Kênh đào nối hai biển có hai kiểu chính: kênh ngang mặt biển là một rãnh nước thông suốt, tàu chạy thẳng từ biển này sang biển kia không qua cửa nào; kênh có âu thì nâng tàu lên một hồ hoặc đoạn kênh cao rồi hạ xuống ở đầu kia. Chọn kiểu nào phụ thuộc vào ba thứ: eo đất cao bao nhiêu so với mặt biển, đất đá dưới đó cứng hay mềm, và thuỷ triều ở hai đầu có chênh nhau nhiều không.
Hai kênh đào nổi tiếng nhất thế giới đã có nhiều bài kể về cách vận hành của chúng. Bài này lùi lại một bước để hỏi câu hỏi của người thiết kế: vì sao một kênh thông thẳng được, kênh kia phải làm âu; vì sao có kênh hẹp đến mức tàu lớn không vào nổi; và đào xuyên một eo đất thì gặp những cái bẫy gì mà thế kỷ mười chín đã phải trả giá để học.
Câu hỏi đầu tiên: eo đất cao bao nhiêu
Nếu eo đất giữa hai biển thấp, gần bằng mặt biển, như một dải sa mạc cát phẳng, thì người ta chỉ cần đào một rãnh sâu hơn đáy tàu, và nước biển tự tràn vào lấp đầy. Đó là kênh ngang mặt biển. Không có cửa, không có âu, tàu chạy thẳng, chỉ bị giới hạn bởi bề rộng và độ sâu của rãnh. Kênh đào lớn nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ thuộc kiểu này.
Nếu eo đất có đồi núi cao hàng chục mét, đào xuống tới dưới mặt biển nghĩa là phải bóc đi một khối đất đá khổng lồ. Thay vào đó, người ta có thể giữ kênh ở trên cao, dùng âu nâng tàu lên tới một hồ chứa hoặc đoạn kênh đỉnh, cho tàu đi ngang qua rồi hạ xuống ở đầu kia. Kênh đào lớn ở Trung Mỹ là ví dụ: tàu được nâng lên một hồ nước ngọt nhân tạo nằm giữa eo đất.
Giữa hai cực đó là cả một dải lựa chọn. Có kênh đào thẳng xuống dưới mặt biển qua núi đá với vách dựng đứng hai bên. Có kênh gần như ngang mặt biển nhưng vẫn phải làm âu ở hai đầu chỉ vì thuỷ triều. Mỗi lựa chọn đánh đổi giữa khối lượng đào, lượng nước cần dùng và tốc độ tàu qua kênh.
Kênh ngang mặt biển và kênh có âu khác nhau thế nào
So sánh hai kiểu từ góc độ của người làm công trình và người đi tàu:
| Tiêu chí | Kênh ngang mặt biển | Kênh có âu |
|---|---|---|
| Khối lượng đào | Rất lớn nếu eo đất cao; nhỏ nếu eo đất thấp | Ít hơn nhiều, chỉ đào tới cao độ của đoạn kênh đỉnh |
| Nước cho vận hành | Không cần, nước biển tự lấp | Cần nguồn nước ngọt lớn cho mỗi lượt âu |
| Tốc độ qua kênh | Liên tục, chỉ phụ thuộc đoàn tàu và tốc độ cho phép | Mất thêm thời gian ở mỗi âu |
| Cỡ tàu tối đa | Bị giới hạn bởi bề rộng và độ sâu rãnh | Bị giới hạn thêm bởi kích thước khoang âu |
| Sinh vật hai biển | Thông nhau trực tiếp, sinh vật có thể di cư qua lại | Hồ nước ngọt ở giữa là hàng rào tự nhiên |
| Mở rộng về sau | Nạo vét, mở rộng rãnh | Phải xây thêm dãy âu mới, rất tốn kém |
Không kiểu nào tốt hơn tuyệt đối. Một đội kỹ sư thế kỷ mười chín từng cố đào kênh ngang mặt biển qua vùng núi rừng nhiệt đới ở Trung Mỹ, gặp sạt lở liên miên, dịch bệnh, và thất bại. Người đến sau đổi sang phương án có âu và hồ chứa, rồi hoàn thành. Đó là bài học kinh điển về việc chọn sai kiểu kênh cho địa hình.
Thuỷ triều: thứ khiến kênh phẳng vẫn phải làm cửa
Hai biển, hai nhịp triều. Mỗi biển có biên độ và giờ thuỷ triều riêng. Nối hai biển bằng một rãnh thông thì khi một đầu triều cao, đầu kia triều thấp, nước sẽ chảy xiết trong kênh như một con sông, làm tàu khó điều khiển và xói đáy, xói bờ.
Khi chênh triều nhỏ. Nếu biên độ triều hai đầu đều nhỏ, dòng chảy yếu, kênh thông thẳng chạy tốt. Kênh lớn nối Địa Trung Hải và Biển Đỏ là trường hợp như vậy.
Khi chênh triều lớn. Ở bắc nước Đức có một kênh đào dài gần trăm cây số nối Biển Bắc với biển Baltic, mở vào cuối thế kỷ mười chín. Mặt kênh gần như ngang mặt biển, nhưng ở cả hai đầu vẫn có âu. Lý do: Biển Bắc có thuỷ triều đáng kể, còn mực nước Baltic thay đổi theo gió. Âu ở hai đầu giữ cho mặt nước trong kênh ổn định bất kể bên ngoài lên xuống thế nào.
Phép thử với hai chậu nước. Nối hai chậu nước bằng một ống mềm. Nâng một chậu lên cao vài phân: nước chảy ào sang chậu kia. Kẹp ống lại bằng ngón tay, nước đứng yên. Âu ở đầu kênh chính là ngón tay ấy.
Đào qua núi đá: một rãnh hẹp vách cao
Ở Hy Lạp có một con kênh rất ngắn, chừng sáu cây số, cắt ngang eo đất nối bán đảo phía nam với đất liền, hoàn thành vào cuối thế kỷ mười chín. Người xưa đã mơ về con kênh này từ thời cổ đại và thậm chí từng lát một con đường đá để kéo thuyền qua eo đất trên xe trượt. Khi cuối cùng được đào, kênh xuyên qua đá với vách gần thẳng đứng cao hàng chục mét hai bên, mặt nước rộng chỉ vài chục mét.
Vì quá hẹp, con kênh không đón được tàu biển lớn hiện đại, và ngày nay chủ yếu phục vụ tàu nhỏ, tàu du lịch. Đứng trên cây cầu bắc ngang nhìn xuống, con tàu bên dưới nhỏ như món đồ chơi giữa hai bức tường đá. Đó cũng là bài học: kích thước một con kênh phải đoán trước cỡ tàu nhiều chục năm sau, mà thế kỷ mười chín thì không ai đoán nổi tàu sẽ lớn thế nào.
Vách đá thẳng đứng nhìn rất ấn tượng nhưng không phải là không có vấn đề. Đá có lớp và khe nứt, mưa và sóng do tàu tạo ra xói chân vách. Những con kênh đào qua đá thường phải đóng tạm định kỳ để gia cố vách, dọn đá rơi. Kênh đào qua đất mềm thì ngược lại, mái phải thoải và rộng, khối đào khổng lồ, và mái kênh trượt là nỗi ám ảnh lớn nhất.
Một con kênh lớn được đào theo trình tự nào
Thời kỳ đào những kênh xuyên eo đất lớn nhất rơi vào nửa cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi. Trình tự chung qua nhiều công trình:
- Khảo sát cao độ, thuỷ triều, địa chất dọc nhiều tuyến; chọn tuyến ngắn nhất qua phần đất thấp và chắc nhất.
- Đào kênh dẫn nhỏ trước để đưa nước ngọt cho công nhân và đường vận chuyển, đặc biệt ở vùng sa mạc.
- Đào khô ở phần cao bằng sức người, sau đó bằng máy xúc chạy hơi nước, đất đá chở đi bằng tàu hoả chạy trên những đường ray tạm dời liên tục.
- Ở phần thấp hoặc khi đã có nước, dùng tàu nạo vét múc đất dưới nước và đổ lên bờ hoặc ra biển.
- Xây âu, cửa, đập (với kênh có âu) song song với việc đào.
- Mở nước, cho tàu thử, tiếp tục nạo vét và gia cố mái nhiều năm sau khi khánh thành.
Bước cuối là phần ít ai nhắc nhưng kéo dài mãi: một con kênh không bao giờ đào xong hẳn. Phù sa, cát gió và mái sạt liên tục lấp dần, nên đội tàu nạo vét làm việc quanh năm, và các kênh lớn đều đã được mở rộng, đào sâu nhiều lần để theo kịp cỡ tàu.
Đứng bên một kênh đào nối hai biển, nên để ý gì
Nếu có dịp đến một kênh đào lớn, đứng trên cầu hay đi tàu qua, đây là những chi tiết cho thấy người thiết kế đã giải bài toán thế nào:
- Mái kênh: vách đá gần thẳng đứng hay mái đất thoải trải rộng hai bên. Mái càng thoải, đất ở đó càng mềm, và khối đào thực tế càng lớn hơn bề rộng mặt nước bạn thấy.
- Dòng chảy trong kênh: nhìn vật trôi nổi hoặc vệt nước quanh chân trụ cầu. Kênh thông hai biển có thể chảy theo một chiều rồi đổi chiều theo giờ triều.
- Cửa âu ở hai đầu: nếu có, thử để ý cửa đang đóng hay mở, và mặt nước trong kênh so với bên ngoài chênh nhau bao nhiêu vào lúc đó.
- Tàu nạo vét: gần như kênh lớn nào cũng có tàu nạo vét làm việc ở đâu đó, đặc biệt ở cửa kênh nơi phù sa và cát lắng nhiều nhất.
- Kè đá hoặc tấm bê tông ở mép nước: đó là chỗ sóng do tàu tạo ra xói bờ mạnh nhất, cần lớp áo bảo vệ.
- Tốc độ tàu: tàu trong kênh chạy chậm hơn hẳn ngoài biển, vì trong rãnh hẹp, tàu đẩy nước dồn sang hai bên, tạo sóng và hút tàu về phía bờ nếu chạy nhanh.
Chi tiết cuối thú vị nhất: trong kênh hẹp, một con tàu chạy nhanh có thể bị “hút” lệch về phía bờ gần hơn, vì nước giữa thân tàu và bờ chảy nhanh, áp lực giảm. Đó là lý do mỗi kênh có tốc độ tối đa riêng và hoa tiêu dẫn tàu thông thạo từng khúc.
Những điều hay hiểu sai về kênh đào nối hai biển
Vài cách hiểu phổ biến nhưng chưa chính xác:
- Mặt biển ở mọi nơi đều bằng nhau. Không hẳn. Do gió, dòng chảy, nhiệt độ và độ mặn, mặt biển hai bên một eo đất có thể chênh nhau vài chục phân, cộng với chênh lệch thuỷ triều có thể lên vài mét.
- Kênh có âu là kém hơn kênh thông. Âu tốn thời gian nhưng giảm khối đào khổng lồ, và hồ nước ngọt ở giữa ngăn sinh vật hai biển lẫn sang nhau.
- Kênh càng dài càng khó. Độ khó nằm ở cao độ và đất đá nhiều hơn chiều dài. Một kênh ngắn xuyên đá cứng có thể gian nan hơn một kênh dài qua cát phẳng.
- Đào xong là xong. Kênh cần nạo vét, gia cố mái và nâng cấp suốt đời, và hầu hết các kênh lớn hiện nay rộng, sâu hơn nhiều so với ngày khánh thành.
Những số liệu như chiều dài, độ sâu hay năm khánh thành của từng kênh có thể khác nhau giữa các nguồn tuỳ cách đo, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý kênh khi cần trích dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Kênh đào ngang mực biển là gì?
Là kênh đào sâu xuống dưới mặt biển, nối thông hai biển mà không có âu hay cửa. Nước biển tự lấp đầy rãnh, tàu chạy thẳng từ đầu này sang đầu kia, chỉ bị giới hạn bởi bề rộng và độ sâu kênh.
Vì sao có kênh nối hai biển vẫn phải làm âu?
Vì eo đất quá cao để đào xuống dưới mặt biển, hoặc vì thuỷ triều hai đầu chênh nhau nhiều. Âu giúp nâng tàu qua phần đất cao hoặc giữ mặt nước trong kênh ổn định bất kể triều bên ngoài lên xuống.
Kênh đào qua đá và qua đất mềm khác nhau thế nào?
Kênh qua đá có thể làm vách gần thẳng đứng, ít phải đào rộng, nhưng đá rơi và xói chân vách. Kênh qua đất mềm phải làm mái thoải, khối đào lớn hơn nhiều, và mái kênh dễ trượt khi mưa hoặc khi tàu tạo sóng.
Vì sao có kênh đào hẹp đến mức tàu lớn không qua được?
Vì kênh được thiết kế theo cỡ tàu của thời điểm xây. Nhiều kênh đào cuối thế kỷ mười chín không thể mở rộng vì vách đá hoặc chi phí quá lớn, nên ngày nay chỉ phục vụ tàu nhỏ và du lịch.
Mặt biển hai bên một eo đất có bằng nhau không?
Thường không hoàn toàn bằng nhau. Gió, dòng chảy, nhiệt độ, độ mặn và thuỷ triều làm mặt biển hai bên chênh nhau từ vài chục phân tới vài mét tuỳ thời điểm, và người thiết kế kênh phải tính tới điều đó.
Kênh đào có cần nạo vét không?
Có, gần như liên tục. Phù sa, cát gió và đất sạt từ mái kênh lấp dần lòng kênh. Các kênh lớn đều có đội tàu nạo vét làm việc quanh năm và đã được mở rộng, đào sâu nhiều lần.