NePhuc.comNể Phục
Kỳ quan xưa: xây thế nào khi chưa có máy

Cầu dẫn nước La Mã hoạt động thế nào: nước tự chảy hàng chục cây số nhờ dốc rất nhỏ

Không bơm, không động cơ: kênh dẫn nước La Mã chỉ dốc vài chục phân mỗi cây số mà vẫn đưa nước vào thành. Cách đo dốc, chống thấm, vượt thung lũng.

A three-tiered ancient stone aqueduct bridge spanning a green river valley, a small kayak on the water below, wide shot from the riverbank at golden hour

Cầu dẫn nước La Mã không đẩy nước bằng máy nào cả: nó chỉ là một con kênh có mái che, được dựng với độ dốc đều và rất nhỏ suốt hàng chục cây số, để nước tự chảy từ nguồn trên đồi về bể chứa trong thành. Những dãy vòm cao mà khách du lịch hay chụp ảnh chỉ là đoạn kênh đi qua thung lũng; phần lớn chiều dài tuyến nằm âm dưới đất hoặc men theo sườn đồi.

Cái khó không nằm ở việc xây vòm mà ở việc giữ độ dốc. Dốc quá thì nước chảy xiết, xói lòng kênh và tràn bể; dốc quá ít thì nước đọng, lắng cặn, tắc. Bài này giải thích người La Mã đo dốc thế nào khi chưa có máy trắc đạc, chống thấm ra sao, và khi gặp thung lũng quá sâu thì họ dùng mẹo gì.

Nước chỉ cần một điều: luôn có chỗ thấp hơn để đi tới

Thử ở nhà: lấy một ống nhựa mềm dài vài mét, một đầu nối vào xô nước đặt trên bàn, đầu kia thả xuống sàn. Nước chảy ra đều. Nâng một đoạn ống giữa chừng lên cao hơn mặt nước trong xô, dòng chảy dừng ngay. Kênh dẫn nước La Mã làm việc đúng như vậy: chỉ cần mọi điểm trên tuyến thấp dần so với điểm trước nó, nước sẽ đi hết đường.

Vấn đề là địa hình thật không thấp dần đều. Có đồi phải vòng, có thung lũng phải vượt, có đoạn đất bằng gần như không chênh. Người thiết kế tuyến phải chọn nguồn nước đủ cao so với thành phố, rồi vẽ đường đi sao cho tổng độ hạ được rải ra suốt chiều dài, không đoạn nào dốc ngược.

Một tuyến nổi tiếng ở miền nam nước Pháp ngày nay, nơi có cây cầu ba tầng vòm hay xuất hiện trong ảnh, dài khoảng năm mươi cây số. Theo các khảo sát thường được dẫn, cả tuyến chỉ hạ khoảng hơn chục mét từ nguồn tới bể chia nước. Tính ra trung bình mỗi cây số chỉ dốc khoảng hai mươi lăm phân, tức là đặt một cây thước dài một mét nằm ngang thì đầu kia chỉ thấp hơn chừng một phần tư milimét. Con số chính xác nên xem trong tài liệu của cơ quan quản lý di sản, nhưng bậc độ lớn thì rất rõ: nhỏ đến kinh ngạc.

Đo dốc khi chưa có máy: bàn nước dài và cây chữ thập

Bàn nước dài để lấy mặt phẳng ngang. Một kiến trúc sư La Mã cổ đã mô tả dụng cụ gọi là chorobates: một chiếc bàn gỗ dài cỡ vài mét, mặt trên có rãnh đổ nước, chân có dây dọi. Khi nước trong rãnh nằm yên đều hai đầu và dây dọi thẳng theo vạch, mặt bàn đang nằm ngang. Từ mặt ngang ấy, người đo ngắm dọc theo bàn tới một cây sào có vạch ở xa để biết điểm đó cao hay thấp hơn bao nhiêu.

Cây chữ thập có bốn dây dọi để vạch đường thẳng. Dụng cụ groma là một chữ thập gắn trên cọc, bốn đầu treo dây dọi. Ngắm qua cặp dây đối diện, người đo cắm được các cọc thẳng hàng hoặc vuông góc. Nhờ vậy tuyến kênh giữ được hướng qua đồng trống.

Đo từng đoạn ngắn, cộng dồn. Không có dụng cụ nào thời đó đo chính xác một cây số liền. Người ta đo từng chặng vài chục mét, ghi lại, cộng dồn. Sai số mỗi chặng nhỏ, nhưng nếu không cẩn thận, cộng hàng nghìn chặng thì lệch lớn. Vì vậy họ cắm mốc kiểm tra dọc tuyến và đo lại.

Chấp nhận sửa trong lúc thi công. Khảo sát lòng kênh còn lại cho thấy độ dốc không đều tuyệt đối: có đoạn dốc hơn, có đoạn gần phẳng, thậm chí có chỗ phải nâng sàn kênh lên sau. Kỹ thuật cổ không hoàn hảo, nhưng đủ tốt và biết tự chỉnh.

Cùng một tuyến nước, bốn kiểu đi qua địa hình

Khi đứng ngắm một dãy vòm, dễ quên rằng đó chỉ là một trong nhiều cách người La Mã cho dòng nước vượt địa hình. Bảng dưới gom các kiểu chính.

Kiểu đoạn tuyếnDùng khiCách làmƯu và nhược
Kênh ngầm dưới đấtĐất bằng hoặc dốc thoảiĐào hào, xây lòng kênh đá hoặc gạch, lợp nắp, lấp đấtNước mát, sạch, ít bị phá; phải có giếng thăm để vào nạo vét
Kênh men sườn đồiGặp đồi không muốn đào xuyênĐi vòng theo đường đồng mức, giữ độ dốc nhỏRẻ, nhưng tuyến dài thêm nhiều
Đường hầm xuyên đồiĐồi chắn ngang, đi vòng quá xaĐào từ hai đầu và từ các giếng đứng ở giữaNgắn tuyến, nhưng khó giữ hướng và độ dốc dưới đất
Cầu vòm qua thung lũngThung lũng không quá sâuXây dãy vòm đá đỡ lòng kênh trên đỉnhHùng vĩ, bền; tốn đá và công, chỉ hợp khi độ cao vừa phải
Xi phông ngượcThung lũng quá sâu để làm cầuCho nước xuống ống kín rồi tự dâng lên phía bên kiaKhông cần cầu cao; ống chịu áp lực lớn, dễ rò

Như vậy cây cầu ba tầng nổi tiếng chỉ là vài trăm mét trong một tuyến dài khoảng năm mươi cây số. Phần lớn công sức thật sự nằm dưới đất, nơi không ai chụp ảnh.

Dựng cây cầu ba tầng: vòm dưới to, vòm trên nhỏ và cần cẩu bánh xe người đạp

Cây cầu dẫn nước nổi tiếng nhất có ba tầng vòm chồng lên nhau, và mỗi tầng có lý do riêng. Tầng dưới cùng có những vòm rất rộng vì phải vắt qua lòng sông, chừa chỗ cho nước lũ thoát mà không xô vào trụ. Tầng giữa lặp lại nhịp của tầng dưới để trụ đè thẳng lên trụ, lực đi một mạch xuống móng. Tầng trên cùng là một dãy vòm nhỏ, nhiều hơn hẳn, đỡ lòng kênh. Vòm nhỏ thì nhẹ, đá ít, và kênh ở trên cùng được đỡ đều chứ không dồn tải vào vài điểm.

Ở hai tầng dưới, phần lớn khối đá được xếp khô, nghĩa là không có vữa giữa các mạch. Khối đá nặng vài tấn được đẽo cho khít rồi đặt chồng lên nhau, đứng vững nhờ chính trọng lượng và hình vòm. Chỉ phần lòng kênh ở trên cùng mới cần vữa vì phải kín nước.

Nâng khối đá lên cao vài chục mét, người La Mã có một thứ người Ai Cập thời xây kim tự tháp chưa dùng: cần cẩu gỗ có ròng rọc nhiều puli, kéo bằng một bánh xe lớn có người đi bên trong như con chuột lang đạp vòng. Mỗi bước chân quay bánh xe, cuộn dây, nâng đá lên từ từ. Một bánh xe đủ to với vài người đạp nâng được khối nặng hơn nhiều lần sức một người. Trên mặt nhiều khối đá còn những lỗ nhỏ hai bên, dấu của kìm kẹp đá gắn vào móc cẩu.

Xi phông ngược: khi thung lũng sâu quá không làm cầu được

Nếu thung lũng sâu hàng chục mét, cầu vòm sẽ phải cao tới mức không an toàn. Người La Mã khi đó dùng xi phông ngược: nước từ kênh đổ vào một bể đầu dốc, đi xuống đáy thung lũng trong những đường ống kín, chạy ngang qua đáy rồi dâng lên phía bên kia, chảy vào bể đầu kênh tiếp theo. Bể bên kia phải thấp hơn bể bên này một chút thì nước mới đi.

Thử ở nhà với một ống hút mềm uốn chữ U và hai cốc nước đặt chênh nhau: mực nước ở cốc thấp sẽ dâng dần lên gần bằng cốc cao. Đó chính là nguyên lý bình thông nhau. Cái khó là ở đáy thung lũng, ống phải chịu sức ép của cả cột nước cao hàng chục mét. Các xi phông ở vùng nay thuộc nước Pháp dùng nhiều ống chì đặt song song, có nơi đặt trên một cây cầu thấp ở đáy thung lũng để giảm độ sâu.

Ống chì thời đó bị nứt mối hàn, rò rỉ, và việc sửa rất vất vả, nên người La Mã chỉ dùng xi phông khi buộc phải dùng. Họ ưa kênh hở tự chảy hơn: áp lực nhỏ, dễ kiểm tra, hỏng đâu sửa đó.

Chống thấm, lắng cặn và chia nước: phần việc ít ai để ý

Một tuyến nước chạy vài trăm năm không chỉ cần dốc đúng mà còn cần bảo trì được. Những chi tiết kỹ thuật dưới đây giải thích vì sao nhiều tuyến dùng được rất lâu.

  • Lòng kênh trát vữa trộn gạch vụn. Lớp vữa vôi trộn bột gạch nung nghiền mịn có màu hồng, đông cứng cả trong môi trường ẩm và ít thấm. Góc giữa đáy và thành kênh thường được trát lượn tròn để nước không đọng và vữa không nứt ở góc.
  • Bể lắng dọc tuyến. Nước đi qua những bể rộng hơn kênh, chảy chậm lại để cát và bùn lắng xuống đáy, sau đó mới tiếp tục. Thợ định kỳ vào xúc cặn.
  • Giếng thăm và nắp kênh. Kênh ngầm có những giếng đứng cách nhau một quãng để người xuống kiểm tra, nạo vét. Nắp kênh giữ nước sạch và mát, tránh lá rơi và rêu tảo.
  • Cặn vôi bám trong lòng kênh. Nước vùng đá vôi để lại lớp cặn cứng như đá theo năm tháng, làm lòng kênh hẹp dần. Ngày nay lớp cặn này giúp các nhà khoa học đếm năm hoạt động như đếm vòng gỗ.
  • Bể chia nước ở đầu thành. Nước vào một bể tròn rồi chia ra nhiều ống tới vòi nước công cộng, nhà tắm và các nhà được phép. Người quản lý điều chỉnh bằng cách đặt ống ở các độ cao khác nhau trong bể.

Nhìn bằng con mắt kỹ thuật, một tuyến dẫn nước cổ là cả một hệ thống vận hành, không chỉ là một công trình đẹp.

Đi xem tận nơi: những gì nên tìm trên một cầu dẫn nước

Nếu có dịp đến gần một cầu dẫn nước La Mã còn lại, đừng chỉ đứng dưới chụp ảnh dãy vòm. Ở nhiều nơi, du khách được đi trên tầng trên cùng hoặc nhìn vào lòng kênh. Hãy tìm lớp vữa hồng trát lòng kênh và lớp cặn vôi bám hai bên, có nơi dày tới mức thu hẹp đáng kể tiết diện dòng chảy.

Quan sát các viên đá nhô ra ở mặt trụ và vành vòm. Đó thường là chỗ gác giàn gỗ khi dựng vòm, người xây để lại để lúc cần sửa có chỗ gác giàn lần nữa. Nhìn mặt đá có thể thấy các vết khắc nhỏ, dấu đánh số hoặc chỉ vị trí cho thợ lắp.

Cuối cùng, nhìn về hai phía của cây cầu. Kênh không dừng ở đó mà tiếp tục chui vào sườn đồi. Đi dọc theo dấu vết một đoạn, nếu có lối đi, sẽ thấy phần tuyến khiêm tốn mà chính nó mới là chỗ người kỹ sư cổ đã phải tính toán nhiều nhất.

Câu hỏi thường gặp

Cầu dẫn nước La Mã có dùng máy bơm không?

Không. Toàn bộ tuyến dựa vào trọng lực: nguồn nước đặt cao hơn thành phố, kênh được xây với độ dốc rất nhỏ và đều để nước tự chảy. Ở chỗ thung lũng quá sâu, người La Mã dùng xi phông ngược theo nguyên lý bình thông nhau.

Độ dốc của kênh dẫn nước La Mã nhỏ cỡ nào?

Tuỳ tuyến. Với tuyến nổi tiếng có cây cầu ba tầng ở miền nam nước Pháp, các khảo sát thường dẫn cho thấy trung bình chỉ khoảng hai mươi lăm phân mỗi cây số. Nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý di sản khi cần số chính xác.

Vì sao phần lớn kênh dẫn nước lại nằm dưới đất?

Kênh ngầm rẻ hơn cầu vòm, giữ nước sạch và mát, ít bị phá hoại, và dễ giữ độ dốc theo mặt đất. Cầu vòm chỉ được xây ở những đoạn phải vượt thung lũng, nên dù nổi tiếng nhưng chiếm phần nhỏ chiều dài tuyến.

Người La Mã chống thấm lòng kênh bằng gì?

Bằng lớp vữa vôi trộn bột gạch nung nghiền mịn, có màu hồng, đông cứng được trong môi trường ẩm. Góc đáy và thành kênh được trát lượn tròn để tránh nứt và đọng nước.

Xi phông ngược là gì?

Là đoạn ống kín đưa nước xuống đáy thung lũng rồi tự dâng lên phía bên kia, nhờ nguyên lý bình thông nhau. Bể đầu ra phải thấp hơn bể đầu vào một chút. Ống ở đáy chịu áp lực lớn nên dễ rò, vì vậy người La Mã chỉ dùng khi buộc phải dùng.

Có thể đi bộ trên cầu dẫn nước La Mã không?

Ở một số di tích, du khách được đi hoặc nhìn vào lòng kênh ở tầng trên theo lối đi do ban quản lý mở. Quy định khác nhau theo từng nơi và từng thời điểm, nên hỏi trước ban quản lý di tích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138