Một mái taluy đường đèo đứng vững khi sức giữ của đất đá lớn hơn sức kéo của trọng lực; người kỹ sư giữ nó bằng ba cách chính: làm cho mái nhẹ và thoải hơn, tháo bớt nước để đất không yếu đi, và thêm sức giữ từ bên ngoài bằng neo, lưới, tường, rọ đá, cây cỏ. Phần lớn mái taluy sạt sau mưa vì nước, nên tháo nước là việc đi trước mọi việc khác.
Bài này không bàn về thiên tai hay cảnh báo cho người dân, mà nhìn mái taluy bằng con mắt người làm đường: điều gì làm một mái đất đứng hay đổ, mỗi biện pháp gia cố làm việc ra sao, chọn biện pháp nào cho loại đất đá nào, và khi đi qua một đoạn đèo đã được gia cố, bạn có thể nhận ra những gì.
Một mái dốc đứng vững nhờ đâu
Đổ một nắm cát khô xuống bàn, nó tự tạo thành một đống hình nón với độ dốc gần như không đổi. Thêm cát, đống to ra nhưng góc vẫn thế. Đó là góc mà ma sát giữa các hạt vừa đủ giữ chúng đứng. Thêm một chút nước, cát ẩm dính vào nhau và bạn đắp được thành dốc đứng hơn, như lâu đài cát. Nhưng đổ thật nhiều nước, cát sũng và chảy ra thành bãi phẳng.
Mái taluy cũng vậy. Đất đá có hai thứ giữ chúng lại: ma sát giữa các hạt và độ dính giữa chúng. Trọng lực luôn kéo phần đất trên mái trượt xuống. Khi mưa kéo dài, nước lấp đầy lỗ rỗng trong đất, làm khối đất nặng hơn, đồng thời đẩy các hạt tách nhau ra một chút nên ma sát giảm. Hai chuyện cùng lúc ấy làm cán cân lệch về phía trượt.
Với mái đá, câu chuyện khác một chút. Đá gốc rất cứng nhưng có khe nứt. Nếu khe nứt nghiêng cùng chiều mái dốc, một khối đá có thể trượt theo khe như một quyển sách trượt trên mặt bàn nghiêng. Nước len vào khe, đóng băng ở vùng lạnh hoặc chỉ đơn giản là đẩy áp lực, dần dần nới rộng khe. Vì vậy người khảo sát mái đá luôn đo hướng các khe nứt trước tiên.
Các biện pháp gia cố và làm việc theo cách nào
Mỗi biện pháp đánh vào một vế của cán cân: giảm sức kéo, tăng sức giữ, hoặc bắt đá rơi trước khi tới mặt đường.
| Biện pháp | Làm việc thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| Giảm dốc, chia bậc | Bạt mái thoải hơn, chia thành nhiều bậc có rãnh nước | Mái đất cao, còn chỗ để bạt |
| Tháo nước ngầm | Khoan ống nghiêng vào mái cho nước trong đất chảy ra, rãnh đỉnh chặn nước mặt | Hầu hết mọi mái, nhất là mái hay rỉ nước |
| Neo đất, neo đá | Khoan sâu qua lớp đất yếu tới lớp chắc, luồn thanh thép, bơm vữa, kéo căng giữ khối đất | Mái dốc không bạt thêm được |
| Lưới thép phủ mái | Lưới căng sát mặt mái, ghim bằng neo ngắn, giữ đá nhỏ không rơi tự do | Mái đá nứt vụn |
| Rọ đá, tường chắn | Khối nặng đặt ở chân mái, đỡ và đè giữ phần đất phía trên | Chân taluy, taluy âm, chân suối |
| Phun bê tông có lưới | Lớp vỏ cứng che mặt mái khỏi mưa xói và phong hoá | Mái đá yếu, đất lẫn đá |
| Trồng cỏ rễ sâu, cây bụi | Rễ đan như lưới giữ lớp đất mặt, lá che mưa | Mái đất thoải, lớp mặt |
| Hành lang chống đá rơi | Mái bê tông che trên đường, đá lăn qua phía trên | Đoạn vách cao đá rơi thường xuyên |
Trên thực tế người ta hiếm khi dùng một biện pháp đơn lẻ. Một mái cao điển hình có thể vừa được chia bậc, vừa có ống tháo nước, neo ở phần dưới, lưới ở phần trên, cỏ trên các bậc và rọ đá ở chân.
Vì sao tháo nước luôn đi trước
Nước làm đất nặng thêm. Một khối đất sũng nước nặng hơn đáng kể so với khi khô. Cùng một mái dốc, sức kéo trượt tăng lên chỉ vì nước.
Nước làm đất yếu đi. Nước trong lỗ rỗng có áp lực, đẩy các hạt đất tách nhau. Phép thử: ép hai lòng bàn tay khô vào nhau rồi trượt, sau đó làm lại với hai bàn tay đầy xà phòng. Lực ép như nhau nhưng tay trượt dễ hơn hẳn.
Vì thế ống tháo nước là thứ rẻ mà hiệu quả. Những ống nhựa nhỏ cắm nghiêng lên vào mái taluy, đầu ống có lớp vải lọc, trông rất tầm thường. Nhưng chúng làm giảm mực nước ngầm trong mái, kéo cán cân về phía giữ. Sau mưa, thấy ống nhỏ giọt đều là dấu hiệu tốt; ống khô hoàn toàn mãi có thể đã tắc.
Rãnh đỉnh chặn nước từ trên. Nước mưa từ sườn phía trên đổ xuống mái cần được chặn ngay ở mép trên bằng một rãnh chạy ngang, dẫn sang hai bên. Thiếu rãnh này, nước chảy tràn qua mặt mái, xói thành rãnh sâu rồi thấm vào trong.
Một lần gia cố mái taluy được làm thế nào
Khi một đoạn mái đường đèo cần gia cố, trình tự chung của đội thi công thường như sau, dù chi tiết từng công trình khác nhau:
- Khảo sát: đo hình dạng mái, khoan lấy mẫu, đo hướng khe nứt, đặt thiết bị theo dõi mực nước ngầm và chuyển vị nếu cần.
- Phân luồng giao thông, cắm biển, bố trí người cảnh giới vì đá có thể rơi trong khi làm.
- Cạy bỏ những khối đá treo lỏng trên mái, làm từ trên xuống dưới để không ai đứng dưới khối đá đang xử lý.
- Làm rãnh đỉnh và khoan ống tháo nước trước, để mái khô bớt trong khi các bước sau tiến hành.
- Khoan và lắp neo, bơm vữa, chờ vữa đủ cứng rồi mới kéo căng và khoá đầu neo.
- Trải lưới, ghim lưới, phun bê tông hoặc trồng cỏ tuỳ thiết kế; xây rọ đá, tường chắn ở chân.
- Lắp mốc quan trắc, ghi số liệu ban đầu để sau này so sánh, rồi bàn giao cho đơn vị quản lý đường theo dõi định kỳ.
Bước cuối ít người để ý nhưng rất quan trọng: mái taluy không bao giờ “xong hẳn”. Đất đá tiếp tục phong hoá, rễ cây lớn lên, neo cần kiểm tra lực, ống tháo nước cần thông. Một mái được theo dõi đều thường cho tín hiệu sớm trước khi có chuyện.
Đất khác đá, cách chữa cũng khác
Cùng gọi là mái taluy nhưng mái đất và mái đá hỏng theo những cách rất khác nhau, nên người kỹ sư luôn hỏi trước tiên: mái này làm bằng gì.
| Loại mái | Thường hỏng thế nào | Biện pháp hay dùng |
|---|---|---|
| Đất phong hoá dày trên sườn đồi | Trượt cả khối theo mặt cong khi sũng nước | Tháo nước, giảm dốc, chia bậc, neo, tường chắn chân |
| Đá gốc cứng nhưng nứt nẻ | Khối đá trượt theo khe nứt hoặc rơi từng hòn | Cạy đá treo, neo đá, lưới thép, hàng rào chắn đá rơi |
| Đá mềm dễ phong hoá | Bở dần, bong từng lớp sau mỗi mùa nắng mưa | Phun bê tông có lưới, che phủ, trồng cỏ |
| Nền đắp phía vực | Lún, nứt dọc mép đường, trôi chân khi suối xói | Rọ đá, tường chắn, kè chân, cống thoát nước tốt |
| Đất lẫn đá tảng | Đất trôi đi, đá tảng mất chỗ tựa rồi lăn | Lưới, neo đá tảng, trồng cây bụi giữ đất |
Một mái nhìn từ xa có vẻ đồng nhất nhưng thật ra thường xen nhiều lớp, ví dụ đất phong hoá phủ trên đá nứt. Đó là lý do khảo sát bằng khoan và đo khe nứt luôn đi trước bản vẽ: chữa đúng bệnh quan trọng hơn chữa thật mạnh tay. Một mái đá được phủ dày bê tông mà không xử lý khe nứt bên trong vẫn có thể đổ cả mảng.
Theo dõi một mái dốc: nghe nó trước khi nó lên tiếng
Ở những đoạn đèo quan trọng, người quản lý đường đặt các thiết bị đo trên mái: mốc trắc địa đo dịch chuyển bề mặt, ống đo nghiêng cắm sâu vào đất để biết lớp nào đang trượt, ống đo mực nước ngầm, có nơi có cả cảm biến mưa. Số liệu được ghi theo định kỳ hoặc tự động.
Điều người kỹ sư tìm không phải một con số đơn lẻ mà là xu hướng. Một mái dịch chuyển vài mi li mét mỗi năm rồi đứng yên là bình thường. Một mái dịch chuyển nhanh dần sau mỗi trận mưa là dấu hiệu phải can thiệp. Khi tốc độ tăng đột ngột, có thể phải đóng đường tạm thời trước khi trượt xảy ra.
Người đi đường cũng thấy được những dấu hiệu thô hơn: vết nứt dọc mặt đường song song với mép vực, hàng cột tiêu nghiêng về một phía, cây trên mái nghiêng lệch, nước đục rỉ ra từ chân mái sau mưa. Đó không phải chuyện để tự chẩn đoán, nhưng là lý do vì sao đơn vị quản lý đường luôn có người đi tuần sau những trận mưa lớn.
Những hiểu lầm hay gặp về gia cố mái dốc
Vài điều người ta hay nghĩ sai khi nhìn những mái taluy đã được xử lý:
- Phủ bê tông kín mít là chắc nhất. Không hẳn. Lớp bê tông không có lỗ thoát nước sẽ nhốt nước phía sau, áp lực tăng và có thể đẩy bung cả mảng.
- Cây to giữ đất tốt hơn cỏ. Rễ cỏ và cây bụi đan dày ở lớp mặt rất tốt; cây thân gỗ lớn trên mái rất dốc lại thêm tải và bị gió bẻ đòn bẩy, có thể kéo theo cả mảng đất.
- Lưới thép để chặn đá to. Lưới phủ mái chủ yếu giữ đá nhỏ lăn sát mặt mái. Đá lớn cần neo hoặc hàng rào chắn đá rơi chuyên dụng có khả năng hấp thụ va đập.
- Mái đã gia cố thì không cần kiểm tra. Neo có thể mất lực, ống thoát có thể tắc, rọ đá có thể han gỉ. Gia cố kéo dài tuổi thọ mái chứ không thay cho bảo trì.
- Mái càng dốc càng tiết kiệm đất. Đúng về diện tích, nhưng mái dốc cần nhiều neo, nhiều tường hơn; bài toán luôn là cân giữa đất chiếm và tiền gia cố.
Khi đi qua một con đèo, những ô lưới thép phủ đá, những hàng ống nhựa nhỏ nhô ra trên mái và những bậc cỏ xanh là dấu hiệu sườn núi ấy đã được người kỹ sư “khám bệnh” và chữa theo đơn riêng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mái taluy hay sạt sau mưa dài ngày?
Mưa kéo dài làm đất sũng nước, khối đất nặng thêm trong khi áp lực nước trong lỗ rỗng làm các hạt đất tách nhau, ma sát giảm. Sức kéo trượt tăng và sức giữ giảm cùng lúc nên mái dễ mất ổn định.
Neo đất là gì?
Neo đất là thanh thép hoặc bó cáp được khoan sâu qua lớp đất yếu tới lớp đất đá chắc phía trong, bơm vữa để bám chặt, rồi kéo căng và khoá đầu ngoài. Nó như chiếc đinh dài ghim khối đất trên mái vào phần núi vững.
Những ống nhựa nhỏ cắm trên mái taluy để làm gì?
Đó là ống tháo nước ngầm, cắm hơi dốc lên vào trong mái để nước trong đất chảy ra ngoài. Mực nước ngầm hạ xuống thì đất khô hơn, nhẹ hơn và chắc hơn, mái ít có nguy cơ trượt.
Hành lang chống đá rơi là gì?
Đó là đoạn mái bê tông che phía trên mặt đường ở chân vách đá cao. Đá rơi xuống lăn trên mái và văng ra phía vực thay vì rơi trúng xe. Loại công trình này hay gặp ở đường núi vùng Alps và nhiều nước có đèo cao.
Trồng cỏ có thật sự giúp giữ mái dốc không?
Có, với lớp đất mặt. Rễ cỏ và cây bụi đan như tấm lưới giữ đất, lá che mưa để hạt mưa không đập trực tiếp xói đất. Cỏ không thay được neo hay tường chắn khi mặt trượt nằm sâu bên trong mái.
Làm sao biết một mái dốc đang chuyển động?
Người quản lý đường dùng mốc trắc địa, ống đo nghiêng và ống đo mực nước ngầm để theo dõi. Người đi đường có thể thấy vết nứt mặt đường song song mép vực, cột tiêu nghiêng hay nước đục rỉ ở chân mái và nên báo cho cơ quan quản lý đường.