Mạng kênh đào ở đồng bằng sông Cửu Long được làm qua hai thời kỳ lớn: đầu thế kỷ mười chín, những con kênh như Thoại Hà và Vĩnh Tế được đào bằng sức người với cuốc, mai, thúng; từ cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, hàng loạt kênh thẳng tắp được đào bằng xáng, tức những tàu cuốc múc đất chạy hơi nước, nên người miền Tây gọi là kênh xáng.
Những con kênh ấy vẫn đang chở ghe xuồng, dẫn nước ngọt và thoát lũ cho cả vùng. Bài này kể chúng được đào thế nào trên nền đất phù sa mềm như bùn, vì sao kênh xáng thẳng như kẻ chỉ, bờ kênh đứng được nhờ đâu, và khi đi ghe trên một con kênh cũ, bạn có thể đọc được gì từ hai bờ. Những con số trong bài là số tròn theo tư liệu phổ biến; bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của địa phương và các công trình nghiên cứu lịch sử.
Đất phù sa: dễ đào mà khó giữ
Đồng bằng sông Cửu Long là đất phù sa trẻ, do sông bồi đắp trong vài nghìn năm. Đất ấy mịn, nhiều nước, nhiều chỗ là bùn sét mềm, lẫn những vùng phèn chua. Với người đào kênh, đây vừa là món quà vừa là cái bẫy. Món quà: không có đá, một nhát mai xắn ngập lưỡi. Cái bẫy: thành kênh không đứng được dốc, đất múc lên bờ chảy trở lại, và nước ngấm vào liên tục.
Hãy thử với một khay bùn ao: dùng thìa khoét một rãnh, bạn thấy hai thành rãnh từ từ sụt vào và đáy rãnh nhanh chóng đầy nước. Muốn rãnh giữ được hình, phải khoét rộng miệng, thành rãnh thoải, và đất móc lên phải đặt xa mép một chút. Kênh đào miền Tây được làm đúng theo những nguyên tắc ấy, chỉ ở quy mô hàng chục cây số.
Thêm một chuyện đặc trưng: thuỷ triều. Biển Đông ở phía đông và vịnh Thái Lan ở phía tây có nhịp triều khác nhau, nước trong sông rạch lên xuống mỗi ngày. Người đào kênh xưa biết tận dụng: nhiều đoạn kênh được đào nối các con rạch có sẵn, rồi để chính dòng triều chảy qua lại xói rộng thêm lòng kênh theo năm tháng.
Kênh đào bằng sức người thời nhà Nguyễn
Kênh Thoại Hà. Khoảng năm 1818, dưới sự chỉ huy của Thoại Ngọc Hầu, một con kênh được đào nối vùng Long Xuyên ra hướng biển phía tây. Triều đình đặt tên kênh theo tên ông, ghi công người chỉ huy. Đây là bước chuẩn bị cho công trình lớn hơn nhiều sau đó.
Kênh Vĩnh Tế. Từ khoảng năm 1819 đến khoảng năm 1824, con kênh nối Châu Đốc với Hà Tiên, dài chừng tám, chín chục cây số theo các tư liệu phổ biến, được đào qua nhiều đợt với hàng chục nghìn người, gồm cả người Việt và người Khmer. Kênh mang tên bà Châu Thị Vĩnh Tế, vợ của Thoại Ngọc Hầu. Châu Đốc và Hà Tiên ngày nay đều thuộc tỉnh An Giang.
Đào thế nào khi chưa có máy. Người đào chia thành từng toán, mỗi toán nhận một đoạn. Đất được xắn bằng mai, cho vào thúng, gánh hoặc chuyền tay lên bờ. Đoạn qua vùng có đá ong hoặc đất cứng phải đục, cuốc rất chậm. Công việc phải tranh thủ mùa khô, mùa nước lên thì ngưng.
Cái giá rất lớn. Sử sách ghi lại công trình gian khổ, nhiều người bệnh tật và bỏ mạng vì sốt rét, nước độc, lao lực. Khi nhắc tới con kênh, nên nhớ đó là sức lực và cả sinh mạng của rất nhiều người dân thường.
Xáng múc: cỗ máy đặt tên cho cả một loại kênh
Cuối thế kỷ mười chín, chính quyền thuộc địa Pháp đưa vào Nam Kỳ những chiếc tàu cuốc lớn chạy hơi nước để đào kênh khai hoang và mở đường thuỷ chở lúa gạo. Người dân gọi chúng là xáng. Con kênh nào được đào bằng xáng thì gọi là kênh xáng, tên ấy vẫn còn trong rất nhiều địa danh ở miền Tây ngày nay.
Xáng múc phổ biến là loại có một dàn gầu sắt nối với nhau thành một chuỗi xích dài vòng quanh một khung nghiêng thả xuống nước. Chuỗi gầu quay liên tục như băng chuyền, mỗi gầu cào vào đáy, múc một khối bùn, kéo lên tới đỉnh khung thì lật úp đổ bùn vào máng. Từ máng, bùn được đưa lên bờ bằng một cần dài hoặc đổ vào sà lan. Thân xáng nổi trên chính con kênh mình đang đào, tiến dần từng chút về phía trước.
Một con kênh xáng tiêu biểu là kênh Xà No nối vùng Cần Thơ với Vị Thanh, được đào khoảng đầu những năm 1900. Vị Thanh nay thuộc thành phố Cần Thơ. Kênh Chợ Gạo nối sông Tiền với sông Vàm Cỏ, mở từ cuối thế kỷ mười chín và được nạo vét, mở rộng nhiều lần, đến nay vẫn là một trong những tuyến ghe tàu đông đúc nhất vùng. Các mốc năm cụ thể bạn nên đối chiếu tư liệu chính thức.
Đào bằng tay, xáng múc và xáng thổi
Ba cách đào kênh trên đất phù sa, mỗi cách để lại dấu vết riêng trên hai bờ:
| Cách đào | Làm việc thế nào | Dấu vết để lại | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Sức người | Xắn đất bằng mai, gánh lên bờ, làm theo từng đoạn | Tuyến hay uốn theo rạch cũ, bờ thấp, lòng kênh hẹp hơn | Kênh nhỏ, tuyến nối rạch có sẵn |
| Xáng múc | Dàn gầu quay liên tục múc bùn đáy, đổ lên bờ | Tuyến thẳng tắp, hai bờ có gò đất đắp cao dọc kênh | Kênh dài, rộng, khai hoang vùng trũng |
| Xáng thổi | Lưỡi cắt xoáy bùn, máy bơm hút hỗn hợp bùn nước đẩy qua ống ra xa | Bãi bồi rộng ở nơi xả bùn, bờ không đắp gò cao | Nạo vét, san lấp mặt bằng, đào nơi cần đưa đất đi xa |
Gò đất cao chạy dọc hai bờ kênh xáng chính là đất xáng đổ lên. Theo thời gian, gò ấy trở thành nơi người dân cất nhà, trồng cây ăn trái, làm đường bộ. Nhiều con đường và dải nhà ven kênh ở miền Tây nằm đúng trên đất do xáng múc lên hơn một trăm năm trước.
Vì sao kênh xáng thẳng tắp như kẻ chỉ
Ai đi miền Tây đều để ý những con kênh chạy thẳng hàng chục cây số giữa đồng. Có vài lý do kỹ thuật cho điều đó:
- Đồng bằng phẳng. Không có đồi núi phải né, nên đường thẳng là đường ngắn nhất và ít đất đào nhất.
- Xáng đi thẳng dễ hơn đi cong. Một cỗ máy nổi to lớn, quay đầu chậm; giữ hướng thẳng giúp dàn gầu ăn đều, lòng kênh đều.
- Đo đạc theo lưới. Thời ấy đất khai hoang được chia theo lô vuông vức, kênh chạy theo ranh lô để dẫn nước tưới và chia ruộng.
- Dòng chảy đều, ít xói. Kênh thẳng có dòng chảy đều, ít chỗ xoáy, bờ ít bị khoét hơn ở khúc cong.
- Tàu đi nhanh. Ghe tàu chở lúa chạy thẳng không phải lượn, rút ngắn đường ra cảng.
Đối lập với kênh xáng là sông rạch tự nhiên uốn khúc ngoằn ngoèo. Nhìn từ trên cao, đồng bằng sông Cửu Long là một tấm vải kẻ ô của kênh xáng đè lên những nét vẽ cong mềm của sông rạch, rất dễ phân biệt.
Đi ghe trên một con kênh cũ, đọc được gì từ hai bờ
Nếu có dịp đi ghe hay xuồng trên kênh ở miền Tây, thay vì chỉ ngắm, bạn có thể tự “đọc” lịch sử con kênh qua những chi tiết sau:
- Tuyến kênh thẳng tắp hay uốn khúc: thẳng gần như chắc chắn là kênh xáng hoặc kênh đào sau này; uốn mềm thường là rạch tự nhiên hoặc kênh đào tay nối các rạch cũ.
- Gò đất cao chạy liền dọc hai bờ có nhà cửa, vườn cây: dấu của đất xáng múc lên khi đào kênh.
- Hàng dừa nước, bần, tràm sát mép nước: lớp “kè sống” giữ chân bờ; đoạn nào trơ đất, bờ thường sụt hơn.
- Kè cừ tràm, đá hoặc bê tông ở đoạn gần chợ, bến: nơi ghe tàu đông, sóng đánh nhiều, phải gia cố.
- Mực nước lên xuống trong ngày: để ý vết ướt trên cọc bến, bạn thấy rõ biên độ triều ngay giữa đồng.
- Cống, âu nhỏ ở chỗ kênh gặp sông lớn: công trình ngăn mặn, giữ ngọt được làm thêm về sau.
Đi chậm trên một con kênh xáng giữa đồng lúc chiều, nhìn dải gò đất xanh chạy mãi về phía chân trời, khó tưởng tượng rằng cả dải ấy từng là bùn đáy kênh, được những chiếc xáng hơi nước múc lên từng gầu một hơn trăm năm trước.
Giữ bờ kênh trên đất mềm và chăm kênh suốt trăm năm
Bờ kênh trên đất phù sa luôn có xu hướng sụt vào lòng kênh, nhất là khi ghe tàu chạy nhanh tạo sóng đánh vào chân bờ. Cách giữ đơn giản và lâu đời nhất là để cây cối mọc: dừa nước, bần, tràm, mái dầm có bộ rễ đan dày giữ đất chân bờ. Ở những đoạn kênh đông tàu, người ta làm kè bằng cừ tràm, đá hộc hoặc bê tông, và đặt quy định tốc độ để hạn chế sóng.
Lòng kênh thì bị phù sa lấp dần. Mỗi mùa lũ, nước sông mang phù sa tràn vào kênh, chảy chậm lại và lắng xuống đáy. Không nạo vét, một con kênh sâu có thể cạn dần sau vài chục năm. Vì vậy những tuyến kênh quan trọng được nạo vét định kỳ, phần lớn bằng xáng thổi hoặc máy đào đặt trên sà lan.
Kênh còn làm một việc lớn mà người đào ban đầu có thể chưa hình dung hết: dẫn nước ngọt vào sâu trong đồng và thoát nước lũ ra biển. Mạng kênh giúp chuyển nước giữa các vùng, nhưng cũng là đường mà nước mặn có thể theo vào trong mùa khô, nên ngày nay kênh thường đi kèm cống ngăn mặn, âu tàu ở những điểm cần kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Kênh xáng là gì?
Kênh xáng là kênh được đào bằng xáng, tức những tàu cuốc lớn có dàn gầu múc bùn chạy hơi nước, được đưa vào Nam Kỳ từ cuối thế kỷ mười chín. Tên gọi này còn lại trong nhiều địa danh ở miền Tây.
Kênh Vĩnh Tế dài bao nhiêu và đào trong bao lâu?
Theo tư liệu phổ biến, kênh Vĩnh Tế nối Châu Đốc với Hà Tiên, dài chừng tám, chín chục cây số, được đào từ khoảng năm 1819 đến khoảng năm 1824 qua nhiều đợt. Số liệu cụ thể nên đối chiếu tư liệu chính thức.
Vì sao kênh xáng thẳng còn sông rạch thì cong?
Sông rạch tự nhiên uốn khúc theo dòng chảy và bồi xói qua hàng nghìn năm. Kênh xáng do con người đào trên đồng bằng phẳng, đi thẳng giúp ngắn đường, dễ điều khiển xáng và chia đất theo lô vuông.
Gò đất dọc hai bờ kênh từ đâu ra?
Đó là đất bùn do xáng múc từ lòng kênh đổ lên bờ khi đào. Theo thời gian, gò đất khô lại, trở thành chỗ người dân cất nhà, trồng cây, làm đường bộ dọc kênh.
Xáng múc và xáng thổi khác nhau thế nào?
Xáng múc dùng dàn gầu quay múc bùn lên rồi đổ lên bờ. Xáng thổi dùng lưỡi cắt xoáy bùn và máy bơm hút hỗn hợp bùn nước đẩy qua đường ống ra xa, hay dùng cho nạo vét và san lấp.
Kênh đào miền Tây có cần nạo vét không?
Có. Phù sa theo nước lũ lắng xuống lòng kênh mỗi năm, bờ đất mềm sụt vào lòng kênh. Những tuyến quan trọng được nạo vét định kỳ, bờ ở đoạn đông tàu được kè để giữ.