tay dài. Vì thế mỗi lần dời giá đều có danh sách kiểm tra, có người theo dõi gió, và có quy định không dời giá khi gió vượt một ngưỡng nhất định.
Đẩy dầm: đúc trên bờ rồi đẩy ra như kéo ngăn tủ
Hãy hình dung bạn có một cây thước gỗ dài, đặt trên mép bàn và đẩy dần nó ra ngoài không trung. Lúc đầu thước nằm yên, nhưng càng đẩy ra xa, phần chìa ra càng võng xuống, tới một lúc thì thước lật. Đẩy dầm là đúng phép thử ấy, chỉ khác là phía trước có các trụ cầu đứng chờ để đỡ lấy đầu dầm trước khi nó võng quá mức.
Đội thi công dựng một bãi đúc ngay sau mố cầu. Họ đúc một đốt dầm, chờ bê tông đủ cứng, căng cáp nối nó vào phần đã có, rồi kích thuỷ lực đẩy cả dải dầm tiến lên đúng bằng chiều dài một đốt. Bãi đúc trống, lại đúc đốt kế tiếp. Ở đầu mỗi trụ có những tấm trượt phủ lớp vật liệu rất trơn, người thợ luồn liên tục các tấm đệm trượt dưới đáy dầm khi nó trườn qua. Cứ thế, cây cầu "mọc" ra khỏi bờ, chậm nhưng đều.
Một ví dụ nổi tiếng là cầu cạn Millau ở miền nam nước Pháp, khánh thành năm 2004, dài khoảng hai cây số rưỡi. Mặt cầu bằng thép được đẩy từ hai bờ ra, có thêm các trụ tạm chen giữa những trụ chính để giảm chiều dài phần chìa ra, và hai nửa gặp nhau phía trên thung lũng. Các con số cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý cây cầu.
Mũi dẫn và trụ tạm: vì sao đầu dầm có một cái mỏ thép
Mũi dẫn là đoạn thép nhẹ gắn ở đầu dải dầm. Nó dài cỡ một nửa hoặc hơn một nửa nhịp, nhẹ hơn dầm bê tông rất nhiều. Khi dải dầm chìa ra, chính mũi dẫn chạm tới trụ trước tiên, nên phần nặng phía sau không phải chìa ra quá xa. Giống như bạn đưa cây gậy nhẹ ra trước để chạm bờ bên kia rồi mới bước.
Đầu mũi dẫn thường hơi cong lên. Vì dải dầm võng xuống khi chìa ra, nếu đầu mũi thẳng thì nó sẽ chạm vào mặt bên của trụ chứ không trượt lên tấm đỡ. Phần cong hoặc một bộ kích nhỏ ở đầu mũi giúp "nhấc" đầu dầm lên đúng cao độ.
Trụ tạm chia nhịp dài thành hai nhịp ngắn. Khi khoảng cách giữa các trụ chính quá lớn so với sức chịu của dải dầm lúc chìa ra, người ta dựng thêm trụ tạm ở giữa, thường bằng thép, xong việc thì tháo bỏ.
Cáp dự ứng lực tạm giữ dầm khoẻ trong lúc di chuyển. Một đoạn dầm lúc đang đẩy phải chịu lực ngược hẳn so với lúc đã nằm yên: chỗ hôm nay là giữa nhịp, ngày mai có thể nằm ngay trên đỉnh trụ. Vì vậy dầm có thêm cáp căng tạm, xong việc mới chỉnh lại.
Những chỗ người xem hay hiểu sai
Giá lao dầm không phải là cẩu. Cẩu đứng một chỗ và quay tay cần. Giá lao dầm là một cây cầu tạm bằng thép, tựa lên chính các trụ cầu, và nó chở dầm theo đường thẳng. Sức nâng của nó dồn thẳng xuống trụ, nên không cần nền đất chắc bên dưới.
Dầm không được "thả" xuống. Dầm được hạ rất chậm, có người đứng ở đầu trụ ra hiệu từng chút. Gối cầu là một khối cao su cốt thép hay thiết bị thép cần đặt đúng chỗ, lệch vài phân là phải nhấc lên làm lại.
Đẩy dầm không chỉ dành cho cầu thẳng. Cầu cong đều theo một cung tròn vẫn đẩy được, vì mọi đốt nằm trên cùng một đường cong, giống như toa tàu chạy trên khúc ray cong đều. Cái không đẩy được là tuyến đổi độ cong liên tục.
Nhịp đã lao xong chưa phải là cầu xong. Sau khi đặt dầm còn phải đổ bản mặt cầu nối các dầm, làm dầm ngang, nối liên tục các nhịp, làm lớp phủ, lan can, khe co giãn. Phần "không ai chụp ảnh" này chiếm nhiều thời gian hơn người ta nghĩ.
Đứng ở xa xem lao dầm, để ý những gì
Thi công lao dầm thường làm ban đêm hoặc lúc vắng xe khi cầu vượt qua đường, và luôn có vùng cấm đứng bên dưới. Từ chỗ an toàn ngoài rào chắn, bạn vẫn quan sát được nhiều điều.
- Số chân của giá: giá lao dầm thường tựa lên hai hoặc ba trụ; để ý chân nào đang chịu lực, chân nào đang được thu lên chuẩn bị bước.
- Hai xe nâng trên đỉnh giá: chúng phải chạy đồng đều, lệch nhau là dầm nghiêng.
- Người đứng ở đầu trụ: thường có người cầm bộ đàm, nhìn xuống gối cầu và ra hiệu cho người điều khiển ở xa.
- Đầu trụ đã lao xong: nhìn các dầm nằm cạnh nhau, khe giữa chúng sẽ được đổ bê tông để nối thành bản mặt cầu.
- Với cầu đẩy dầm: để ý mũi dẫn thép ở đầu và bãi đúc sau mố, đó là nơi cây cầu được "sinh ra" mỗi tuần.
Nếu đi qua một tuyến cầu cạn đã hoàn thành, bạn có thể đoán cách làm qua đáy cầu: nhiều dầm song song với mối nối giữa các nhịp thường là lao dầm; một dầm hộp liền mạch, đáy phẳng chạy suốt nhiều nhịp thẳng tắp có thể là đẩy dầm. Đoán thử rồi tra lại tư liệu chính thức là một cách học rất vui.
Câu hỏi thường gặp
Lao dầm cầu là gì?
Lao dầm là cách đưa các dầm cầu đã đúc sẵn dưới đất lên đặt vào đúng vị trí trên đầu trụ, thường bằng một khung thép dài gọi là giá lao dầm tựa lên các trụ đã hoàn thành rồi chở dầm sang nhịp phía trước.
Đẩy dầm khác lao dầm ở điểm nào?
Lao dầm nhấc từng dầm riêng lẻ và đặt xuống. Đẩy dầm thì đúc nối tiếp các đốt thành một dải liền ngay sau mố, rồi dùng kích thuỷ lực đẩy cả dải trượt dần qua đầu các trụ cho tới khi phủ kín cả cây cầu.
Vì sao không dựng giàn giáo từ mặt đất cho nhanh?
Khi trụ cao, bên dưới là sông, thung lũng hay đường đang có xe, dựng giàn giáo vừa tốn vừa chậm vừa chặn lối đi bên dưới. Đúc dầm dưới đất rồi đưa lên giúp công việc khó trên cao chỉ còn là phần di chuyển và đặt dầm.
Giá lao dầm có tự di chuyển được không?
Có. Sau khi đặt xong các dầm của một nhịp, giá thu chân sau và dùng hệ con lăn cùng kích để trườn về phía trước, gác chân trước lên trụ tiếp theo. Đây là thao tác được kiểm tra kỹ, thường không làm khi gió mạnh.
Mũi dẫn ở đầu dầm khi đẩy dùng để làm gì?
Mũi dẫn là đoạn thép nhẹ gắn ở đầu dải dầm, chạm tới trụ trước khi phần bê tông nặng phải chìa ra quá xa. Nhờ đó dải dầm không bị võng và chịu lực quá mức trong lúc đi qua khoảng trống giữa hai trụ.
Có thể nhận ra cầu được lao dầm hay đẩy dầm khi đi qua không?
Có thể đoán qua đáy cầu. Nhiều dầm song song với mối nối ở mỗi trụ thường là lao dầm, còn một dầm hộp liền mạch chạy thẳng qua nhiều nhịp có thể là đẩy dầm. Muốn chắc thì đối chiếu tư liệu chính thức của cơ quan quản lý cây cầu.