Vòm đá được dựng trên một khung gỗ cong làm sẵn: thợ xếp các viên đá hình nêm từ hai chân vòm lên dần, đặt viên đá khoá ở chính giữa trên cùng, rồi mới hạ khung gỗ xuống để vòm tự gánh lấy mình. Trước lúc đặt viên cuối, vòm chưa phải là vòm, chỉ là hai cánh tay đá đang tựa vào giàn gỗ.
Bài này đi theo đúng trình tự đó: làm khung, xếp đá, đặt khoá, tháo giàn, và giải quyết lực đẩy ngang ở hai chân, thứ khiến nhiều vòm sụp nếu không có tường đủ dày đỡ. Phần nguyên lý vì sao hình vòm chịu nén tốt chỉ nhắc vừa đủ; trọng tâm là cách người xưa thật sự dựng nó lên mà không cần cẩu.
Vì sao vòm chưa đứng được cho tới viên đá cuối
Thử ở nhà với một chồng hộp diêm hoặc những miếng xốp cắt hình thang. Xếp chúng thành nửa vòng tròn trên bàn: chưa kịp xếp tới giữa, các miếng phía trên đã đổ xuống. Mỗi viên trong vòm chỉ đứng được khi bị hai viên bên cạnh ép từ hai phía. Ở hai cánh đang dở, viên cao nhất không có gì ép phía trên, nên nó trượt.
Đó là lý do mọi vòm đá đều cần một khung đỡ tạm trong suốt quá trình xây. Khung này gọi theo nghề là vòng chống hay giàn vòm, làm bằng gỗ, có mặt trên cong đúng theo mặt dưới của vòm. Khi viên khoá được chèn vào giữa, hai cánh ép vào nhau, lực từ đỉnh truyền xuống hai chân theo đường cong, và vòm bắt đầu tự chịu được.
Vì vậy người xưa coi việc đặt viên khoá là thời khắc quan trọng của công trình. Ở nhiều nơi, viên khoá được chạm trổ, khắc dấu hay đặt kèm nghi thức nhỏ, không phải vì nó chịu lực nhiều hơn các viên khác mà vì đó là lúc công trình chuyển từ dựa vào giàn sang tự đứng.
Trình tự dựng một vòm đá bằng tay
Dù là cổng thành, cầu qua suối hay một nhịp cầu dẫn nước, trình tự cơ bản của thợ xưa khá giống nhau. Các bước dưới đây dựa trên dấu vết còn lại trên công trình và mô tả của các thời kỳ sau.
- Xây hai chân vòm, còn gọi là mố hoặc trụ, cao tới cao độ bắt đầu cong. Mặt trên chân vòm được vát nghiêng theo hướng lực sẽ truyền xuống.
- Dựng khung gỗ cong ngay giữa hai chân, đặt trên các cột gỗ hoặc gác lên những viên đá nhô ra ở mặt trụ. Giữa khung và cột chèn những cặp nêm gỗ để sau này rút ra cho khung hạ xuống.
- Đẽo các viên đá vòm thành hình nêm, mặt tiếp xúc hướng về tâm đường cong. Thường người ta đánh số hoặc khắc dấu để biết viên nào lắp chỗ nào.
- Xếp đá từ hai chân lên đồng thời, hai bên cân nhau, để khung gỗ không bị lệch tải sang một phía.
- Đặt viên khoá ở chính giữa, có khi phải gõ nhẹ để nêm chặt. Nếu viên khoá vào lỏng, thợ chèn thêm lá đá mỏng.
- Chờ vữa (nếu có) đông cứng, rút dần các cặp nêm dưới khung để khung hạ xuống từ từ. Vòm lún nhẹ một chút khi bắt đầu tự chịu tải, đó là chuyện bình thường.
- Tháo khung, đem đi dùng cho nhịp vòm kế tiếp. Ở cầu nhiều nhịp giống nhau, một bộ khung dùng được nhiều lần.
Bước rút nêm là chỗ người thợ cẩn thận nhất. Hạ khung đột ngột thì vòm nhận tải một lúc, mạch đá chưa kịp ăn khớp có thể vỡ góc. Hạ chậm, đều hai bên, vòm "ngồi" xuống khung đá của chính nó một cách êm.
Làm khung vòm: vạch đường cong bằng dây và cọc tâm
Khung gỗ quyết định hình dạng vòm, vì đá sẽ nằm đúng theo mặt khung. Làm khung sai vài phân thì cả vòm méo theo. Cách làm truyền thống, áp dụng cho vòm bán nguyệt, có thể hình dung như sau:
- Trên một bãi phẳng, cắm một cọc làm tâm, buộc sợi dây dài đúng bằng bán kính mặt dưới của vòm, đầu dây buộc một que vạch. Quay dây quanh cọc như cái compa khổng lồ để vạch nửa vòng tròn xuống đất.
- Đặt các thanh gỗ cong hoặc ghép từ nhiều đoạn ngắn lên đường vạch, cắt cho mép ngoài khớp đúng đường cong. Đó là một vì khung.
- Làm nhiều vì khung giống hệt nhau từ cùng một đường vạch, rồi dựng song song cách nhau một quãng, giằng ngang bằng thanh gỗ cho khỏi đổ.
- Lát ván mỏng lên mép trên các vì khung để tạo mặt cong liên tục làm chỗ tựa cho đá.
- Chống cả khung lên cột hoặc gác lên đá nhô ở mặt trụ, giữa khung và chỗ tựa luôn có cặp nêm để sau này rút.
Vòm nhọn hay vòm dẹt cũng vạch được bằng dây, chỉ khác là dùng hai tâm hoặc tâm đặt thấp hơn chân vòm. Cách dùng dây và cọc này cũng là nền tảng của mọi phép vẽ hình học ngoài thực địa thời cổ, và người thợ mộc ở nhiều làng nước ta vẫn còn dùng sợi dây quay tròn để vạch đường cong khi làm cửa vòm.
Lực đẩy ngang: kẻ thù thầm lặng ở hai chân vòm
Vòm đẩy ra hai bên chứ không chỉ đè xuống. Đặt hai lòng bàn tay chụm ngón thành hình mái nhà rồi đè nhẹ lên đỉnh: hai cổ tay có xu hướng trượt ra xa nhau. Vòm cũng vậy. Tải trọng ở đỉnh truyền xuống theo đường cong và ở chân trở thành một lực vừa đè vừa đẩy ngang.
Chân vòm phải nặng hoặc được chống. Người xưa giải quyết bằng cách xây tường hoặc trụ chân vòm rất dày, hoặc dựa vào vách đá tự nhiên. Ở cầu nhiều nhịp, các vòm cạnh nhau đẩy vào nhau và triệt tiêu một phần lực ngang, chỉ hai đầu cầu phải chịu phần còn lại.
Vòm càng thấp thì đẩy ngang càng mạnh. Vòm bán nguyệt đẩy ngang ít hơn vòm thấp dẹt cùng nhịp. Vì vậy cầu cổ hay dùng vòm bán nguyệt dù tốn chiều cao. Vòm dẹt đẹp và thấp nhưng đòi chân vòm khỏe hơn nhiều.
Tháo giàn trước khi chân vòm sẵn sàng là nguy hiểm. Nhiều vòm sụp không phải vì đá yếu mà vì chân vòm bị đẩy dịch chỉ vài phân. Thợ xưa thường xây xong phần tường đè lên chân vòm rồi mới tháo giàn.
Vòm thật và vòm giả: hai cách vượt một khoảng trống
Không phải mọi lối đi hình cung trong công trình cổ đều là vòm thật. Nhiều nền văn minh dùng vòm giả, xếp đá chìa dần vào nhau. Bảng so để bạn tự nhận ra khi đứng trước di tích.
| Đặc điểm | Vòm thật (vòm nêm) | Vòm giả (xếp chìa) |
|---|---|---|
| Cách xếp đá | Đá hình nêm, mạch hướng về tâm đường cong | Đá nằm ngang, mỗi hàng chìa ra hơn hàng dưới một chút |
| Cần khung gỗ tạm | Có, vòm chỉ đứng khi đặt xong viên khoá | Không, mỗi hàng tự cân nhờ đá đè phía sau |
| Nhịp vượt được | Lớn hơn nhiều | Hẹp, lối đi thường cao mà hẹp |
| Lực ở chân | Đẩy ngang rõ, cần chân vòm khỏe | Chủ yếu đè thẳng xuống |
| Nhận biết | Mạch đá xoè như nan quạt | Mạch đá nằm ngang, mép cắt thành bậc hoặc mài cong |
Nhìn mạch đá là cách nhanh nhất: mạch xoè như nan quạt là vòm thật, mạch nằm ngang chồng bậc là vòm giả. Nhiều đền tháp cổ ở Đông Nam Á, kể cả tháp gạch, dùng cách xếp chìa cho phần mái bên trong.
Vòm đá ở nước ta: cổng thành, cầu làng và chân tháp
Ở Việt Nam, vòm đá và vòm gạch xuất hiện nhiều ở cổng thành. Các cổng của thành nhà Hồ ở Thanh Hoá là ví dụ hay được nhắc: những viên đá lớn đẽo hình múi bưởi, ghép thành vòm mà theo mô tả của các nhà nghiên cứu không dùng vữa. Các cổng của kinh thành Huế dùng vòm gạch, bên trên có lầu. Cách đọc mạch đá ở bảng trên áp dụng được ngay với những cổng này.
Cầu đá vòm nhỏ ở các làng quê, chùa cổ cũng theo cùng nguyên tắc nhưng nhịp ngắn, có khi chỉ vài mét. Với nhịp ngắn, người thợ đôi khi không dựng giàn gỗ mà đắp tạm một ụ đất nện có mặt trên cong theo hình vòm, xếp đá lên, xong thì đào ụ đất đi. Cách này rẻ và hợp với nông thôn, nơi gỗ dài khó kiếm.
Khi đứng dưới một cổng vòm cổ, thử ngước lên tìm viên khoá ở giữa và đếm số viên mỗi bên. Số viên hai bên bằng nhau, mạch đều, là dấu hiệu người thợ đã xếp cân từ hai chân lên, đúng như trình tự kể trên.
Nếu cổng có lầu hoặc tường dày đè lên trên, đó không chỉ là trang trí. Khối nặng phía trên ép chặt các viên vòm vào nhau và đè lên chân vòm, giúp chân không bị đẩy dạt ra ngoài. Nhiều cổng thành xưa vì thế bền hơn những cây cầu vòm đứng trơ trọi.
Những hiểu lầm thường gặp về vòm đá
Vòm là hình khối quen thuộc đến mức ai cũng tưởng hiểu. Vài ý hay bị nói sai:
- "Viên khoá chịu lực nhiều nhất." Thực ra các viên gần chân vòm thường chịu nén lớn hơn. Viên khoá quan trọng vì nó khép vòm lại, không phải vì nó gánh nặng nhất.
- "Vòm đá cổ đứng được nhờ vữa dính." Nhiều vòm đá cổ không có vữa hoặc vữa rất mỏng. Chúng đứng nhờ hình dạng và lực nén, vữa chủ yếu để lấp khe và phân bố lực đều.
- "Vòm cứ chất thêm tải là yếu đi." Một lượng tải phân bố đều trên vòm, như lớp đất đắp hoặc mặt đường, lại giúp các viên ép chặt vào nhau. Thứ vòm sợ là tải lệch một bên và chân vòm bị dịch.
- "Vòm nào cũng tròn đều." Có vòm bán nguyệt, vòm nhọn, vòm dẹt, vòm hình elip. Mỗi kiểu có đường truyền lực khác nhau và đòi chân vòm khác nhau.
Những ý này giúp đọc đúng các bài viết và lời thuyết minh ở di tích, nhất là khi nghe kể "vòm này không cần vữa mà vẫn đứng nghìn năm". Nghe vậy thì đúng, nhưng lý do là hình học, không phải bí quyết thất truyền.
Câu hỏi thường gặp
Viên đá khoá vòm là gì?
Là viên đá đặt ở chính giữa, điểm cao nhất của vòm, được đặt sau cùng. Khi viên khoá vào chỗ, hai cánh vòm ép vào nhau và vòm bắt đầu tự chịu tải, lúc đó mới tháo được khung gỗ đỡ bên dưới.
Vì sao xây vòm phải dùng khung gỗ tạm?
Vì trước khi đặt viên khoá, hai cánh vòm chưa có gì ép từ phía trên nên các viên đá ở cao sẽ trượt đổ. Khung gỗ cong đỡ toàn bộ đá cho tới khi vòm khép kín và đủ cứng.
Làm sao người xưa hạ khung gỗ mà không làm vỡ vòm?
Họ chèn những cặp nêm gỗ giữa khung và cột chống, khi vòm xong thì rút nêm từ từ và đều hai bên để khung hạ xuống chậm. Vòm nhận tải dần dần thay vì một lúc.
Vòm giả khác vòm thật thế nào?
Vòm giả xếp đá nằm ngang, mỗi hàng chìa ra một chút cho tới khi hai bên gặp nhau, không cần khung đỡ nhưng chỉ vượt nhịp hẹp. Vòm thật dùng đá hình nêm xoè như nan quạt, vượt nhịp lớn hơn nhưng cần khung gỗ khi xây.
Vì sao chân vòm phải xây rất dày?
Vì vòm không chỉ đè xuống mà còn đẩy ngang ra hai bên. Chân vòm phải đủ nặng hoặc được chống để không bị đẩy dịch, chỉ dịch vài phân cũng có thể làm vòm sụp.
Ở Việt Nam có thể xem vòm đá cổ ở đâu?
Các cổng thành nhà Hồ ở Thanh Hoá là ví dụ vòm đá lớn ghép rất khít, các cổng kinh thành Huế là vòm gạch. Ngoài ra còn nhiều cầu đá nhỏ ở làng quê và chùa cổ, nhịp ngắn nhưng cùng nguyên lý.