Kim tự tháp được xây bằng sức người có tổ chức: đá cắt ở mỏ gần công trường, chở bằng thuyền theo kênh nối với sông Nile, kéo trên xe trượt gỗ dọc đường dốc đắp bằng đất và gạch vụn, rồi chỉnh vị trí từng khối bằng đòn bẩy. Đó là phần giới khảo cổ đã có bằng chứng khá chắc. Phần còn bàn là hình dạng đường dốc ở những tầng cao, nơi mặt bằng thu hẹp và không còn chỗ cho một con dốc thẳng dài.
Bài này đi theo đúng đường một khối đá: từ mỏ ra bến, từ bến lên dốc, từ chân dốc lên vị trí cuối cùng. Ở mỗi chặng có một bài toán vật lý rất đời thường, và lời giải của người xưa hoá ra không cần phép màu nào, chỉ cần ma sát được tính khéo, dây thừng đủ bền và một bộ máy tổ chức chạy đều trong nhiều năm. Số liệu trong bài là số tròn hay được giới nghiên cứu dùng, nên đối chiếu thêm với tài liệu của cơ quan khảo cổ khi cần trích dẫn.
Bài toán thật: một ngọn núi nhân tạo bằng khối đá vài tấn
Kim tự tháp lớn nhất ở Giza, thường gọi theo tên vua Khufu, khi mới xong cao khoảng 146 mét, nay còn khoảng 138 mét vì mất phần đỉnh và lớp ốp ngoài. Cạnh đáy khoảng 230 mét. Con số hay được nhắc là khoảng hơn hai triệu khối đá, phần lớn là đá vôi, mỗi khối trung bình khoảng hai tấn rưỡi. Một số khối granit trong các phòng bên trong nặng hàng chục tấn và được chở từ vùng thượng nguồn xa hàng trăm cây số.
Nhìn con số ấy, câu hỏi đầu tiên của người làm kỹ thuật không phải là "nâng thế nào" mà là "nhịp độ bao nhiêu". Nếu công trình làm trong khoảng hai chục năm như giới nghiên cứu ước, đội thợ phải đặt được vài trăm khối mỗi ngày làm việc. Nghĩa là không có chỗ cho cách làm cầu kỳ, chậm chạp. Mọi khâu phải lặp lại được, ai cũng học được trong vài ngày, và một khâu tắc thì khâu sau không bị đứng.
Vì vậy khi đọc các giả thuyết, nên dùng phép thử nhịp độ này. Một cách nâng đá nghe rất thông minh nhưng mỗi khối mất nửa ngày thì gần như chắc chắn không phải cách chính. Cách đúng phải đơn giản, chạy song song được trên nhiều mặt, và dùng vật liệu sẵn có ngay quanh công trường: đất, gạch bùn, gỗ, dây sợi cây và nước.
Từ mỏ ra bến: đá đi đường thuỷ trước, đường bộ sau
Mỏ đá vôi ngay cạnh công trường. Phần lớn khối đá thân tháp lấy từ mỏ đá vôi trên chính cao nguyên Giza, cách chân tháp vài trăm mét. Khảo cổ còn thấy rõ vết cắt bậc thang ở mỏ. Chặng đường bộ ngắn là chủ ý: kéo đá trên cạn tốn sức nhất, nên người xưa đặt công trình sát nguồn đá chính.
Đá ốp và đá granit đi bằng thuyền. Lớp đá vôi trắng mịn ốp ngoài lấy từ mỏ bên kia sông, còn granit cho phòng chôn cất lấy từ vùng thượng lưu. Những khối này đi bằng thuyền gỗ xuôi sông Nile vào mùa nước lớn, khi nước tràn gần tới chân cao nguyên.
Nhật ký trên giấy cói của một đội trưởng chở đá. Ở một cảng cổ bên bờ Biển Đỏ, người ta tìm thấy các cuộn giấy cói ghi chép của một viên chỉ huy tên Merer, kể đội thuyền của ông chở đá vôi từ mỏ bên kia sông tới Giza, đi qua các hồ và kênh đào nối với công trường. Đây là một trong những tài liệu viết tay cổ nhất còn lại, và nó xác nhận đường thuỷ là xương sống của việc chở đá.
Bến cảng nằm ngay chân cao nguyên. Các khảo sát lớp trầm tích cho thấy từng có một nhánh nước và lưu vực nhân tạo sát Giza. Đá cập bến gần như ngay dưới chân công trường, chặng kéo trên cạn còn lại chỉ ngắn.
Xe trượt và nắm cát ướt: vì sao không cần bánh xe
Người xưa có biết bánh xe, nhưng bánh xe gỗ dưới tải vài tấn sẽ lún vào cát hoặc vỡ trục. Họ chọn xe trượt: hai thanh gỗ cong như càng trượt tuyết, đá đặt bên trên, buộc chặt bằng dây. Bảng dưới so ba cách đẩy một vật nặng mà bạn thử được ngay ở nhà với một cuốn sách dày trên khay cát.
| Cách kéo | Chuyện xảy ra dưới đáy | Thử ở nhà |
|---|---|---|
| Kéo trên cát khô | Cát dồn thành gờ trước mũi xe, lực cản tăng dần | Kéo hộp nặng trên khay cát khô, thấy cát ụ lên phía trước |
| Kéo trên cát được tưới vừa ẩm | Nước tạo cầu nối giữa hạt cát, mặt cát cứng lại, xe trượt êm hơn | Tưới nhẹ cho cát ẩm đều rồi kéo lại, lực tay giảm rõ |
| Kéo trên cát quá ướt | Cát thành bùn, xe lún và dính | Đổ nhiều nước hơn, hộp bắt đầu sa xuống |
| Kéo trên ván gỗ lót ngang | Ma sát gỗ với gỗ, có thể bôi bùn hoặc nước làm trơn | Đặt các que đũa ngang khay, kéo trên đó |
Trong một ngôi mộ cổ ở Ai Cập có bức vẽ cảnh hàng chục người kéo một pho tượng khổng lồ trên xe trượt, và một người đứng ở mũi xe đổ nước xuống mặt đường. Trước đây nhiều người nghĩ đó là nghi thức. Các thí nghiệm vật lý về sau cho thấy cát ẩm vừa phải làm lực kéo giảm đáng kể, có thí nghiệm ghi nhận giảm khoảng một nửa so với cát khô. Bức vẽ hoá ra là một bản hướng dẫn kỹ thuật.
Các giả thuyết đường dốc: điểm mạnh, điểm yếu
Đưa đá lên cao thì gần như chắc chắn phải dùng đường dốc, vì đó là cách duy nhất để hàng chục người kéo cùng lúc trên một mặt phẳng nghiêng. Tranh luận nằm ở hình dạng dốc. Dưới đây là các giả thuyết chính, cần hiểu đây là giả thuyết, chưa phương án nào được chứng minh trọn vẹn cho toàn bộ chiều cao.
- Dốc thẳng một phía. Dễ làm, dễ kéo, có dấu vết dốc thẳng ở một số kim tự tháp nhỏ hơn. Điểm yếu: muốn lên tới gần đỉnh với độ nghiêng kéo được, con dốc phải dài và to gần bằng chính kim tự tháp, khối lượng đất đắp quá lớn.
- Dốc xoắn quanh mặt ngoài. Con dốc bám vào các bậc của thân tháp, vòng dần lên. Tiết kiệm vật liệu, nhưng che mất các góc cạnh, khiến thợ khó ngắm thẳng để giữ bốn cạnh đều nhau, và khúc quanh ở góc rất chật cho đoàn kéo dài.
- Kết hợp: dốc thẳng cho phần thấp, cách khác cho phần cao. Phần lớn khối lượng đá nằm ở nửa dưới tháp, nên một con dốc thẳng phục vụ phần thấp đã gánh được đa số khối. Phần ngọn ít đá hơn, có thể dùng dốc nhỏ, bậc thang có đòn bẩy hoặc dốc men theo mặt.
- Dốc có bậc và cọc gỗ hai bên. Ở một mỏ đá cổ khác, người ta tìm thấy con dốc rất dốc, hai bên có bậc thang và hàng lỗ cọc. Giả thuyết là dây kéo vòng qua các cọc gỗ để đổi hướng lực, người kéo đi trên bậc. Nếu đúng, dốc dốc hơn nhiều mà vẫn kéo được, đường dốc ngắn đi đáng kể.
Khi đọc một bài khẳng định "đã giải được bí ẩn kim tự tháp", hãy xem người viết có phân biệt bằng chứng khảo cổ với mô hình máy tính hay không. Mô hình cho biết một cách làm khả thi, không chứng minh người xưa đã làm đúng như vậy.
Từ chân dốc tới vị trí cuối: những bước tinh chỉnh
Kéo lên đúng tầng mới là một nửa việc. Đặt khối đá khít với khối bên cạnh, mặt trên phẳng để tầng sau nằm vững, mới là phần đòi tay nghề. Trình tự hợp lý mà nhiều nhà nghiên cứu mô tả gồm:
- Đoàn kéo đưa xe trượt tới mép tầng đang xây, tháo dây và để xe nằm sát chỗ cần đặt.
- Thợ dùng đòn bẩy gỗ chèn dưới mép khối, nhấc từng chút một đầu lên, chèn đá vụn hoặc nêm gỗ bên dưới, rồi chuyển sang đầu kia. Cứ thế khối đá "đi bộ" khỏi xe trượt.
- Vữa thạch cao pha loãng được trát dưới đáy khối, không phải để dán mà để làm lớp trơn giúp đẩy khối trượt vào chỗ và lấp chỗ gồ ghề.
- Khối được bẩy sát vào khối bên cạnh. Mặt tiếp xúc của lớp ốp ngoài được mài trước cho khít, nhiều chỗ khe hở rất nhỏ.
- Thợ kiểm tra mặt trên bằng dây căng và thước có dây dọi, đẽo bớt chỗ cao trước khi xếp tầng tiếp theo.
Lớp ốp ngoài thường được để thừa một phần đá rồi mới đẽo phẳng từ trên xuống khi tháo dốc, giống như thợ hồ ngày nay trát xong mới xoa mặt. Nhờ vậy cạnh tháp thẳng một mạch dù được xếp từ hàng vạn khối riêng lẻ.
Ai kéo đá: làng thợ, khẩu phần và tổ đội
Hình ảnh hàng vạn nô lệ bị roi vọt kéo đá phần lớn đến từ phim ảnh và lời kể của người đời sau. Khai quật ở Giza đã tìm ra một làng thợ lớn với lò bánh mì, nơi chế biến cá, xương gia súc cho thấy thịt được cung cấp đều đặn, và khu mộ riêng của thợ nằm ngay cạnh công trình của vua. Nhiều bộ xương có dấu vết gãy xương được nắn lại, chứng tỏ có người chăm sóc vết thương.
Giới nghiên cứu hiện cho rằng lực lượng chính là thợ lành nghề làm quanh năm cộng với người làm theo đợt luân phiên từ các làng, được nuôi ăn và tổ chức thành tổ đội có tên gọi riêng. Trên một số khối đá còn vết sơn ghi tên đội, kiểu như lời trêu đùa giữa các nhóm thi đua.
Về mặt kỹ thuật, chi tiết này quan trọng: một bộ máy lao động được nuôi dưỡng và tổ chức thì mới giữ được nhịp độ đều trong nhiều năm. Công trình lớn xưa hay nay đều đứng trên khả năng tổ chức nhiều hơn là trên một mẹo nâng đá thần kỳ nào đó.
Đứng trước kim tự tháp, để ý gì cho thấy cách người ta đã làm
Nếu có dịp đến Giza, hoặc chỉ xem ảnh chụp gần, bạn có thể tự đọc ra dấu vết thi công. Một danh sách nhỏ để mang theo:
- Các tầng đá không cao bằng nhau: tầng dưới thường dày hơn, lên cao mỏng dần, đúng với logic đá nặng đặt thấp, đá nhẹ đưa lên cao.
- Vết mỏ đá bậc thang quanh cao nguyên, chỗ khối đá được tách khỏi núi, cho thấy mỏ nằm sát công trình.
- Một vài khối ốp ngoài còn sót ở chân tháp, mặt phẳng và mạch ghép rất mảnh, cho thấy độ khéo của khâu mài cuối.
- Phần lõi lộ ra bên trong lớp ốp đã mất: đá thô hơn, mạch rộng hơn, có chèn đá vụn. Lõi không cần đẹp, chỉ cần chịu nén.
- Khoảng cách từ tháp tới vùng thung lũng sông xưa: nhìn địa hình sẽ hiểu vì sao bến cảng đặt ở dưới và chặng kéo trên cạn ngắn.
Những chi tiết này không cần dụng cụ gì, chỉ cần biết nhìn. Và khi đã nhìn ra trình tự làm, cảm giác nể phục còn lớn hơn lúc chỉ nghe con số chiều cao.
Câu hỏi thường gặp
Người Ai Cập cổ có dùng ròng rọc để xây kim tự tháp không?
Chưa có bằng chứng khảo cổ cho thấy ròng rọc có bánh xoay được dùng vào thời xây các kim tự tháp lớn ở Giza. Các cách được chấp nhận là đường dốc, xe trượt, đòn bẩy và có thể là cọc gỗ để đổi hướng dây kéo.
Mỗi khối đá kim tự tháp nặng bao nhiêu?
Con số hay dùng là trung bình khoảng hai tấn rưỡi mỗi khối đá vôi, nhưng khối dưới thấp nặng hơn khối trên cao, và một số khối granit trong phòng chôn cất nặng hàng chục tấn. Muốn trích dẫn chính xác nên xem tài liệu của cơ quan khảo cổ.
Vì sao người xưa tưới nước lên cát khi kéo đá?
Cát ẩm vừa phải cứng lại vì nước tạo cầu nối giữa các hạt, nên xe trượt không đẩy cát dồn thành ụ phía trước. Lực kéo giảm rõ so với cát khô. Tưới quá nhiều thì ngược lại, cát thành bùn và xe bị lún.
Kim tự tháp có phải do nô lệ xây không?
Các phát hiện ở làng thợ Giza cho thấy lực lượng chính là thợ được nuôi ăn, tổ chức thành tổ đội và được chôn cất gần công trình. Hình ảnh nô lệ bị đánh đập chủ yếu đến từ phim ảnh và lời kể đời sau.
Xây một kim tự tháp lớn mất bao lâu?
Giới nghiên cứu thường ước khoảng hai chục năm cho kim tự tháp lớn nhất ở Giza, tương ứng với thời gian trị vì của vị vua. Con số này là ước lượng từ nhiều nguồn, không phải ghi chép trọn vẹn từ thời đó.
Giả thuyết dốc xoắn quanh kim tự tháp đã được chứng minh chưa?
Chưa. Đây vẫn là một trong vài giả thuyết đang được bàn, bên cạnh dốc thẳng, dốc kết hợp và dốc có bậc với cọc gỗ. Nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về khả năng người xưa dùng nhiều kiểu dốc cho các giai đoạn khác nhau.