NePhuc.comNể Phục
Câu chuyện thi công và cỗ máy khổng lồ

Nâng vật siêu nặng: cẩu bánh xích, xà lan cẩu và kích kéo cáp nhấc nghìn tấn ra sao

Một đoạn cầu thép hay mái sân vận động nặng hàng nghìn tấn được nhấc lên và đặt chính xác vài phân. Cẩu bánh xích, xà lan cẩu, kích kéo cáp làm việc thế nào.

A giant floating crane barge lifting a long steel bridge segment over calm sea water, a small tugboat nearby, workers on deck tiny in scale, soft overcast morning, wide shot

Muốn nhấc những khối nặng hàng trăm đến hàng nghìn tấn như một đoạn cầu thép, mái nhà thi đấu hay một mô-đun nhà máy, người ta dùng bốn nhóm "lực sĩ": cẩu bánh xích cực lớn đứng trên nền đất gia cố, xà lan cẩu nổi trên mặt nước, hệ kích kéo cáp nhấc vật lên theo từng bước ngắn, và xe nhiều trục tự hành chở vật nặng đi ngang. Mỗi lần nâng chỉ diễn ra vài chục phút hay vài giờ, nhưng được chuẩn bị trong nhiều tuần, nhiều tháng.

Điều làm người trong nghề nể phục không chỉ là con số tấn, mà là độ chính xác: một khối thép to như toà nhà phải hạ xuống đúng lỗ bu lông, lệch vài phân là không lắp được. Phần dưới kể từng loại thiết bị làm việc thế nào, vì sao chúng chọn cách chậm rãi, và những gì nằm trong một kế hoạch nâng.

Bài toán: nặng, xa và phải đặt chính xác

Cầm một cái chai đầy nước sát người, bạn thấy nhẹ. Duỗi thẳng tay ra trước mà cầm, chai bỗng nặng hẳn, vai mỏi rất nhanh. Cẩu cũng vậy. Cùng một khối hàng, treo gần thân cẩu thì dễ, đưa ra xa đầu cần thì sức nâng cho phép giảm mạnh. Vì thế khi nói một chiếc cẩu nâng được bao nhiêu tấn, con số ấy chỉ đúng ở tầm với gần nhất. Ở tầm với thực tế của công trình, nó nhỏ hơn nhiều.

Thứ hai là chỗ đứng. Một chiếc cẩu cực lớn cộng khối hàng dồn xuống mặt đất áp lực khổng lồ. Nền đất yếu sẽ lún, cẩu nghiêng, và nghiêng là thứ nguy hiểm nhất với một chiếc cẩu đang treo hàng. Thứ ba là gió: khối hàng có diện tích lớn như mái nhà hay nhịp cầu bắt gió như cánh buồm.

Cuối cùng là độ chính xác. Khối hàng phải đặt đúng vị trí, đúng cao độ, đúng hướng, trong khi nó treo lơ lửng trên dây cáp dài, hơi đung đưa. Mọi thiết bị nâng siêu trọng đều được thiết kế để làm chậm và đều, vì chậm thì kiểm soát được, nhanh thì không.

Bốn "lực sĩ" và sở trường của từng người

Mỗi loại thiết bị hợp với một hoàn cảnh. Nhiều công trình lớn dùng hai, ba loại phối hợp.

Thiết bịNguyên lýSở trườngHạn chế
Cẩu bánh xích cực lớnCẩu có cần dài và đối trọng khổng lồ, đứng trên bánh xích dàn đều tải xuống nềnNâng cao và xa trên đất liền, di chuyển chậm trong công trườngCần nền rất chắc; lắp dựng chính chiếc cẩu cũng mất nhiều ngày
Xà lan cẩu nổiCẩu đặt trên thân xà lan hoặc tàu, dùng nước dằn để cân bằngNâng khối rất nặng trên sông, biển, cảngPhụ thuộc sóng, gió, mực nước; cần chỗ nước đủ sâu
Hệ kích kéo cápNhiều kích kẹp và kéo các bó cáp thép theo từng nhịp ngắnNhấc vật rất nặng lên cao thẳng đứng, chính xác, đồng bộ nhiều điểmCần kết cấu chắc phía trên để treo kích; chỉ đi thẳng lên xuống
Xe nhiều trục tự hànhNền xe thấp với hàng chục trục bánh lái độc lập, mỗi bánh có kích riêngChở vật nặng đi ngang, xoay tại chỗ, đặt vào vị tríCần mặt đường phẳng, chắc; không nâng cao được nhiều

Một ví dụ phối hợp: đoạn cầu thép được lắp ráp trên bãi, xe nhiều trục chở ra cầu tàu, xà lan cẩu nhấc lên mang ra giữa sông, rồi hệ kích kéo cáp đặt sẵn trên đầu trụ kéo nó lên đúng cao độ.

Cẩu bánh xích: vì sao cẩu lớn nhất lại bò chậm

Cẩu bánh xích cực lớn không giống chiếc cẩu xe mà bạn hay gặp trên phố. Nó đến công trường trong hàng chục, có khi hàng trăm chuyến xe tải, mỗi chuyến chở một phần: đốt cần, khối đối trọng, bánh xích, buồng máy. Bản thân việc lắp ráp chiếc cẩu cần một chiếc cẩu khác nhỏ hơn và mất nhiều ngày.

Bánh xích dàn đều sức nặng xuống một diện tích lớn, như người đi trên tuyết mang giày rộng bản để khỏi lún. Dù vậy, nền đường cẩu đi qua và chỗ cẩu đứng nâng vẫn phải gia cố: rải đá, lót những tấm thép hay tấm gỗ dày, có khi đóng cọc. Kỹ sư phải kiểm tra rằng đất bên dưới chịu được áp lực ở cả lúc cẩu nâng hàng ra xa nhất, vì khi đó gần như toàn bộ sức nặng dồn về mép bánh xích phía trước.

Phía sau những chiếc cẩu lớn nhất thường có một cần phụ và một khối đối trọng treo riêng, đặt xa thân cẩu, để cân lại khối hàng ở phía trước. Nhìn từ xa, nó giống một chiếc cân đòn khổng lồ: hàng một đầu, đối trọng một đầu, thân cẩu là điểm tựa. Cẩu di chuyển với tốc độ chậm hơn người đi bộ, và khi đang treo hàng thì thường chỉ dịch từng chút.

Xà lan cẩu: chiếc cẩu đứng trên mặt nước

Trên sông và biển, không có nền đất cho cẩu đứng, thì đưa cả chiếc cẩu lên một con tàu. Xà lan cẩu nổi có thân rộng và phẳng như một chiếc hộp lớn, trên đó đặt một hoặc hai cần cẩu. Có loại cần cố định chỉ gật lên gật xuống, có loại cần quay được.

Khi cẩu nhấc một khối nặng ở phía mũi, xà lan sẽ chúi mũi xuống, giống như bạn đứng ở mép thuyền nhỏ. Để giữ thăng bằng, người ta bơm nước vào các khoang dằn ở đuôi, hay xả bớt nước ở mũi, theo đúng nhịp khối hàng được nâng lên. Đây là phần tinh tế nhất của nghề: cân nước dằn và sức nâng phải khớp nhau trong từng phút.

Vì xà lan nổi trên nước, sóng và gió là kẻ thù. Một khối hàng đang treo mà xà lan bập bềnh thì hàng sẽ đung đưa theo, rất khó đặt chính xác. Do đó lịch nâng luôn bám theo dự báo thời tiết, chọn những ngày biển êm, có khi phải chờ vài ngày cho sóng lặng. Với các cầu vượt sông, người ta còn tính cả mực nước và dòng chảy, chọn lúc nước đứng hoặc thuỷ triều thuận để xà lan neo vững.

Kích kéo cáp: nhấc nghìn tấn bằng những bước ngắn

Kích kéo cáp là cách ít người biết nhưng rất phổ biến trong công trình lớn. Hình dung nó như người kéo dây lên giếng, tay này nắm, tay kia đổi, mỗi lần một đoạn. Một chu kỳ diễn ra như sau.

  1. Đặt các kích ở phía trên, trên đầu trụ, trên khung tạm hay trên kết cấu đã có; từ mỗi kích thả xuống một bó cáp thép, đầu dưới neo vào khối hàng.
  2. Mỗi kích có hai bộ kẹp, một bộ ở trên piston, một bộ cố định ở dưới.
  3. Kẹp trên siết chặt cáp, piston đẩy lên một đoạn ngắn, kéo cáp và khối hàng lên theo.
  4. Kẹp dưới siết lại giữ cáp; kẹp trên nhả ra, piston thu về.
  5. Lặp lại hàng trăm, hàng nghìn lần; khối hàng đi lên chậm, đều, mỗi bước chỉ một đoạn ngắn.
  6. Máy tính điều khiển đồng bộ tất cả các kích, đo lực và hành trình ở từng điểm để khối hàng không nghiêng.

Ưu điểm lớn của kích kéo cáp là ở bất kỳ thời điểm nào, khối hàng luôn có bộ kẹp giữ, nên nếu mất điện, nó chỉ đứng yên tại chỗ. Cách này được dùng để nâng mái nhà thi đấu lắp ráp dưới đất lên cao, nhấc đoạn cầu thép từ xà lan lên đầu trụ, hay hạ các khối nặng xuống đáy giếng sâu.

Kế hoạch nâng: vài phút trên công trường, vài tháng trên giấy

Biết chính xác khối hàng nặng bao nhiêu và trọng tâm ở đâu. Một khối thép lắp ráp có trọng tâm lệch thì khi nhấc lên sẽ nghiêng. Người ta tính toán, rồi có khi cân thử bằng cách nhấc lên vài phân để kiểm tra.

Thiết kế điểm móc và khung treo riêng. Khối hàng không phải muốn móc đâu cũng được. Điểm móc phải đủ khoẻ, khung treo giữ cho dây cáp không bóp méo khối hàng.

Mô phỏng từng bước trên máy tính. Vị trí cẩu, góc cần, đường đi của khối hàng, khoảng cách tới các vật cản đều được dựng hình và kiểm tra trước.

Đặt ngưỡng gió và điều kiện dừng. Kế hoạch ghi rõ gió vượt ngưỡng nào thì không bắt đầu, đang nâng thì xử lý ra sao, ai có quyền ra lệnh dừng.

Một người chỉ huy duy nhất. Trong lúc nâng, chỉ một người ra hiệu lệnh, các tổ khác báo cáo qua bộ đàm. Tránh tình trạng nhiều người cùng hô làm người điều khiển rối.

Nâng thử trước khi nâng thật. Thường có bước nhấc khối hàng khỏi giá đỡ một chút, giữ một lúc, kiểm tra cẩu, nền, cáp, rồi mới nâng tiếp.

Xe nhiều trục tự hành: chở cả nhịp cầu đi ngang

Có những lúc khối hàng không cần lên cao mà cần đi xa, chẳng hạn chở một nhịp cầu đã lắp sẵn từ bãi tới đúng chỗ đặt, hay đưa một mô-đun nhà máy từ cầu cảng vào công trường. Lúc đó người ta dùng xe nhiều trục tự hành: một nền xe thấp, phẳng, bên dưới là hàng chục trục bánh nhỏ xếp san sát. Nhiều xe có thể ghép cạnh nhau thành một mặt sàn lớn, chạy đồng bộ như một chiếc duy nhất.

Điểm đặc biệt là mỗi cặp bánh có kích thuỷ lực riêng và lái được riêng. Kích giúp mặt sàn luôn nằm ngang dù đường hơi lồi lõm, giống như những chân bàn tự điều chỉnh để bàn không cập kênh. Bánh lái riêng cho phép xe đi ngang như con cua, xoay tròn tại chỗ, hay lùi vào vị trí với độ chính xác rất cao.

Ở nhiều nước, cách này được dùng để thay một nhịp cầu vượt cũ chỉ trong một đêm cuối tuần: nhịp mới được làm sẵn bên cạnh, đêm đó xe nhiều trục chui vào nâng nhịp cũ ra, rồi chở nhịp mới vào đặt lên trụ. Con đường bên dưới chỉ phải đóng trong vài chục giờ thay vì nhiều tháng. Tốc độ chạy khi chở hàng rất chậm, chậm hơn người đi bộ, và luôn có người đi bộ theo quanh xe để quan sát từng bánh.

Những điều hay hiểu nhầm về nâng hạ siêu trọng

"Cẩu ghi sức nâng nghìn tấn thì nâng nghìn tấn ở đâu cũng được." Con số lớn nhất chỉ đúng ở tầm với ngắn nhất và cấu hình cần, đối trọng đầy đủ. Ở tầm với thực tế, sức nâng cho phép thường nhỏ hơn nhiều.

"Nâng càng nhanh càng đỡ rủi ro vì ít thời gian treo hàng." Ngược lại. Chuyển động nhanh làm hàng lắc, cáp giật, khó dừng đúng chỗ. Nâng siêu trọng luôn chậm và đều có chủ đích.

"Chỉ cần một chiếc cẩu đủ khoẻ." Với khối rất lớn, người ta hay dùng hai cẩu cùng nâng một khối, hoặc nhiều kích đồng bộ. Khi đó việc phối hợp để mọi điểm cùng chịu đúng phần tải là bài toán khó hơn cả sức nâng.

"Khối hàng nặng nhất là phần khó nhất." Nhiều khi khối nhẹ hơn nhưng rộng như mái nhà mới khó, vì bắt gió và dễ biến dạng khi treo. Hình dạng và độ cứng của khối hàng quan trọng không kém trọng lượng.

Câu hỏi thường gặp

Cẩu siêu trọng là gì?

Cẩu siêu trọng là cách gọi chung các thiết bị nâng được khối hàng rất nặng, từ vài trăm đến hàng nghìn tấn, như cẩu bánh xích cực lớn, xà lan cẩu nổi hay hệ kích kéo cáp. Sức nâng thực tế luôn phụ thuộc tầm với và điều kiện công trường.

Vì sao cẩu nâng được ít hơn khi đưa hàng ra xa?

Giống như cầm chai nước duỗi thẳng tay thì thấy nặng hơn cầm sát người. Hàng càng xa thân cẩu, lực làm cẩu lật càng lớn, nên sức nâng cho phép giảm mạnh theo tầm với.

Xà lan cẩu giữ thăng bằng thế nào khi nâng hàng nặng?

Người ta bơm nước vào các khoang dằn ở phía đối diện hoặc xả bớt nước ở phía đang nâng, theo đúng nhịp khối hàng lên cao, để xà lan không chúi về một phía.

Kích kéo cáp hoạt động ra sao?

Mỗi kích có hai bộ kẹp cáp. Bộ trên kẹp và kéo cáp lên một đoạn ngắn, bộ dưới giữ cáp khi bộ trên nhả ra để thu về. Lặp lại nhiều lần, khối hàng đi lên chậm, đều và luôn có bộ kẹp giữ.

Vì sao nâng vật siêu nặng phải chờ thời tiết?

Khối hàng lớn bắt gió như cánh buồm, còn xà lan thì chịu sóng. Gió và sóng làm hàng đung đưa, khó đặt chính xác và nguy hiểm, nên kế hoạch nâng luôn có ngưỡng gió và chọn ngày thời tiết êm.

Xe nhiều trục tự hành dùng để làm gì trong công trình lớn?

Đó là nền xe thấp có hàng chục trục bánh lái độc lập, dùng chở khối hàng rất nặng đi ngang, xoay tại chỗ và đặt vào vị trí, chẳng hạn chở cả một nhịp cầu từ bãi lắp ráp ra vị trí lắp đặt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138