Hầm eo biển Manche được đào bằng nhiều máy đào hầm đi từ cả hai bờ Anh và Pháp, bám theo một lớp đá phấn lẫn sét nằm dưới đáy biển: lớp đá này đủ mềm để máy cắt nhanh, đủ chặt để tự đứng, và gần như không thấm nước; người ta làm ba ống song song, hai ống cho tàu chạy và một ống dịch vụ nhỏ ở giữa nối với hai ống kia bằng các hầm ngang cách quãng.
Đường hầm đưa vào khai thác năm 1994, dài khoảng năm mươi ki-lô-mét, trong đó khoảng ba mươi tám ki-lô-mét nằm dưới đáy biển, là đoạn hầm dưới biển dài nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành. Các con số trong bài là số tròn từ các nguồn phổ biến, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý nếu cần dùng chính xác.
Giấc mơ hai trăm năm và lý do nó khó
Ý tưởng nối Anh với lục địa châu Âu bằng đường hầm đã được đề xuất từ đầu thế kỷ mười chín, thời xe ngựa còn chạy. Đã có những đợt đào thử ở hai bờ vào cuối thế kỷ ấy, rồi bỏ dở. Lý do không chỉ kỹ thuật mà còn ở chỗ hai nước phải cùng muốn. Khi quyết định cuối cùng được đưa ra vào thập niên 1980, công nghệ máy đào hầm đã đủ chín để biến giấc mơ thành việc làm được.
Bài toán kỹ thuật nằm gọn trong một câu: đào hàng chục ki-lô-mét dưới đáy biển mà nước biển không tràn vào. Nước biển phía trên có áp lực rất lớn, chỉ cần gặp một khe nứt thông lên đáy biển là nước sẽ phun vào như vòi cứu hoả. Đá cứng dễ có khe nứt, cát sỏi thì thấm nước, sét mềm thì không tự đứng. Người ta cần một thứ ở giữa.
May mắn là địa chất eo biển có sẵn câu trả lời. Dưới đáy biển có một lớp đá phấn lẫn sét, nằm khá liên tục từ bờ này sang bờ kia, mềm như phấn viết bảng nhưng chặt và ít thấm. Toàn bộ thiết kế được xây quanh việc giữ cho hầm nằm trong lớp đá đó suốt chiều dài, dù lớp đá uốn lượn lên xuống.
Lớp đá phấn sét: một vật liệu như được đặt hàng
Đủ mềm để cắt nhanh. Máy đào hầm cắt đá phấn sét dễ hơn nhiều so với đá granit, đĩa cắt ít mòn, tốc độ tiến cao. Đó là một phần lý do công trình dài như vậy được đào xong trong vài năm.
Đủ chặt để tự đứng. Vách hầm trong lớp đá này đứng được một thời gian ngắn trước khi lắp vỏ, đủ cho máy đào và lắp vòng an toàn.
Gần như không thấm nước. Thành phần sét bịt kín các lỗ rỗng trong đá phấn. Bạn có thể thử: nhỏ nước lên một viên phấn khô, nó hút nước ngay; trộn ít đất sét vào bột phấn rồi nặn lại, nước đọng trên mặt lâu hơn hẳn.
Nhưng không hoàn hảo ở mọi nơi. Phía bờ Pháp, lớp đá nứt nẻ hơn và ngậm nước hơn. Máy đào bên ấy được thiết kế để làm việc kín, chịu được áp lực nước, khác với máy bên Anh đi trong đá khô hơn. Cùng một đường hầm mà hai đầu dùng hai kiểu máy là chuyện người làm nghề rất thích kể.
Tuyến hầm lượn theo lớp đá. Vì lớp đá không nằm phẳng, đường hầm không đi thẳng một cao độ mà lên xuống nhẹ để luôn ở trong lớp ấy. Khảo sát địa chất dưới biển bằng tàu khoan và sóng âm được làm rất kỹ trước khi khởi công.
Máy đào được dẫn bằng bản đồ đá, không chỉ bằng toạ độ. Ngoài hệ dẫn hướng bằng tia laser như mọi máy đào hầm, đội kỹ sư còn liên tục lấy mẫu đá ở gương để biết máy còn nằm trong lớp đá mong muốn hay đã chạm ranh giới bên trên hoặc bên dưới. Nếu đá đổi màu, đổi độ cứng, người lái chỉnh cao độ ngay. Đây là trường hợp hiếm hoi mà đường hầm đi theo địa chất chứ không phải theo một đường kẻ thẳng trên giấy, và là lý do người làm nghề hay gọi lớp đá phấn sét là con đường vẽ sẵn dưới đáy biển.
Ba ống hầm, mỗi ống một việc
Cấu trúc ba ống là điểm thiết kế quan trọng nhất của công trình. Mô tả chung:
| Ống hầm | Vị trí | Dùng để | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Hai ống tàu chạy | Hai bên | Mỗi ống một chiều tàu chạy, gồm cả tàu chở ô tô và tàu khách | Không có tàu chạy ngược chiều trong cùng một ống |
| Ống dịch vụ | Ở giữa, nhỏ hơn | Xe bảo dưỡng, xe cứu hộ, đường thoát nạn, cấp khí sạch | Được đào trước, làm hầm thăm dò cho hai ống lớn |
| Hầm ngang | Nối ống dịch vụ với hai ống tàu, cách quãng vài trăm mét | Lối thoát nạn và lối tiếp cận cho cứu hộ | Có cửa chống cháy |
| Ống giảm áp | Nối trực tiếp hai ống tàu phía trên ống dịch vụ | Xả bớt khối khí bị tàu đẩy phía trước | Giảm lực cản và rung cho tàu chạy nhanh |
Ống dịch vụ được đào trước là một mẹo thông minh: nó cho kỹ sư biết chính xác đá phía trước ra sao trước khi hai máy lớn đi tới. Đây là cách giảm bất ngờ dưới đáy biển.
Từ hai bờ ra giữa biển: trình tự đào
Trình tự được mô tả rút gọn, dựa trên các tài liệu đã công bố về công trình:
- Đào giếng và hầm xuất phát ở mỗi bờ. Bên Pháp, một giếng tròn rất lớn được đào xuống để lắp máy; bên Anh, máy đi vào từ chân vách đá ven biển.
- Máy đào đi ra biển, máy khác đi vào đất liền. Từ mỗi phía, có máy đi ra hướng biển và có máy đào đoạn hầm phía trong đất liền tới cửa hầm.
- Đào ống dịch vụ trước. Ống nhỏ ở giữa dẫn đường, kiểm tra địa chất, làm đường chở vật liệu.
- Đất đá đổ ra đâu. Bên Anh, đất đá được dùng để đắp mở rộng một bãi đất ven chân vách đá; bên Pháp, đá được nghiền với nước rồi bơm lên một hồ chứa và để lắng.
- Thông hầm giữa biển. Ống dịch vụ của hai bên gặp nhau vào cuối năm 1990, sau đó tới hai ống tàu.
- Xử lý máy đào. Ở giữa biển không có giếng đón để đưa máy lên. Một số máy được cho rẽ xuống, đào sâu thêm rồi để lại trong lòng đất, máy kia đi qua tiếp. Đây là ví dụ cho việc máy đào hầm đôi khi rẻ hơn khi bỏ lại.
- Hoàn thiện. Lắp ray, điện, làm mát, thông gió, hệ báo cháy, đường dây liên lạc, rồi chạy thử nhiều tháng trước khi khai thác.
Phía biển còn có hai hang đổi ray lớn, nơi tàu có thể chuyển từ ống này sang ống kia khi một đoạn phải đóng để bảo dưỡng. Đào những hang rộng như vậy dưới đáy biển là một kỳ công riêng.
Giữ cho hầm mát và an toàn khi tàu chạy liên tục
Tàu chạy nhanh trong ống hẹp sinh nhiệt lớn từ động cơ, phanh và ma sát với không khí. Không xử lý, nhiệt độ trong hầm sẽ tăng dần qua nhiều năm khai thác. Vì vậy dọc hai ống tàu có đường ống dẫn nước lạnh từ các trạm làm lạnh ở hai bờ, giống hệ thống điều hoà khổng lồ trải dài hàng chục ki-lô-mét.
Về thông gió, ống dịch vụ được cấp khí sạch với áp suất cao hơn hai ống tàu một chút. Nhờ đó, khi mở cửa hầm ngang trong lúc có sự cố, khí sạch thổi ra phía ống tàu, khói không lọt vào ống dịch vụ. Đây là nguyên lý giống phòng lánh nạn trong hầm đường bộ: dùng áp suất làm bức tường vô hình.
Hầm từng trải qua một số vụ cháy trên tàu chở xe tải trong những năm khai thác. Các vụ ấy được điều tra công khai, và hệ thống phòng cháy được bổ sung thêm những khoang chữa cháy chuyên dụng đặt ở một số vị trí dọc hầm, nơi tàu có sự cố có thể dừng lại để được phun nước dập lửa. Bài học từ các vụ cháy đã trở thành một phần của hệ thống an toàn hiện nay.
Dài nhất theo cách đo nào: so với vài hầm nổi tiếng khác
Câu "hầm dưới biển dài nhất" dễ gây tranh cãi vì có hai cách đo. Bảng dưới dùng số tròn từ các nguồn phổ biến, nên đối chiếu nguồn chính thức:
| Hầm | Loại | Tổng chiều dài khoảng | Đoạn dưới biển khoảng | Khai thác từ |
|---|---|---|---|---|
| Eo biển Manche | Đường sắt, dưới biển | 50 km | 38 km | 1994 |
| Seikan, Nhật Bản | Đường sắt, dưới eo biển | 54 km | 23 km | 1988 |
| Gotthard, Thuỵ Sĩ | Đường sắt, xuyên núi | 57 km | Không có | 2016 |
Đọc bảng sẽ thấy: tính tổng chiều dài thì hầm Seikan dài hơn hầm Manche, còn tính riêng đoạn dưới biển thì hầm Manche dài hơn hẳn. Hầm Gotthard lại dài nhất trong ba hầm nhưng không đi dưới biển. Ba câu "dài nhất" đều đúng, chỉ khác nhau ở tiêu chí. Hầm Seikan còn nằm sâu hơn dưới mặt biển và đi qua đá núi lửa nứt nẻ, ngậm nước, một bài toán khó hơn nhiều so với lớp đá phấn sét dễ chịu của eo biển Manche. Vì vậy, khi đọc một tin "kỷ lục", câu hỏi đầu tiên nên là: đo cái gì, tính tới năm nào.
Những điều nên biết khi đi qua hầm
Nếu bạn có dịp đi tàu khách hoặc đưa ô tô lên tàu qua hầm, vài điều có thể quan sát:
- Chuyến đi trong hầm chỉ chừng nửa giờ. Thời gian thay đổi theo loại tàu, nhưng phần dưới biển trôi qua nhanh hơn nhiều người tưởng.
- Bạn không cảm nhận được nước phía trên. Hầm nằm sâu dưới đáy biển, trong lớp đá dày, không có cảm giác gì khác một hầm đường sắt dài.
- Tai có thể ù nhẹ khi vào hầm. Đó là do áp suất không khí thay đổi khi tàu lao vào ống hẹp, ống giảm áp giúp hiện tượng này nhẹ đi.
- Ô tô được chở trên toa kín. Hành khách có thể ngồi trong xe của mình suốt chuyến, một trải nghiệm hiếm có.
- Hai đầu hầm là hai khu ga rộng. Đây là nơi tàu chở xe được xếp hàng, kiểm tra và quay đầu.
Tên gọi trong tiếng Việt thường là hầm eo biển Manche, theo tên tiếng Pháp của eo biển; tiếng Anh gọi eo biển này là English Channel. Hai tên chỉ cùng một nơi.
Câu hỏi thường gặp
Hầm eo biển Manche dài bao nhiêu?
Theo các nguồn phổ biến, hầm dài khoảng năm mươi ki-lô-mét, trong đó khoảng ba mươi tám ki-lô-mét nằm dưới đáy biển. Con số chính xác nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý hầm.
Vì sao hầm dưới biển không bị nước tràn vào?
Hầm nằm trong một lớp đá phấn lẫn sét gần như không thấm nước, được lót vỏ bê tông hoặc gang kín. Ở những đoạn đá nứt nẻ hơn, vỏ được thiết kế chịu áp lực nước và có thêm biện pháp bơm vữa bịt khe.
Ống dịch vụ ở giữa dùng để làm gì?
Ống dịch vụ dùng cho xe bảo dưỡng, xe cứu hộ, làm đường thoát nạn và cấp khí sạch. Khi thi công, nó được đào trước để thăm dò địa chất cho hai ống tàu lớn.
Hầm được đào từ một phía hay hai phía?
Từ cả hai phía, bên Anh và bên Pháp, mỗi bên có nhiều máy đào. Các ống gặp nhau dưới đáy biển, trong đó ống dịch vụ thông trước vào cuối năm 1990.
Máy đào hầm gặp nhau giữa biển thì đưa ra bằng cách nào?
Giữa biển không có giếng để cẩu máy lên. Một số máy được cho rẽ xuống, đào lệch khỏi tuyến rồi để lại trong lòng đất, nhường đường cho máy phía bên kia đi tiếp. Phần còn lại được tháo rời đưa ra từ phía trong hầm.
Hầm eo biển Manche có phải hầm dưới biển dài nhất không?
Đoạn dưới biển của nó là dài nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành. Nếu tính tổng chiều dài cả đoạn trên đất liền, có hầm khác dài hơn. Khi so kỷ lục, cần nói rõ đang so tổng chiều dài hay đoạn dưới biển.