NePhuc.comNể Phục
Nguyên lý và vật liệu làm nên kỳ tích

Gang, sắt rèn và thép khác nhau thế nào: ba vật liệu đã đổi cách người ta xây cầu

Cùng là sắt nhưng khác lượng cacbon: gang cứng giòn hợp chịu nén, sắt rèn dẻo chịu kéo, thép rẻ đi đã mở thời nhà chọc trời. Kèm câu chuyện thép gãy giòn khi lạnh.

An old cast iron arch footbridge with ornate ribs over a calm green river, an elderly couple walking across, soft misty dawn light, view from the riverbank among reeds

Gang, sắt rèn và thép đều chủ yếu là sắt, khác nhau ở lượng cacbon và cách luyện: gang nhiều cacbon, đúc được nhưng cứng giòn, chịu nén tốt mà chịu kéo kém; sắt rèn gần như không còn cacbon, dẻo và chịu kéo khá; thép nằm ở giữa, được kiểm soát thành phần nên vừa khoẻ vừa dẻo. Ba vật liệu này lần lượt nối tiếp nhau trong khoảng hai thế kỷ, và mỗi lần đổi vật liệu là một lần cách xây cầu thay đổi.

Biết sự khác nhau giúp bạn đọc được tuổi và tính cách của một cây cầu cũ: vì sao cầu sắt đời đầu có dáng vòm như cầu đá, vì sao những cầu dàn sau này mảnh mai hẳn, và vì sao người ta gọi "cầu sắt" cho cả những cây cầu thật ra làm bằng thép.

Ba vật liệu, một bảng so sánh

So sánh dưới đây ở mức khái quát, đủ để hiểu tính cách từng loại.

Tiêu chíGangSắt rènThép
Lượng cacbonNhiềuRất ítÍt, được kiểm soát
Cách tạo hìnhNấu chảy rồi đúc vào khuônRèn, cán khi nóng đỏ, không đúc đượcĐúc, cán, rèn, hàn đều được
Chịu nénTốtKháTốt
Chịu kéoKém, gãy giònKhá, dẻoTốt, dẻo
Khi quá tảiGãy đột ngộtCong, giãn trước khi đứtCong, giãn rõ trước khi đứt
Thời kỳ nổi bật trong công trìnhCuối thế kỷ mười tám, đầu thế kỷ mười chínGiữa thế kỷ mười chínTừ cuối thế kỷ mười chín tới nay

Mốc thời gian trong bảng là khái quát cho các nước công nghiệp hoá sớm ở châu Âu; mỗi nơi chuyển đổi nhanh chậm khác nhau. Ở Việt Nam, kết cấu kim loại lớn xuất hiện từ thời Pháp thuộc, khi thép đã dần thay thế sắt rèn.

Thời gang: cầu kim loại đầu tiên vẫn mang dáng cầu đá

Cây cầu được coi là cầu kim loại lớn đầu tiên trên thế giới bắc qua một con sông ở miền trung nước Anh vào cuối thế kỷ mười tám, làm hoàn toàn bằng gang. Điều thú vị là nó có dáng vòm, và các thanh gang được nối với nhau bằng mộng, chốt như cách người thợ mộc nối gỗ. Người làm cầu thời đó chưa có kinh nghiệm với vật liệu mới, nên họ làm theo những gì quen thuộc.

Hoá ra đó là lựa chọn đúng. Gang chịu nén tốt, và vòm biến sức nặng thành lực nén. Gang cũng đúc được thành những thanh cong phức tạp, những cột trang trí hoa văn, nên trở thành vật liệu của cột nhà ga, mái chợ, khung nhà kính, cột đèn suốt nhiều chục năm.

Vấn đề nảy sinh khi người ta dùng gang làm dầm thẳng cho cầu đường sắt. Dầm bị uốn, mặt dưới bị kéo, và gang không chịu kéo nổi. Giữa thế kỷ mười chín, một số cầu dầm gang gãy dưới đoàn tàu, có vụ gây thương vong. Các cuộc điều tra thời đó đã khiến ngành đường sắt dần thôi dùng gang cho bộ phận chịu uốn, chuyển sang sắt rèn.

Thời sắt rèn: vật liệu chịu kéo đầu tiên

Sắt rèn được luyện bằng cách khuấy sắt nóng chảy cho cacbon cháy bớt, rồi người thợ vớt từng khối sắt xốp ra, búa đập, cán nhiều lần để ép xỉ ra ngoài. Xỉ còn sót lại nằm thành những thớ dài trong thanh sắt, khiến sắt rèn có vân như thớ gỗ. Quá trình tốn công và chỉ làm được từng mẻ nhỏ.

Bù lại, sắt rèn chịu kéo khá và dẻo, nên dùng được cho dầm, cho các thanh trong dàn cầu và cho xích của cầu treo. Những cây cầu dàn lớn, những mái nhà ga vươn rộng giữa thế kỷ mười chín phần lớn làm bằng sắt rèn. Toà tháp sắt nổi tiếng ở Paris, khánh thành năm 1889, cũng làm bằng sắt rèn ghép bằng đinh tán, dù khi đó thép đã bắt đầu phổ biến.

Đi qua một kết cấu kim loại thật cũ, nếu chỗ nào lớp sơn bong và gỉ ăn sâu, đôi khi bạn thấy kim loại tách lớp như những trang sách. Đó là dấu hiệu của sắt rèn với những thớ xỉ bên trong, khác với thép gỉ thường bong thành vảy.

Thép rẻ đi, và thế giới mọc lên cao

Thép thì con người đã biết làm từ rất lâu, nhưng chỉ được từng ít một, dành cho dao kiếm, lò xo, dụng cụ. Giữa thế kỷ mười chín, những phương pháp luyện mới, trong đó có lò thổi khí qua gang lỏng gắn với tên kỹ sư người Anh Henry Bessemer, cho phép luyện thép hàng loạt với giá rẻ. Chỉ trong vài chục năm, thép thay thế sắt rèn ở gần như mọi công trình lớn.

Thép chịu kéo và chịu nén đều tốt, đồng đều hơn sắt rèn, cán được thành dầm chữ I, thép tấm, thép góc với kích thước chuẩn. Những cây cầu nhịp lớn bằng thép đầu tiên và những toà nhà khung thép cao hàng chục tầng ở các thành phố Bắc Mỹ cuối thế kỷ mười chín đều nhờ vào bước chuyển này. Khi thép rẻ, tường không còn phải gánh nhà; khung thép gánh, tường chỉ còn là lớp vỏ.

Một hệ quả ít ai để ý là thép có thể tái chế gần như trọn vẹn. Dầm thép từ một cây cầu bị tháo dỡ có thể được nấu lại thành thép mới, nên ngành thép là một trong những ngành có tỷ lệ dùng lại vật liệu cao. Cũng vì thế, nhiều kết cấu kim loại cổ không còn tới nay vì đã bị tháo bán sắt vụn, không phải vì chúng hỏng.

Sang thế kỷ hai mươi, thêm hai bước ngoặt nữa: hàn thay cho đinh tán, và các loại thép hợp kim cường độ cao. Kéo thép thành sợi mảnh còn làm nó khoẻ hơn nữa, cho ra những sợi cáp dùng trong cầu treo, cầu dây văng và bê tông dự ứng lực.

Đọc tuổi một kết cấu kim loại bằng mắt

Đứng dưới một cây cầu hay mái nhà ga cũ, vài chi tiết nhỏ cho bạn biết nó được làm vào thời nào và bằng cách nào.

  • Đinh tán đầu tròn xếp hàng: những hàng mũ tròn đều đặn ở mối nối là dấu hiệu kết cấu trước thời hàn phổ biến. Đinh tán được nung đỏ, đút qua lỗ rồi tán đầu kia; khi nguội, nó co lại và ép chặt hai tấm thép.
  • Bu lông cường độ cao với đai ốc lục giác: phổ biến ở kết cấu nửa sau thế kỷ hai mươi trở đi, và ở những chỗ sửa chữa thay đinh tán cũ.
  • Đường hàn liền mạch: kết cấu hiện đại, các tấm thép nối liền như đúc. Nhìn gọn hơn nhưng đòi hỏi kiểm tra mối hàn kỹ.
  • Thanh ghép từ nhiều thép góc và tấm nhỏ có lỗ, có nan: kiểu ghép của thời chưa cán được thép hình lớn, tạo vẻ "đan lưới" đặc trưng của cầu dàn cổ.
  • Cột có hoa văn đúc: gần như chắc chắn là gang, vì chỉ gang mới đúc được chi tiết trang trí như vậy.

Những đặc điểm trên chỉ là gợi ý để quan sát cho vui; xác định vật liệu và niên đại thật cần hồ sơ lưu trữ và thí nghiệm mẫu của đơn vị chuyên môn.

Điều quý nhất ở thép không phải là khoẻ mà là dẻo

Thép báo trước khi gãy. Kéo một thanh thép kết cấu trong phòng thí nghiệm, lúc đầu nó giãn rất ít và co về như lò xo khi thả. Tới một ngưỡng, nó bắt đầu chảy: giãn dài ra rõ rệt mà lực gần như không tăng. Sau đó nó còn cứng lại thêm một chút rồi mới thắt lại và đứt. Đoạn chảy dẻo dài đó là lớp bảo hiểm của công trình: dầm võng thấy được, cột cong thấy được, người ta có thời gian nhận ra.

Như kẹo dẻo và kẹo cứng. Bẻ một thanh kẹo cứng, nó gãy cái rắc. Kéo một thanh kẹo dẻo, nó dài ra, mỏng đi rồi mới đứt. Gang giống kẹo cứng, thép kết cấu giống kẹo dẻo. Tiêu chuẩn thép xây dựng luôn có yêu cầu về độ giãn dài khi đứt, không chỉ về sức bền.

Khoẻ hơn chưa chắc tốt hơn. Thép càng cường độ cao thường càng kém dẻo và khó hàn hơn. Người thiết kế chọn loại thép theo vị trí: chỗ cần hấp thụ năng lượng khi động đất ưu tiên độ dẻo, chỗ chỉ cần chịu kéo thuần như cáp thì ưu tiên sức bền.

Khi thép trở nên giòn: bài học từ những con tàu hàn

Thép dẻo ở nhiệt độ thường, nhưng nhiều loại thép trở nên giòn khi rất lạnh. Bài học nổi tiếng nhất đến từ những con tàu buôn đóng hàng loạt bằng phương pháp hàn trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Một số chiếc bị nứt gãy đột ngột, có chiếc gãy đôi ngay khi đang neo ở cảng trong thời tiết lạnh, không chịu sóng gió gì đặc biệt.

Các cuộc điều tra đã công bố cho thấy ba yếu tố gặp nhau: thép thời đó chuyển sang giòn ở nhiệt độ nước biển lạnh, các góc vuông sắc của ô cửa trên boong làm lực dồn vào một điểm, và kết cấu hàn liền khối khiến vết nứt chạy thẳng qua cả thân tàu mà không bị mối nối nào chặn lại như ở tàu đinh tán. Từ đó, thép đóng tàu và thép kết cấu phải qua phép thử va đập ở nhiệt độ thấp, và người thiết kế chọn loại thép theo nhiệt độ thấp nhất nơi công trình làm việc.

Với cầu ở xứ lạnh hay kết cấu ngoài biển vùng cực, yêu cầu này đặc biệt quan trọng. Ở khí hậu Việt Nam, nguy cơ gãy giòn do lạnh thấp hơn nhiều, nhưng chuyện các góc sắc và mối hàn làm tập trung lực vẫn còn nguyên giá trị.

Một vài hiểu sai cũng nên nói luôn. "Cầu sắt" trong cách gọi quen thuộc phần lớn làm bằng thép. "Gang là vật liệu kém" cũng không đúng: gang vẫn là vật liệu tốt cho chỗ chịu nén, ống thoát nước, nắp cống, nhiều cột gang trăm tuổi vẫn đang đứng. Còn "thép không gỉ thì không bao giờ gỉ" chỉ đúng trong môi trường phù hợp; ở vùng biển nhiều muối, thép không gỉ loại thường vẫn có thể bị đốm gỉ.

Câu hỏi thường gặp

Gang và thép khác nhau ở điểm nào?

Gang có nhiều cacbon hơn, nấu chảy và đúc được dễ dàng nhưng cứng giòn, chịu nén tốt mà chịu kéo kém. Thép có ít cacbon hơn và được kiểm soát thành phần, vừa chịu kéo vừa chịu nén tốt, lại dẻo nên biến dạng rõ trước khi đứt.

Sắt rèn là gì?

Là sắt gần như không còn cacbon, được luyện bằng cách khuấy sắt nóng chảy rồi búa đập, cán nhiều lần để ép xỉ ra. Sắt rèn dẻo, chịu kéo khá và có vân thớ do xỉ còn sót. Nó là vật liệu chính của cầu dàn, mái nhà ga giữa thế kỷ mười chín.

Vì sao cầu kim loại đầu tiên lại có dáng vòm?

Vì nó làm bằng gang, vật liệu chịu nén tốt nhưng chịu kéo kém, và dáng vòm biến sức nặng thành lực nén. Người thợ thời đó cũng chưa quen với kim loại nên làm theo kinh nghiệm cầu đá, cầu gỗ, nối các thanh gang bằng mộng và chốt.

Tại sao thép dẻo lại quan trọng trong công trình?

Vì thép dẻo giãn dài và cong rõ trước khi đứt, cho người ta thấy dấu hiệu và có thời gian xử lý. Độ dẻo cũng giúp kết cấu hấp thụ năng lượng khi động đất. Vật liệu giòn thì gãy đột ngột không báo trước.

Thép có bị giòn khi trời lạnh không?

Nhiều loại thép chuyển sang giòn ở nhiệt độ rất thấp. Sau những sự cố tàu hàn bị gãy trong nước lạnh thời Chiến tranh thế giới thứ hai, thép kết cấu phải được thử va đập ở nhiệt độ thấp và chọn theo nhiệt độ thấp nhất nơi công trình làm việc.

Cầu sắt cũ ở Việt Nam làm bằng sắt hay thép?

Phần lớn kết cấu kim loại thời Pháp thuộc trở về sau làm bằng thép, dù dân gian quen gọi là cầu sắt. Vật liệu cụ thể của từng cây cầu nên tra theo hồ sơ của cơ quan quản lý hoặc các nghiên cứu lịch sử kỹ thuật có uy tín.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138