Ván khuôn trượt là bộ khuôn bao quanh thân tháp được kích thuỷ lực kéo lên chầm chậm và liên tục, bê tông đổ vào phía trên trong khi phía dưới đã đủ cứng để tự đứng khi khuôn rời đi; còn ván khuôn leo thì đổ từng đợt cao vài mét, chờ cứng rồi cả bộ khuôn "bước" lên đợt tiếp theo. Hai cách này giúp những thân bê tông cao như lõi nhà chọc trời, tháp cầu dây văng, ống khói, silo lên cao đều đặn mà không cần dựng giàn giáo từ mặt đất.
Nếu từng quan sát một toà tháp đang xây, bạn sẽ thấy phần lõi bê tông luôn đi trước các sàn, trên đỉnh lõi có một khối như chiếc lồng bọc kín, mỗi ngày hoặc mỗi tuần lại cao thêm một chút. Chiếc lồng đó chính là ván khuôn cùng sàn công tác. Phần dưới giải thích hai kiểu khuôn khác nhau ra sao, vì sao bê tông chịu được việc khuôn rời đi khi còn khá non, và một ngày trên sàn trượt diễn ra như thế nào.
Ván khuôn trượt: bộ khuôn không bao giờ dừng
Ván khuôn thông thường được dựng lên, đổ bê tông, chờ vài ngày, tháo ra, rồi dựng ở chỗ khác. Ván khuôn trượt khác hẳn: nó chỉ cao khoảng một, hai mét, ôm quanh toàn bộ chu vi thân tháp, và không bao giờ được tháo ra trong suốt quá trình đổ. Thay vào đó, nó được nâng dần lên bằng hàng loạt kích thuỷ lực nhỏ leo theo các thanh thép dựng đứng chôn sẵn trong bê tông.
Bê tông được đổ liên tục vào miệng khuôn phía trên, theo từng lớp mỏng chạy vòng quanh chu vi. Khi khuôn nâng lên, phần bê tông ở đáy khuôn lộ ra ngoài. Đến lúc đó, nó đã ở trong khuôn đủ lâu để bắt đầu đông cứng và tự đứng được, dù còn mềm hơn nhiều so với bê tông trưởng thành. Phía dưới sàn công tác chính có một sàn treo, người thợ đứng đó xoa phẳng mặt bê tông vừa lộ ra và tưới ẩm để bảo dưỡng.
Vì khuôn không dừng, công việc phải kéo dài ngày đêm, có khi liền nhiều tuần. Dừng lại giữa chừng thì bê tông trong khuôn sẽ dính chặt vào ván, khi kéo tiếp có thể bị xé rách bề mặt, và để lại một mạch ngừng yếu. Tháp CN ở Toronto, Canada, hoàn thành giữa thập niên 1970, là một ví dụ nổi tiếng cho phần thân bê tông đổ bằng ván khuôn trượt. Các con số về tốc độ, chiều cao nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý tháp.
Vì sao bê tông non đã đứng được: bài học từ món thạch
Hãy nghĩ tới nồi thạch rau câu vừa đổ vào khuôn. Lúc đầu nó lỏng như nước, sau một lúc thì sệt, rồi đủ cứng để giữ hình dạng khi lật khuôn ra, dù vẫn còn mềm khi ấn ngón tay. Bê tông cũng đi qua các giai đoạn như vậy, chỉ khác là quá trình kéo dài hàng giờ rồi hàng ngày, và nó tiếp tục cứng lên trong nhiều tuần sau.
Bí quyết của ván khuôn trượt là chọn tốc độ nâng khuôn khớp với tốc độ đông cứng của bê tông. Nâng nhanh quá, bê tông lộ ra khi còn quá lỏng sẽ phình ra hoặc sụt. Nâng chậm quá, bê tông dính vào ván và bị kéo rách. Người kỹ sư phải tính cả nhiệt độ ngoài trời, vì trời nóng bê tông đông nhanh, trời lạnh đông chậm, và điều chỉnh thành phần bê tông cho hợp. Nhiều công trình có người chuyên ấn thử, gõ thử bê tông ở mép dưới khuôn suốt ca để báo cho người điều khiển kích tăng hay giảm tốc độ.
Phép thử nhỏ ở nhà: lấy một hộp sữa giấy đã cắt đáy, dựng đứng trên khay, đổ thạch vào và chờ. Kéo hộp lên một chút mỗi khi phần dưới vừa đủ cứng, rồi đổ thêm thạch phía trên. Bạn sẽ có một cây cột thạch cao hơn chiếc hộp, theo đúng nguyên lý trượt.
Một ngày đêm trên sàn ván khuôn trượt
Trên đỉnh thân tháp, sàn công tác là cả một công xưởng thu nhỏ. Công việc diễn ra theo vòng lặp liên tục, ở mức hình dung chung như sau.
- Cẩu đưa thép lên sàn; tổ cốt thép buộc các thanh dọc và vòng đai ngay phía trên miệng khuôn, luôn đi trước bê tông một đoạn.
- Tổ bê tông đổ bê tông thành lớp mỏng, chạy vòng quanh chu vi, đầm kỹ để không rỗng.
- Người điều khiển kích nâng cả hệ khuôn lên từng nấc nhỏ, đều nhau ở mọi điểm.
- Tổ đo đạc kiểm tra liên tục độ thẳng đứng và độ xoay của khuôn, báo để chỉnh ngay.
- Ở sàn treo bên dưới, thợ hoàn thiện xoa mặt bê tông vừa lộ ra, sửa vết rỗ, phun nước hoặc phủ màng giữ ẩm.
- Người ta chừa sẵn các lỗ cửa, hốc chờ, bản mã thép theo bản vẽ khi khuôn đi qua đúng cao độ.
- Đổi ca, nhưng khuôn vẫn tiếp tục đi lên.
Thứ được chuẩn bị kỹ nhất là nguồn bê tông. Một trạm trộn trục trặc vài giờ cũng có thể buộc phải dừng trượt, vì thế công trình lớn thường có trạm dự phòng và kế hoạch xử lý mạch ngừng nếu bất khả kháng.
Ván khuôn leo: bước lên từng chặng một
Ván khuôn leo không đi liên tục mà đi từng bước. Mỗi đợt, người ta đổ một đoạn thân cao vài mét, thường bằng chiều cao một tầng. Khi bê tông đủ cứng, các kích thuỷ lực đẩy toàn bộ khuôn cùng sàn công tác lên đợt kế tiếp, bám vào các điểm neo đã chôn sẵn trong đoạn vừa đổ. Giữa hai đợt có thời gian để kiểm tra, chỉnh khuôn, đặt thép cho đợt sau.
Cách này dễ kiểm soát hơn ván khuôn trượt: công trường không phải chạy liền ngày đêm, có thể dừng nghỉ khi mưa bão, và dễ tạo các chi tiết thay đổi theo chiều cao như thân tháp thắt lại, lỗ cửa lớn, vách đổi chiều dày. Đổi lại, mỗi đợt có một mạch ngừng nằm ngang, phải xử lý bề mặt kỹ để đợt sau bám chắc.
Ván khuôn leo rất phổ biến cho lõi nhà chọc trời và trụ tháp cầu dây văng. Với tháp cầu, thân tháp thường nghiêng hoặc đổi tiết diện theo chiều cao, nên mỗi lần leo người ta chỉnh lại góc khuôn. Bộ khuôn leo của một lõi nhà cao có thể gồm nhiều tầng sàn treo chồng lên nhau, có lan can, mái che, thậm chí phòng nghỉ và nhà vệ sinh cho thợ, tất cả cùng leo lên một lượt.
Ván khuôn trượt, ván khuôn leo và ván khuôn thường
So sánh ở mức nguyên lý để thấy vì sao mỗi cách hợp một loại công trình.
| Điểm so | Ván khuôn trượt | Ván khuôn leo | Ván khuôn dựng thường |
|---|---|---|---|
| Cách đi lên | Liên tục, vài phân mỗi lần nâng | Từng đợt cao vài mét | Tháo ra, dựng lại ở tầng trên |
| Nhịp làm việc | Ngày đêm không nghỉ | Theo ca, dừng được | Theo ca |
| Mạch ngừng | Gần như không có | Mỗi đợt một mạch ngang | Mỗi tầng một mạch |
| Hình dạng hợp | Thân đều từ dưới lên: silo, ống khói, lõi đơn giản | Thân có thay đổi: lõi nhà cao, tháp cầu nghiêng | Công trình thấp, hình dạng phức tạp |
| Yêu cầu | Bê tông và tổ chức cực kỳ ổn định | Điểm neo chừa sẵn, cẩu hỗ trợ | Nhiều nhân công tháo lắp |
Vì ván khuôn trượt đòi hỏi tổ chức liên tục khắt khe, nhiều công trình nhà cao tầng ngày nay chọn ván khuôn leo tự động, còn ván khuôn trượt vẫn rất được ưa với silo, ống khói, tháp nước, nơi thân đều và cao.
Còn ván khuôn dựng thường vẫn có chỗ đứng ngay trong chính toà nhà chọc trời: các sàn, dầm, cột quanh lõi thường đổ bằng khuôn tháo lắp theo tầng, chạy theo sau lõi vài tầng. Nhìn một toà tháp đang lên, bạn sẽ thấy lõi đi trước như người dẫn đường, các sàn bám theo phía sau, và lớp kính mặt ngoài còn đi sau nữa.
Giữ cho tháp thẳng đứng: nỗi lo lớn nhất
Sai một chút ở dưới thành sai nhiều ở trên. Nghiêng rất nhẹ trên một đoạn ngắn, nếu không sửa, sẽ cộng dồn lên hàng trăm mét. Vì thế độ thẳng đứng được đo liên tục, không đợi tới cuối ngày.
Dùng tia chiếu thẳng đứng từ mốc dưới đất. Người ta đặt các mốc chuẩn ở chân tháp và chiếu thẳng lên các tấm đích trên sàn công tác để biết khuôn lệch bao nhiêu, theo hướng nào.
Toà nhà cũng đung đưa và lún. Trên cao, lõi nhà đung đưa nhẹ theo gió và nóng lên một phía dưới nắng. Đo vào giờ nắng gắt có thể ra kết quả sai lệch, nên các lần đo quan trọng thường làm sáng sớm hoặc lặp lại nhiều lần.
Chống xoay cũng quan trọng như chống nghiêng. Với ván khuôn trượt, cả hệ khuôn có xu hướng xoay dần quanh trục nếu các kích nâng không đều. Người ta theo dõi và chỉnh bằng cách nâng chênh lệch có chủ đích ở vài điểm.
Mốc đo cũng phải đi lên theo tháp. Khi thân tháp đã rất cao, chiếu từ chân lên đỉnh trở nên kém chính xác vì không khí rung, ánh nắng, bụi. Người ta chuyển mốc lên những sàn trung gian đã ổn định rồi đo tiếp từ đó, kết hợp thiết bị định vị vệ tinh để đối chiếu.
Nhìn một tháp bê tông đã xong, thấy gì
Thân tháp hoàn thiện vẫn kể lại cách nó được làm, nếu bạn biết nhìn.
- Mặt bê tông liền mạch, không có vạch ngang đều đặn: thường là dấu hiệu của ván khuôn trượt.
- Các vạch ngang cách đều nhau vài mét: mỗi vạch là một đợt ván khuôn leo hoặc ván khuôn thường.
- Những lỗ nhỏ xếp thành hàng đều trên vách: chỗ neo của khuôn leo đã được lấp lại.
- Ở tháp cầu dây văng, các hộp neo dây được đặt sẵn trong thân tháp ở đúng cao độ khi khuôn leo đi qua.
- Bên trong lõi nhà cao tầng, các lỗ cửa thang máy xếp chồng thẳng hàng từ dưới lên là thành quả của khâu đo đạc khi khuôn đi lên.
Khi đi tham quan một tháp truyền hình hay tháp quan sát bằng bê tông, bạn có thể hỏi nhân viên hướng dẫn thân tháp được đổ bằng cách nào. Không ít nơi có ảnh tư liệu thi công trưng bày, và đó là chỗ đáng xem không kém tầm nhìn từ đỉnh tháp.
Câu hỏi thường gặp
Ván khuôn trượt là gì?
Ván khuôn trượt là bộ khuôn thấp ôm quanh thân tháp, được kích thuỷ lực nâng lên liên tục trong khi bê tông đổ vào phía trên. Phần bê tông lộ ra dưới đáy khuôn đã đủ cứng để tự đứng, nhờ đó thân tháp lên cao không ngừng.
Ván khuôn leo khác ván khuôn trượt thế nào?
Ván khuôn leo đổ từng đợt cao vài mét, chờ bê tông đủ cứng rồi cả bộ khuôn bước lên đợt sau. Ván khuôn trượt thì đi liên tục ngày đêm, gần như không có mạch ngừng nhưng đòi hỏi tổ chức khắt khe hơn.
Vì sao ván khuôn trượt không được dừng giữa chừng?
Nếu dừng, bê tông trong khuôn sẽ cứng lại và bám chặt vào ván, khi kéo tiếp dễ xé rách bề mặt và để lại mạch ngừng yếu. Vì thế công trình phải có nguồn bê tông, nhân lực và phương án dự phòng đủ để chạy liên tục.
Bê tông còn non sao đã tự đứng được khi khuôn rời đi?
Bê tông đông cứng dần theo thời gian giống thạch rau câu. Tốc độ nâng khuôn được chọn sao cho khi bê tông lộ ra, nó đã đủ cứng để giữ hình dạng, dù còn phải tiếp tục cứng thêm nhiều tuần sau đó.
Công trình nào hay dùng ván khuôn trượt?
Thường là các thân đều từ dưới lên như silo chứa hạt, ống khói, tháp nước, một số tháp truyền hình và lõi nhà đơn giản. Thân có nhiều thay đổi theo chiều cao thường chọn ván khuôn leo cho dễ điều chỉnh.
Làm sao giữ thân tháp cao thẳng đứng khi thi công?
Đội đo đạc chiếu thẳng đứng từ các mốc chuẩn dưới chân tháp lên các tấm đích trên sàn công tác, đo liên tục và chỉnh khuôn ngay khi phát hiện lệch, vì sai lệch nhỏ ở dưới sẽ cộng dồn thành lớn ở trên.