Mỗi cây cầu, đường hầm hay toà tháp lớn là kết quả của hàng trăm nghề khác nhau làm việc theo ca: thợ trên cao đeo dây an toàn suốt ngày, thợ lặn làm việc mò mẫm dưới nước đục, kíp đổ bê tông thức trắng đêm, người đo đạc giữ cho mọi thứ đúng vị trí từng phân, người ra hiệu cho cẩu từ chỗ người lái không nhìn thấy. Nhiều việc lớn nhất của công trình lại diễn ra lúc thành phố đang ngủ.
Các bài về công trình thường kể về máy móc và con số. Bài này đổi góc nhìn: kể về những người đứng sau, công việc của họ ra sao, vì sao họ làm như vậy. Không phải hướng dẫn an toàn lao động hay chỉ dẫn xin việc, mà là để lần tới khi đứng ngắm một cây cầu, bạn hình dung được những bàn tay đã dựng nên nó.
Một công trình lớn cần những nghề nào
Danh sách dưới chỉ là một phần, mỗi công trình lại có những nghề riêng. Ở đây chọn những nghề gắn với hình ảnh "công trình khổng lồ" nhất.
| Nghề | Làm gì | Điều đặc biệt |
|---|---|---|
| Thợ lắp dựng kết cấu trên cao | Lắp dầm thép, xiết bu lông, căn chỉnh khối lắp ghép | Làm việc ở độ cao lớn, luôn móc dây an toàn |
| Thợ hàn kết cấu | Hàn nối các chi tiết thép chịu lực | Mối hàn được kiểm tra bằng siêu âm, chụp, phải đạt chuẩn khắt khe |
| Thợ lặn công trình | Kiểm tra, cắt, hàn, lắp đặt dưới nước | Làm việc trong nước đục gần như không thấy gì, theo quy trình lặn nghiêm |
| Thợ cốt thép, thợ bê tông | Buộc thép, đổ và đầm bê tông | Nhiều mẻ đổ kéo dài suốt đêm |
| Người lái cẩu và người ra hiệu | Nâng hạ vật tư, khối lắp ghép | Phối hợp qua bộ đàm, người lái thường không nhìn thấy móc |
| Tổ đo đạc | Định vị, đo cao độ, theo dõi lún, biến dạng | Làm việc từ sáng sớm tới khuya, cả trong hầm |
| Người vận hành máy đào hầm | Điều khiển máy theo số liệu trên màn hình | Làm theo ca liên tục dưới lòng đất |
Phía sau còn kỹ sư thiết kế, kỹ sư giám sát, phòng thí nghiệm hiện trường, thợ điện, thợ máy, tài xế xe bồn, người nấu cơm cho cả công trường. Một công trình lớn vận hành giống một thị trấn nhỏ.
Thợ trên cao: dây an toàn là vật bất ly thân
Với người thợ lắp dầm thép trên một cây cầu, hay lắp kính ở tầng thứ mấy chục, một ngày làm việc bắt đầu bằng việc kiểm tra bộ dây đai toàn thân: các khoá, móc, đường may. Trên cao, mọi di chuyển đều phải có ít nhất một móc nối vào điểm neo chắc chắn. Nhiều người dùng loại dây hai móc để khi chuyển chỗ, luôn có một móc đang được móc.
Ngoài cái nắng, gió là thứ họ để ý nhất. Gió trên cao mạnh hơn hẳn mặt đất, có thể giật mạnh tấm thép đang treo hay làm người đứng chênh vênh. Đồ nghề phải buộc dây, vì một chiếc cờ lê rơi từ độ cao lớn là mối nguy cho người bên dưới. Vì vậy khu vực bên dưới chỗ làm việc trên cao luôn có rào và người cảnh giới.
Lịch sử ngành xây dựng có nhiều dấu mốc về an toàn trên cao. Khi dựng cầu Cổng Vàng ở San Francisco trong thập niên 1930, người ta căng một tấm lưới an toàn bên dưới mặt cầu. Tư liệu thường kể lưới đã cứu sống khoảng mười mấy, hai chục người thợ trượt ngã, và những người này tự gọi nhau bằng một biệt danh vui. Con số cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức, nhưng tinh thần thì rõ: thợ giỏi tới đâu cũng cần phương án dự phòng khi ngã.
Thợ lặn công trình: làm việc bằng tay thay cho mắt
Nhiều người nghĩ thợ lặn thì nhìn thấy cảnh dưới nước. Ở các con sông phù sa, sự thật thường ngược lại: nước đục tới mức đèn pha chỉ chiếu được vài tấc, có khi không thấy cả bàn tay mình. Thợ lặn công trình làm việc chủ yếu bằng cảm giác, sờ nắn kết cấu, nhận biết đầu cọc, mép cọc ván, mối hàn bằng tay.
Họ được nối lên mặt nước bằng ống cấp khí và dây liên lạc. Trên xà lan có tổ hỗ trợ theo dõi độ sâu, thời gian, nói chuyện với người lặn qua tai nghe, nhắc từng thao tác. Người lặn có thể cắt, hàn dưới nước, kiểm tra xói lở quanh chân trụ, gỡ vật cản, lắp đặt thiết bị theo dõi. Mỗi lần lặn có thời gian giới hạn, lặn sâu thì lên phải dừng ở các độ sâu trung gian để giảm áp.
Dòng chảy là thứ đáng gờm nhất với thợ lặn ở sông. Nhiều việc được hẹn vào lúc nước đứng, khi thuỷ triều đổi chiều và dòng chảy gần như dừng trong một quãng ngắn. Lịch làm việc của cả một tổ có thể xoay quanh bảng thuỷ triều, có ngày bắt đầu từ nửa đêm.
Kíp đêm: vì sao việc lớn hay làm lúc thành phố ngủ
Nhiệt độ ổn định. Đổ bê tông khối lớn, hợp long, đo đạc chính xác đều cần nhiệt độ ít thay đổi. Đêm khuya và rạng sáng là khung giờ tốt nhất.
Đường vắng cho xe bồn và xe siêu trường. Một mẻ đổ móng cần dòng xe bồn liên tục. Ban ngày kẹt xe có thể làm đứt dòng, ban đêm đường thông hơn. Khối hàng quá khổ cũng chỉ được chở trong khung giờ đêm.
Không làm phiền giao thông bên dưới. Lao dầm qua đường đang khai thác, thay nhịp cầu vượt thường làm vào đêm cuối tuần, khi đóng đường ảnh hưởng ít người nhất.
Gió thường dịu hơn. Ở nhiều nơi, gió ban đêm và sáng sớm êm hơn buổi chiều, thuận lợi cho những lần nâng hạ lớn.
Đổi lại là sức khoẻ con người. Làm đêm làm cơ thể mệt và giảm tỉnh táo. Công trường lớn bố trí đổi ca, chiếu sáng đầy đủ, chỗ nghỉ, và theo dõi để người làm không quá sức.
Đêm công trường không hề yên tĩnh. Đèn pha chiếu sáng như ban ngày, tiếng máy bơm, tiếng xe bồn quay thùng, tiếng bộ đàm gọi nhau. Với khu dân cư gần đó, công trường phải tính tới tiếng ồn và ánh sáng, nên những việc ồn nhất thường được xếp vào giờ cho phép.
Những nghề ít ai thấy: người đo đạc và người ra hiệu
Nếu hỏi ai đảm bảo cho hai đầu hầm gặp nhau, hai nửa cầu khớp nhau, lỗ cửa thang máy thẳng hàng hàng trăm mét, câu trả lời là tổ đo đạc. Họ xuất hiện từ ngày đầu tiên, khi công trường còn là bãi đất trống, cắm những mốc chuẩn đầu tiên, và ở lại tới ngày cuối cùng. Họ hay làm việc lúc sáng sớm, khi không khí yên, ánh nắng chưa làm kết cấu nóng lệch.
Người ra hiệu cho cẩu thì làm công việc giống người dẫn đường cho một gã khổng lồ bị bịt mắt. Người lái cẩu ở trên cao thường không nhìn thấy móc khi nó hạ xuống sau một bức tường hay xuống lòng hố. Người ra hiệu đứng chỗ nhìn rõ nhất, nói qua bộ đàm hoặc ra hiệu tay theo quy ước chung: lên, xuống, chậm, dừng, quay trái, quay phải. Chỉ một người được ra hiệu tại một thời điểm.
Hai nghề này không có ảnh đẹp trên báo, nhưng thiếu họ thì những khoảnh khắc đáng nhớ như hợp long hay phá vách không thể diễn ra suôn sẻ. Người trong nghề thường nói một công trình chạy êm là khi không ai nhớ tới những người này, vì mọi thứ đã nằm đúng chỗ.
Sống ở công trường xa nhà
Công trình lớn thường nằm ở nơi xa: giữa sông rộng, trên đèo, ngoài cửa biển, sâu trong núi. Nhiều người thợ, kỹ sư sống ở lán trại hay nhà thuê gần công trường suốt nhiều tháng, có khi vài năm, mỗi dịp lễ tết mới về nhà. Có những gia đình mà con lớn lên qua các cuộc gọi điện thoại của bố từ công trường.
Lán trại một công trình lớn có bếp ăn tập thể, nơi giặt giũ, sân bóng nhỏ, đôi khi có cả phòng y tế. Lịch sinh hoạt xoay quanh ca làm: ca ngày ăn sáng sớm, ca đêm ăn bữa khuya lúc nửa đêm. Mùa mưa bão là mùa lo lắng: công trường phải gia cố, neo chằng, có khi tạm dừng, người lại chờ trời tạnh để làm bù.
Điều nhiều người làm nghề hay kể lại là cảm giác ngày thông xe hay ngày khánh thành: đứng lẫn trong đám đông, nhìn dòng xe đầu tiên chạy qua thứ mình đã dựng. Không ai biết tên họ, nhưng họ biết từng đốt dầm, từng mối hàn, từng đêm thức trắng. Có người còn đưa con cái đến, chỉ cho chúng chỗ trụ mình từng làm. Đó có lẽ là lý do nghề vất vả này vẫn giữ chân được người.
Muốn tìm hiểu thêm về nghề, bắt đầu từ đâu
Với học sinh, sinh viên tò mò về nghề làm công trình lớn, có vài hướng tìm hiểu nhẹ nhàng trước khi chọn ngành.
- Đọc tư liệu chính thức và sách ảnh về các cây cầu, đường hầm đã hoàn thành, chú ý phần quá trình thi công.
- Xem các phim tài liệu về công trình lớn, để ý vai trò từng nghề trong đó.
- Tìm hiểu các ngành học liên quan: xây dựng cầu đường, kết cấu, địa kỹ thuật, trắc địa, máy xây dựng.
- Học thật chắc toán, vật lý cơ bản, vì nguyên lý của mọi kỳ tích đều bắt đầu từ đó.
- Nếu trường hay đoàn thể có dịp tham quan công trình, tham gia theo đúng quy định an toàn của đơn vị quản lý, không tự ý vào công trường.
Nghề làm công trình lớn đòi hỏi sức khoẻ, kỷ luật và tinh thần đồng đội nhiều hơn hình dung. Nhưng với người thích nhìn thấy thành quả của mình đứng vững hàng chục, hàng trăm năm, ít nghề nào cho cảm giác ấy rõ như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Những nghề nào làm việc trên một công trình cầu lớn?
Có thợ lắp dựng kết cấu trên cao, thợ hàn, thợ cốt thép, thợ bê tông, thợ lặn công trình, người lái cẩu và người ra hiệu, tổ đo đạc, kỹ sư thiết kế, giám sát, phòng thí nghiệm, thợ điện, thợ máy và nhiều nghề hỗ trợ khác.
Vì sao nhiều công việc xây dựng lớn làm vào ban đêm?
Vì ban đêm nhiệt độ ổn định hơn, đường vắng cho xe bồn và xe chở hàng quá khổ, ít ảnh hưởng giao thông khi phải đóng đường, và ở nhiều nơi gió cũng dịu hơn. Đổi lại phải bố trí đổi ca và chiếu sáng đầy đủ.
Thợ lặn công trình làm gì dưới nước?
Họ kiểm tra chân trụ, xói lở, cắt và hàn kết cấu, gỡ vật cản, lắp đặt thiết bị. Ở sông phù sa nước rất đục nên họ làm việc chủ yếu bằng cảm giác tay, liên lạc liên tục với tổ hỗ trợ trên mặt nước.
Lưới an toàn ở cầu Cổng Vàng có thật không?
Có. Khi dựng cầu Cổng Vàng trong thập niên 1930, người ta căng lưới an toàn dưới mặt cầu và tư liệu cho biết lưới đã cứu sống một số người thợ trượt ngã. Con số cụ thể nên đối chiếu tư liệu chính thức của đơn vị quản lý cây cầu.
Người ra hiệu cho cẩu làm nhiệm vụ gì?
Người ra hiệu đứng ở chỗ nhìn rõ khối hàng, dẫn đường cho người lái cẩu bằng bộ đàm hoặc tín hiệu tay theo quy ước chung. Tại một thời điểm chỉ một người được ra hiệu để tránh nhầm lẫn.
Học ngành gì để làm công trình cầu, hầm lớn?
Có thể tìm hiểu các ngành xây dựng cầu đường, kỹ thuật kết cấu, địa kỹ thuật, trắc địa, máy xây dựng. Nền tảng toán và vật lý cơ bản rất cần, cùng với sức khoẻ và tinh thần làm việc theo nhóm.