Hầm dưới sông, dưới biển không bị ngập vì ba lớp phòng thủ cùng làm việc: vỏ hầm đủ dày và đủ khoẻ để chịu áp lực nước bên ngoài, mọi mối nối đều có gioăng hoặc màng chống thấm bịt kín, và lượng nước nhỏ vẫn rỉ được vào sẽ được rãnh dẫn về bể thu rồi bơm ra ngoài. Không hầm nào khô tuyệt đối; hầm tốt là hầm kiểm soát được từng giọt nước đi đâu.
Bài này giải thích nước tác động lên hầm ra sao, những lớp chống thấm được làm thế nào, và chuyện ít ai nghĩ tới: nước không chỉ muốn tràn vào mà còn muốn đẩy cả đường hầm nổi lên. Câu chuyện bắt đầu từ đường hầm dưới sông Thames gần hai trăm năm trước, nơi bài học về nước được trả bằng những lần ngập thật.
Áp lực nước: càng sâu càng nặng
Lặn xuống đáy bể bơi sâu vài mét, bạn sẽ thấy tai bị ép. Đó là áp lực nước, tăng đều theo độ sâu. Một đường hầm nằm dưới đáy sông, thêm lớp đất phía trên, có thể chịu áp lực nước tương đương cột nước cao vài chục mét. Hầm dưới biển sâu còn chịu nhiều hơn.
Áp lực ấy không chỉ đè từ trên xuống mà ép từ mọi phía, cả từ dưới lên. Nó tìm mọi khe nhỏ để chui vào: mối nối giữa hai mảnh vỏ, vết nứt li ti trong bê tông, chỗ ống cáp xuyên qua vách. Nước dưới áp lực cao có thể mang theo hạt đất mịn, và dòng nước mang đất chảy lâu ngày sẽ khoét rỗng đất sau vỏ hầm. Đây mới là mối nguy thật, chứ không phải vài giọt nước nhỏ.
Người thiết kế có hai triết lý. Một là làm hầm kín hoàn toàn, chịu hết áp lực nước, không cho nước vào. Hai là cho một lượng nước nhỏ thấm vào có kiểm soát, giảm áp lực lên vỏ, rồi dẫn đi. Hầm dưới sông, dưới biển, dưới phố thường theo triết lý thứ nhất vì nguồn nước bên ngoài là vô tận và không được làm hạ mực nước ngầm. Hầm núi nhiều khi theo triết lý thứ hai.
Bài học từ hầm Thames: khi nước thắng
Đường hầm dưới sông Thames ở London, bắt đầu đào vào giữa thập niên 1820 và khánh thành năm 1843, thường được nhắc là đường hầm đầu tiên được biết tới đào thành công dưới một con sông có tàu bè qua lại. Kỹ sư Marc Brunel và con trai là Isambard Kingdom Brunel dùng một khung khiên bằng sắt để che cho người thợ đào trong đất sét và bùn dưới đáy sông.
Theo các ghi chép lịch sử, nước sông đã tràn vào hầm nhiều lần trong quá trình thi công, có lần gây thiệt mạng cho thợ, và công trình phải ngừng nhiều năm. Mỗi lần như vậy, người ta phải thả đất sét đóng bao xuống lòng sông để bịt chỗ thủng phía trên, rồi bơm nước ra khỏi hầm. Lớp đất phía trên hầm quá mỏng ở một số đoạn là nguyên nhân chính.
Bài học ấy vẫn còn nguyên: hầm dưới nước phải có lớp phủ đủ dày, hoặc gương đào phải được giữ bằng áp lực. Cái khiên của Brunel là tổ tiên trực tiếp của máy đào hầm hiện đại, và những trận ngập của hầm Thames là lý do mọi máy đào hầm dưới nước ngày nay đều có buồng kín giữ áp lực ở gương.
Ba lớp phòng thủ chống nước
Một hầm dưới nước hiện đại thường có các lớp sau, tuỳ kiểu hầm:
- Vỏ bê tông đặc. Bê tông được thiết kế ít lỗ rỗng, đủ dày, cốt thép bố trí để hạn chế vết nứt. Bản thân lớp bê tông đã là hàng rào chống thấm đầu tiên.
- Gioăng ở mọi mối nối. Với hầm lắp vòng vỏ đúc sẵn, mỗi mảnh có gioăng cao su đàn hồi quanh mép; có loại gioăng trương nở khi gặp nước, tự bịt chặt hơn. Với hầm dìm, mối nối giữa các đốt có gioăng lớn được nước ép kín.
- Màng chống thấm. Với hầm đổ bê tông tại chỗ, một lớp màng nhựa dẻo được trải kín giữa lớp chống tạm và vỏ hoàn thiện, như cái áo mưa bọc quanh hầm. Mối nối giữa các tấm màng được hàn nhiệt và kiểm tra từng đường.
- Bơm vữa phía sau. Khe giữa vỏ và đất được bơm vữa lấp kín, vừa giữ đất vừa chặn đường nước chảy dọc theo mặt ngoài vỏ.
- Rãnh, bể thu và trạm bơm. Lượng nước rỉ nhỏ, cùng nước mưa từ đường dẫn và nước rửa hầm, được rãnh dẫn về bể thu ở điểm thấp nhất, rồi bơm lên mặt đất.
Hầm thường được thiết kế dốc nhẹ về những điểm thấp có bể thu. Với hầm dìm và hầm vượt sông, điểm thấp thường nằm giữa lòng sông, nên trạm bơm ở đó phải có bơm dự phòng và nguồn điện dự phòng.
Hầm núi chọn cách khác: cho nước thoát có kiểm soát
Với hầm xuyên núi cao, nước ngầm trong khối núi có thể tạo áp lực rất lớn nếu bị chặn hoàn toàn, vì cột nước phía trên có khi cao hàng trăm mét. Làm vỏ chịu hết áp lực ấy sẽ rất dày và rất tốn. Nhiều hầm núi vì thế chọn cách dẫn nước thoát đi thay vì chặn.
Cách làm như sau: giữa lớp chống tạm và vỏ hoàn thiện, một lớp vải lọc dày được trải trước, sau đó mới tới màng chống thấm. Nước rỉ qua đá chảy dọc theo lớp vải lọc xuống chân vỏ hầm, vào những ống thu có lỗ chạy dọc hai bên, rồi ra rãnh chính dẫn về cửa hầm. Màng chống thấm giữ cho mặt trong vỏ khô, còn nước phía sau không bao giờ bị dồn lại đủ lâu để tạo áp lực lớn.
Cái khó của cách này là bảo dưỡng. Nước ngầm trong núi đá vôi mang theo nhiều canxi, khi chảy ra gặp không khí sẽ đóng cặn trắng như cặn ấm đun nước, lâu dần làm tắc ống. Đội bảo dưỡng phải định kỳ súc rửa các ống thu bằng vòi nước áp lực cao. Một hầm núi khô ráo sau nhiều chục năm là nhờ những lần súc rửa không ai nhìn thấy ấy.
Bạn có thể tự thấy nguyên lý này với một chậu cây: lớp sỏi dưới đáy chậu và lỗ thoát nước giúp đất không bị úng, dù tưới bao nhiêu. Hầm núi chính là chậu cây lộn ngược.
Chuyện ít ai nghĩ tới: nước muốn đẩy hầm nổi lên
Hầm là một cái hộp rỗng dưới nước. Một chiếc hộp kín rỗng thả xuống nước sẽ bị đẩy nổi lên, vì nó chiếm chỗ một thể tích nước lớn. Đường hầm cũng vậy: rỗng gần hết bên trong, nằm trong đất bão hoà nước.
Người thiết kế phải chứng minh hầm đủ nặng. Trọng lượng vỏ hầm, kết cấu bên trong, lớp đất đá phủ phía trên phải thắng lực đẩy của nước với một biên độ an toàn. Với hầm nông, đôi khi phải làm đáy dày hơn mức cần thiết chỉ để thêm nặng, hoặc phủ thêm đá lên trên.
Lúc thi công là lúc dễ tổn thương nhất. Khi đốt hầm dìm chưa được lấp, khi hố đào nhà ga chưa đổ xong các tầng sàn, khi mực nước dâng sau mưa lớn, kết cấu còn nhẹ. Đội thi công có khi phải giữ hệ bơm hạ nước chạy liên tục hoặc chất tải tạm để công trình không bị đẩy lên.
Thử tại nhà. Ấn một cái cốc nhựa rỗng úp ngược xuống chậu nước: tay bạn cảm thấy lực đẩy lên rất rõ. Đổ ít sỏi vào cốc rồi thử lại, lực giảm dần, đến một lúc cốc tự chìm. Người làm hầm làm phép tính này cho từng mét đường hầm.
Khi thấy nước trong hầm: chuyện bình thường và chuyện đáng lo
Đi trong hầm, thấy vệt ẩm trên tường không có nghĩa hầm sắp ngập. Bảng dưới phân biệt chung, chỉ mang tính tham khảo:
| Hiện tượng | Thường là gì | Mức đáng lo |
|---|---|---|
| Vệt ẩm nhỏ, khô đi theo mùa | Hơi ẩm ngưng tụ hoặc thấm rất nhẹ | Thấp, được theo dõi trong bảo dưỡng định kỳ |
| Vệt trắng như muối trên bê tông | Khoáng chất do nước thấm mang ra, đọng lại khi nước bay hơi | Thấp tới trung bình, cần xem nguồn thấm |
| Nước chảy trong rãnh hai bên | Nước rỉ, nước mưa, nước rửa hầm được dẫn đi đúng thiết kế | Bình thường |
| Nước chảy thành dòng từ một điểm trên vỏ | Mối nối hoặc vết nứt bị thấm rõ | Cần đội bảo dưỡng kiểm tra, bơm vữa xử lý |
| Nước đục kèm đất cát | Nước đang mang đất từ phía sau vỏ | Cao, phải xử lý sớm vì có thể tạo rỗng sau vỏ |
Những điểm thấm được đơn vị quản lý hầm ghi lại, đánh dấu và theo dõi qua nhiều năm. Một hầm có hồ sơ bảo dưỡng tốt là hầm mà mỗi vệt ẩm đều có tên và có lịch sử.
Hiểu đúng khi nghe tin hầm bị ngập
Thỉnh thoảng có tin hầm chui, hầm đường bộ bị ngập sau mưa lớn. Phần lớn trường hợp, nước không đến từ đáy sông hay đáy biển xuyên qua vỏ hầm, mà từ mặt đất chảy vào theo đường dẫn, khi lượng mưa vượt khả năng của trạm bơm, hoặc khi bơm mất điện. Đó là bài toán thoát nước đô thị, khác với bài toán chống thấm của bản thân đường hầm.
Vì vậy những hầm lớn có cửa vào cao hơn mặt đường xung quanh, có gờ chắn, có cửa chặn nước, trạm bơm có bơm dự phòng và máy phát điện riêng. Một số hầm còn có cửa chắn nước đóng được khi cần.
Với người đi đường, điều đáng nhớ là không lái xe vào hầm khi thấy nước đã đọng ở đường dẫn, vì độ sâu ở điểm thấp nhất trong hầm luôn lớn hơn ở cửa. Còn với người tò mò, lần tới đi qua một hầm vượt sông, thử để ý những nắp thăm, lưới thu nước dọc lề đường: đó là đầu mối của cả một hệ thống đang làm việc để bạn đi trên đường khô.
Câu hỏi thường gặp
Hầm dưới sông có bị rò nước không?
Hầu hết hầm đều có một lượng thấm rất nhỏ, nằm trong giới hạn thiết kế, được rãnh và trạm bơm xử lý. Điều quan trọng là không có dòng nước lớn hay nước mang đất cát chảy vào.
Áp lực nước lên hầm dưới biển lớn cỡ nào?
Áp lực tăng theo độ sâu, cứ khoảng mười mét nước tương đương thêm một lần áp suất không khí. Hầm nằm sâu vài chục mét dưới mặt nước phải chịu áp lực gấp nhiều lần mức đó, nên vỏ và mối nối được thiết kế riêng cho từng độ sâu.
Hầm có thể bị nước đẩy nổi lên không?
Về nguyên lý có, vì hầm là khối rỗng trong đất ngậm nước. Người thiết kế phải chứng minh trọng lượng hầm và lớp phủ thắng lực đẩy với biên độ an toàn, nên hầm đã hoàn thiện không nổi lên được.
Vì sao hầm hay có vệt trắng trên tường?
Đó thường là khoáng chất do nước thấm mang qua bê tông rồi đọng lại khi nước bay hơi. Vệt nhỏ, ổn định thường không nguy hiểm nhưng vẫn được đơn vị bảo dưỡng ghi nhận và theo dõi.
Hầm chui đô thị bị ngập khi mưa có phải do rò nước không?
Thường không. Nước chủ yếu chảy từ mặt đường vào qua đường dẫn khi mưa vượt khả năng trạm bơm hoặc bơm gặp sự cố. Đó là chuyện thoát nước mặt, khác với chống thấm vỏ hầm.
Đường hầm dưới sông đầu tiên được làm ở đâu?
Hầm dưới sông Thames ở London, khánh thành năm 1843, thường được nhắc là hầm đầu tiên được biết tới đào thành công dưới một con sông có tàu bè qua lại. Công trình từng bị ngập nhiều lần trong lúc thi công.