Tràn xả lũ là lối thoát an toàn của hồ chứa: khi nước về nhiều hơn mức hồ được phép giữ, phần thừa được cho chảy qua tràn, xuống dốc nước, rồi bị hãm lại ở bể tiêu năng trước khi trả về sông. Cửa van trên đỉnh tràn điều chỉnh lượng nước đi qua, còn toàn bộ đoạn từ đỉnh tràn đến lòng sông được thiết kế để làm một việc khó: tiêu bớt năng lượng khổng lồ của dòng nước rơi từ trên cao mà không xói chân đập.
Một con đập không có tràn đủ lớn giống như cái nồi áp suất bị bịt van. Phần dưới đi qua từng bộ phận của tràn theo đúng đường đi của dòng nước, giải thích vì sao cửa van nặng hàng trăm tấn vẫn nâng lên được, vì sao nước phải "nhảy" ở chân dốc, và những điều người đứng ngắm cảnh xả lũ hay hiểu nhầm.
Vì sao hồ nào cũng phải có tràn
Hồ chứa giống một cái bể có vòi chảy vào là dòng sông, còn lối ra bình thường là các tổ máy phát điện hoặc cống lấy nước tưới. Mùa khô, lối ra đó đủ dùng. Nhưng một trận mưa lớn trên lưu vực có thể đưa về lưu lượng gấp hàng chục lần bình thường. Nếu không có lối thoát đủ rộng, mực nước sẽ dâng mãi cho tới khi tràn qua đỉnh đập.
Với đập bê tông, nước tràn qua đỉnh ngoài thiết kế có thể xói chân và nền. Với đập đất đá, nước tràn qua đỉnh gần như chắc chắn gây xói thân đập. Vì vậy khi thiết kế, người ta tính một trận lũ rất hiếm, có khi vài nghìn năm mới gặp một lần, và tràn phải xả được lũ đó trong khi mực nước hồ vẫn thấp hơn đỉnh đập.
Có một điều thú vị: hồ chứa tự nó cũng làm giảm lũ. Khi lũ về, mực hồ dâng lên, một phần nước được giữ lại, đỉnh lũ ra khỏi tràn thấp hơn đỉnh lũ đổ vào. Khả năng cắt lũ này phụ thuộc vào dung tích còn trống trước khi lũ về, nên quy trình vận hành của mỗi hồ quy định mực nước tối đa cho từng giai đoạn trong mùa mưa.
Các kiểu tràn thường gặp
Tràn có nhiều hình dạng, tuỳ kiểu đập, địa hình và lượng lũ cần xả. Bảng dưới gom những kiểu bạn dễ gặp nhất khi đi tham quan.
| Kiểu tràn | Hình dạng | Ưu điểm | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Tràn tự do | Ngưỡng bê tông cố định, không cửa van, nước vượt ngưỡng là tự chảy | Đơn giản, không cần người vận hành | Hồ không chủ động hạ nước trước lũ được |
| Tràn có cửa van | Dãy cửa van đặt trên ngưỡng tràn, nâng hạ được | Điều tiết chính xác, giữ được hồ đầy hơn | Cần nguồn điện, máy nâng và người trực |
| Tràn trên thân đập | Đoạn giữa đập bê tông làm luôn tràn | Gọn, không đào thêm tuyến | Chỉ làm được với đập bê tông |
| Tràn bên sườn | Kênh tràn đào trên sườn đồi cạnh đập | Hợp với đập đất đá | Khối lượng đào lớn, sườn đồi phải ổn định |
| Tràn giếng | Miệng phễu tròn giữa hồ, nước rơi xuống giếng đứng rồi chạy qua hầm | Hợp hẻm hẹp, không chỗ làm tràn mặt | Giới hạn lưu lượng, dễ bị rác chặn miệng |
Tràn giếng là kiểu khiến du khách ngạc nhiên nhất: giữa mặt hồ phẳng lặng có một cái lỗ tròn khổng lồ, nước chảy tròn quanh mép rồi biến mất xuống dưới. Thực ra đó chỉ là một chiếc phễu bê tông nối với đường hầm xả ra hạ lưu, giống lỗ thoát nước của bồn rửa phóng to hàng trăm lần.
Cửa van cung: vì sao nặng mà nâng nhẹ
Nhìn từ hạ lưu, cửa van cung giống một miếng vỏ trụ cong bằng thép, nối với hai cánh tay đòn chụm về một trục quay gắn trên trụ pin bê tông. Mặt cong quay về phía hồ, và đây là mẹo chính: mặt cong là một phần của hình trụ có tâm nằm đúng tại trục quay.
Áp lực nước luôn đẩy vuông góc với bề mặt. Trên mặt cong như vậy, mọi lực đẩy đều hướng thẳng về phía tâm, tức là đi qua trục quay. Lực đi qua trục thì không tạo ra mô men làm cửa xoay. Kết quả là cửa có thể chịu sức đẩy của cả nghìn tấn nước, nhưng khi nâng, máy nâng gần như chỉ phải thắng trọng lượng của chính cửa và ma sát ở trục, ở gioăng chắn nước. Thử tưởng tượng mở một cánh cửa nhà: đẩy vào bản lề thì cửa không nhúc nhích, đẩy vào mép xa bản lề thì cửa quay. Cửa van cung được thiết kế để nước luôn đẩy vào "bản lề".
Cửa van phẳng thì khác: một tấm thép phẳng trượt lên xuống trong khe. Nước ép tấm thép vào khe rất mạnh, nên khi nâng phải thắng ma sát lớn, cần bánh xe lăn và máy nâng khoẻ hơn. Cửa phẳng vẫn được dùng nhiều ở cửa lấy nước, cửa sửa chữa và những chỗ cần đóng kín hoàn toàn. Ở các tràn lớn, bạn sẽ thường thấy hàng cửa van cung, mỗi cửa có thể rộng hơn mười mét, xếp đều giữa các trụ pin.
Hành trình của một khối nước khi tràn đang xả
Đi theo một khối nước từ lúc rời hồ đến lúc về sông, bạn sẽ thấy mỗi đoạn tràn giải quyết một bài toán riêng.
- Vào ngưỡng tràn: mặt ngưỡng được tạo cong theo đúng hình dáng của dòng nước rơi tự nhiên, để nước bám sát bê tông, không tách ra và không tạo vùng áp lực âm.
- Qua cửa van: độ mở cửa quyết định lưu lượng. Cửa mở theo từng nấc, các cửa được mở đối xứng để dòng nước dưới hạ lưu không lệch về một bờ.
- Xuống dốc nước: dòng chảy tăng tốc rất nhanh. Ở đáy dốc, vận tốc có thể vượt xa tốc độ xe máy chạy trong phố, mang năng lượng đủ để đục khoét đá.
- Hãm lại ở cuối dốc: nước được đưa vào bể tiêu năng để tự "vấp" thành một bức tường sóng cuộn, hoặc được hất lên bằng mũi phóng rồi rơi xuống hố xói cách xa chân đập.
- Trả về sông: dòng nước đã mất phần lớn năng lượng, chảy êm hơn, lòng sông ngay sau bể thường vẫn được gia cố đá hộc hoặc bê tông để chống xói phần còn lại.
Mấu chốt của cả chuỗi là năng lượng không biến mất, nó phải được chuyển thành xoáy, bọt, nhiệt và âm thanh ở một chỗ đã được bọc bê tông chắc chắn, thay vì để dòng nước tự đi tìm chỗ yếu của lòng sông.
Bể tiêu năng, mũi phóng và cái bẫy mang tên khí thực
Nước nhảy trong bể tiêu năng. Khi dòng nước nông và nhanh gặp vùng nước sâu và chậm hơn, nó đột ngột dâng lên thành một đợt sóng cuộn đứng yên tại chỗ, gọi là nước nhảy. Bạn có thể thấy hiện tượng này trong bồn rửa: mở vòi mạnh xuống đáy bồn, quanh chỗ nước rơi có một vòng nước mỏng chảy nhanh, rồi tới một vành sóng dày hơn. Bể tiêu năng là nơi người ta chủ động tạo ra vành sóng đó, có thêm mố nhám và ngưỡng cuối bể để giữ nước nhảy đúng chỗ.
Mũi phóng. Với đập cao trên nền đá tốt, cuối dốc nước được uốn cong ngược lên như mũi ván trượt tuyết, hất dòng nước bay thành vệt cung xa chân đập. Nước tan một phần trong không khí, phần còn lại rơi xuống hố xói đã được tính trước. Đây là cảnh xả lũ hùng vĩ nhất mà nhiều người từng xem qua ảnh.
Khí thực. Khi nước chảy rất nhanh qua một chỗ gồ ghề nhỏ, áp suất cục bộ tụt mạnh, nước "sôi" thành bọt hơi ngay ở nhiệt độ thường. Bọt hơi trôi tới vùng áp suất cao thì vỡ đột ngột, mỗi lần vỡ như một cú búa nhỏ. Hàng triệu cú búa như vậy có thể khoét rỗ cả mặt bê tông tốt. Cách chữa phổ biến là mặt dốc phải thật nhẵn, và đặt các khe sục khí để trộn không khí vào lớp nước sát đáy, làm đệm cho bọt vỡ êm hơn.
Đứng xem xả lũ: hiểu đúng những gì đang thấy
Cảnh tràn xả lũ thu hút rất đông người, nhưng có vài hiểu nhầm hay gặp. Thứ nhất, đập xả lũ không có nghĩa là đập đang gặp nguy. Ngược lại, tràn mở là con đập đang làm đúng việc của nó: giữ mực hồ trong giới hạn an toàn. Thứ hai, số cửa van mở không nói lên hết lưu lượng, vì mỗi cửa có thể mở ít hay nhiều. Lưu lượng xả chính xác do đơn vị vận hành công bố theo quy trình, bạn nên đối chiếu thông tin chính thức thay vì ước lượng qua ảnh.
Thứ ba, nước đục ngầu ở hạ lưu khi xả không hẳn là do đập. Nước lũ từ thượng nguồn vốn đã mang nhiều phù sa, cộng thêm bùn cát ở đáy hồ được cuốn theo khi mở cửa xả đáy. Thứ tư, khoảng cách an toàn khi xem xả lũ rất quan trọng: mực nước hạ lưu có thể dâng nhanh, bụi nước làm trơn đường, bờ sông có thể bị xói. Chỉ đứng ở chỗ được bố trí cho người xem và theo hướng dẫn của lực lượng tại chỗ.
Nếu muốn quan sát kỹ thuật, bạn chú ý trụ pin giữa các cửa van, hình dáng mũi phóng hoặc vệt sóng cuộn trong bể tiêu năng, và tiếng gầm phát ra từ chân đập: đó chính là âm thanh của năng lượng đang được tiêu đi ở đúng nơi người ta muốn.
Giữa hai mùa lũ, người ta chăm sóc tràn và cửa van thế nào
Cửa van có thể nằm im suốt mùa khô, nhưng đến lúc cần mở thì phải mở được ngay. Vì vậy công việc bảo dưỡng tràn diễn ra quanh năm, dồn nhiều nhất vào những tháng trước mùa mưa:
- Vận hành thử: từng cửa được nâng hạ thử theo lịch, kiểm tra máy nâng, xi lanh thuỷ lực hoặc tời cáp, đo thời gian mở và độ êm khi chạy.
- Thay gioăng chắn nước: dải cao su viền quanh cửa lâu ngày chai cứng, rách, làm nước rò qua. Gioăng hỏng không chỉ phí nước mà còn gây rung cửa khi xả.
- Chống gỉ: mặt thép thường xuyên ướt khô xen kẽ nên được làm sạch và sơn lại định kỳ, các mối hàn ở cánh tay đòn được kiểm tra vết nứt mỏi.
- Kiểm tra trục quay: ổ trục của cửa van cung chịu toàn bộ lực nước dồn về, được bôi trơn và đo độ mòn để không bị kẹt khi cần quay.
- Dọn ngưỡng tràn và bể tiêu năng: cây trôi, đá lăn, bùn cát mắc lại sau mùa lũ được dọn sạch, mặt bê tông rỗ được vá.
- Diễn tập mất điện: thử chuyển sang nguồn dự phòng và các cách nâng cửa thay thế, để khi có sự cố thật thì thao tác đã quen tay.
Phần việc này ít ai nhìn thấy nhưng chính nó làm nên sự yên tâm khi mùa mưa tới. Một chiếc cửa van đẹp trên ảnh mà kẹt khi cần mở là điều người vận hành không bao giờ muốn gặp.
Câu hỏi thường gặp
Tràn xả lũ khác cửa xả đáy thế nào?
Tràn đặt ở gần mặt hồ, xả lớp nước trên cùng và là lối chính để thoát lũ. Cửa xả đáy đặt sâu dưới thân đập, dùng để hạ mực hồ khi cần sửa chữa, xả bùn cát lắng sát đáy hoặc cấp nước cho hạ du, lưu lượng thường nhỏ hơn tràn.
Vì sao cửa van tràn không mở hết một lúc?
Mở đột ngột làm lưu lượng hạ lưu tăng vọt, mực nước sông dâng nhanh, gây nguy hiểm cho người và tàu thuyền dưới hạ du. Mở từng nấc và đối xứng giúp dòng chảy ổn định, bể tiêu năng làm việc đúng thiết kế và người ở hạ du có thời gian phản ứng.
Nếu mất điện thì cửa van tràn có mở được không?
Các tràn quan trọng thường có nhiều nguồn điện dự phòng, máy phát diesel tại chỗ và cơ cấu mở bằng tay cho tình huống xấu. Một số cửa còn được thiết kế để có thể nâng bằng cầu trục di động trên đỉnh đập.
Tràn tự do có an toàn hơn tràn có cửa van không?
Tràn tự do không phụ thuộc vào máy móc hay người vận hành nên ít rủi ro do thao tác sai. Đổi lại hồ không chủ động hạ nước đón lũ được và cần ngưỡng tràn dài hơn. Mỗi kiểu hợp với một quy mô và điều kiện riêng chứ không có kiểu tốt hơn tuyệt đối.
Bể tiêu năng có bị hỏng sau nhiều mùa lũ không?
Có thể bị mài mòn, rỗ mặt do dòng chảy mang cát sỏi và do khí thực. Vì vậy sau mỗi mùa lũ lớn, nhiều công trình hạ nước hoặc lặn kiểm tra đáy bể, vá các chỗ hư hỏng trước khi mùa mưa năm sau tới.
Có thể quan sát nước nhảy ở đâu ngoài đập?
Bạn có thể thấy hiện tượng này trong bồn rửa khi mở vòi mạnh, ở chân các con dốc thoát nước sau trận mưa lớn, hay ở cống tưới ngoài đồng. Vành sóng đứng yên tại chỗ chính là nước nhảy thu nhỏ, cùng một nguyên lý với bể tiêu năng dưới chân đập.