NePhuc.comNể Phục
Nguyên lý và vật liệu làm nên kỳ tích

Bê tông cốt thép là gì: vì sao thép và bê tông thành cặp đôi của mọi công trình lớn

Bê tông gánh nén, thép gánh kéo; ba sự trùng hợp khiến hai vật liệu sống chung được, thép đặt ở đâu trong dầm, vì sao vết nứt nhỏ là chuyện bình thường.

Workers in hard hats walking along a long concrete viaduct under construction, rows of steel reinforcing bars visible at the deck edge, wide shot at sunrise, cool blue sky

Bê tông cốt thép là bê tông có những thanh thép nằm bên trong, đặt đúng vào chỗ bị kéo: bê tông gánh phần bị nén, thép gánh phần bị kéo, và hai thứ dính chặt vào nhau để cùng biến dạng như một khối. Một mình bê tông thì cứng nhưng bị kéo là nứt; một mình thép thì khoẻ nhưng mảnh, dễ oằn và dễ gỉ. Ghép lại, chúng bù đúng chỗ yếu của nhau.

Điều khiến cặp đôi này thành vật liệu của gần như mọi cây cầu, toà nhà, con đập hiện đại không chỉ là chuyện chia việc. Có ba sự trùng hợp may mắn về vật lý và hoá học giúp chúng sống chung được hàng chục năm. Hiểu ba điều đó, bạn sẽ nhìn mọi khối bê tông xám xịt với con mắt khác.

Ý tưởng cốt lõi, thấy được bằng miếng xốp và băng keo

Lấy một miếng xốp dài, kê hai đầu lên hai cuốn sách rồi ấn vào giữa. Nó võng xuống rất dễ, mặt dưới giãn ra rõ rệt. Giờ dán một dải băng keo giấy dọc theo toàn bộ mặt dưới và ấn lại. Miếng xốp cứng hơn hẳn, vì mặt dưới muốn giãn mà dải băng keo không chịu giãn. Bạn vừa làm một "dầm bê tông cốt thép" thu nhỏ: miếng xốp là bê tông, băng keo là thép.

Ở dầm thật, khi sức nặng đè xuống, bê tông vùng dưới bị kéo và bắt đầu nứt li ti ở mức tải còn khá nhỏ. Nếu không có gì giữ, vết nứt chạy thẳng lên và dầm gãy đôi đột ngột. Thanh thép nằm ngang ở vùng dưới bắc cầu qua các vết nứt, gánh toàn bộ lực kéo, trong khi bê tông vùng trên vẫn chịu nén bình thường.

Thép không cần đầy cả dầm. Chỉ vài phần trăm diện tích mặt cắt là thép, đặt sát mép chịu kéo, là đủ biến một khối bê tông giòn thành một cấu kiện chịu uốn tốt. Đặt thép sai chỗ, chẳng hạn để thép ở giữa chiều cao dầm, thì gần như vô ích, vì vùng giữa đó hầu như không chịu kéo.

Ba sự trùng hợp giúp thép và bê tông sống chung

Thứ nhất: chúng giãn nở vì nhiệt gần như nhau. Khi trời nóng, mọi vật dài ra một chút. Nếu thép giãn nhiều hơn bê tông hẳn, mỗi ngày nắng mưa thanh thép sẽ đẩy, kéo khối bê tông quanh nó, lâu dần làm bung lớp bê tông. May mắn là hệ số giãn nở của thép và bê tông thông thường xấp xỉ nhau, nên chúng nở cùng, co cùng. Nếu thay thép bằng một kim loại giãn nở khác hẳn, cặp đôi sẽ không bền.

Thứ hai: chúng bám vào nhau rất chặt. Xi măng khi đông cứng ôm chặt lấy bề mặt thép. Thanh thép xây dựng hiện nay lại có gân nổi chạy xoắn quanh thân, các gân ngàm vào bê tông như ren ốc trong lỗ, nên thép không thể tuột ra khi bị kéo. Ở đầu thanh, người ta còn bẻ móc hoặc để thép đi sâu một đoạn đủ dài vào vùng bê tông chắc để neo lại.

Thứ ba: bê tông che chở thép khỏi gỉ. Môi trường bên trong bê tông có tính kiềm mạnh. Trong môi trường đó, bề mặt thép tạo ra một màng mỏng thụ động khiến nó gần như không gỉ. Lớp bê tông bọc ngoài thép, gọi là lớp bảo vệ, vừa giữ môi trường kiềm, vừa chặn nước và không khí. Công trình gần biển cần lớp bảo vệ dày hơn và bê tông đặc hơn, vì muối là thứ phá màng thụ động này nhanh nhất.

Một phát minh đến từ chậu cây

Bê tông thì người La Mã đã dùng từ hai nghìn năm trước, nhưng bê tông của họ không có cốt. Ý tưởng nhét sắt vào bê tông xuất hiện rải rác ở châu Âu giữa thế kỷ mười chín. Cái tên thường được nhắc tới là Joseph Monier, một người làm vườn người Pháp, người đã làm chậu cây bằng bê tông có lưới sắt bên trong để chậu khỏi vỡ và được cấp bằng sáng chế vào khoảng cuối những năm 1860. Sau đó, các kỹ sư mới hiểu ra phải đặt thép đúng vào vùng chịu kéo chứ không rải đều.

Từ cuối thế kỷ mười chín sang đầu thế kỷ hai mươi, bê tông cốt thép lan ra cầu, nhà nhiều tầng, bể chứa, cảng. Lý do nó thắng nhanh rất thực tế: nguyên liệu chính là đá, cát, nước và xi măng có ở hầu hết mọi nơi; đổ được thành hầu như mọi hình dáng; chịu lửa tốt hơn hẳn khung thép trần; và không cần sơn như thép.

Ở Việt Nam, những công trình bê tông cốt thép đầu tiên xuất hiện từ thời Pháp thuộc. Ngày nay, từ móng cọc nhà cao tầng tới trụ cầu vượt biển, gần như không công trình lớn nào thiếu vật liệu này. Mốc năm cụ thể của từng phát minh có thể khác nhau tuỳ tài liệu, nên nếu cần trích dẫn, bạn nên đối chiếu sách lịch sử kỹ thuật có uy tín.

Thép nằm ở đâu trong một cây dầm, và để làm gì

Mở một cây dầm bê tông cốt thép ra, bạn sẽ gặp vài loại thép với nhiệm vụ khác nhau.

Loại thépNằm ở đâuNhiệm vụNếu thiếu thì sao
Thép chủ chịu kéoSát mép dưới dầm (mép trên ở chỗ dầm gối qua trụ, dầm công xôn)Gánh lực kéo do uốnDầm nứt rộng và gãy ở giữa nhịp
Thép chủ phía trênSát mép trênGiữ khung thép, đỡ thêm vùng nén, gánh kéo ở chỗ gốiNứt ở mặt trên tại chỗ gối
Thép đaiVòng quanh thép chủ, cách đều dọc dầm, dày hơn gần gốiChống lực cắt, giữ thép chủ đúng vị trí, bó bê tôngNứt xiên gần gối, gãy giòn đột ngột
Lớp bảo vệLớp bê tông giữa thép và mặt ngoàiChống gỉ, chống cháy, giúp thép bám chắcThép gỉ sớm, bê tông bong mảng

Thép đai là loại hay bị xem nhẹ nhất vì nhìn nó nhỏ, nhưng sự cố do thiếu thép đai thường nguy hiểm hơn thiếu thép chủ. Thiếu thép chủ, dầm võng nhiều, nứt rộng, có dấu hiệu từ trước. Thiếu thép đai, dầm có thể gãy theo vết nứt xiên gần như không báo trước. Đó là lý do người thiết kế muốn dầm, nếu có hỏng, thì hỏng theo kiểu uốn chứ không theo kiểu cắt.

Bê tông không "khô" mà "lớn lên"

Người ta hay nói bê tông khô dần, nhưng thật ra bê tông cứng lại nhờ một phản ứng hoá học giữa xi măng và nước, gọi là thuỷ hoá. Phản ứng này cần nước. Nếu bê tông mới đổ bị nắng gió hút mất nước quá sớm, nó không đạt độ cứng thiết kế và nứt chân chim trên mặt. Vì thế công trường tưới nước, phủ bao tải ẩm hoặc phủ màng lên mặt bê tông mới đổ trong nhiều ngày, gọi là bảo dưỡng.

Bê tông cũng không đạt sức chịu ngay. Nó cứng nhanh trong vài ngày đầu, đạt gần đủ cường độ thiết kế sau khoảng bốn tuần, và còn tiếp tục cứng thêm chậm rãi trong nhiều năm sau. Đó là lý do mẫu thử bê tông thường được ép nén ở mốc hai mươi tám ngày.

Phản ứng thuỷ hoá toả nhiệt. Với cột nhỏ, nhiệt toả ra không khí và không đáng kể; nhưng với khối bê tông khổng lồ của móng cầu hay thân đập, lõi khối nóng lên nhiều trong khi mặt ngoài nguội, chênh lệch đó gây nứt. Các công trình lớn vì vậy phải tính cách giữ nhiệt, làm mát và chia đợt đổ, một câu chuyện thi công riêng rất đáng kể.

Bê tông cốt thép trong một cây cầu lớn: mỗi bộ phận một cách làm việc

Đi từ dưới đất lên một cây cầu bê tông lớn, bạn gặp cùng một vật liệu nhưng được dùng theo những cách rất khác nhau.

  • Cọc khoan nhồi: khoan lỗ sâu xuống đất, thả lồng thép dài vào rồi đổ bê tông từ đáy lên. Cọc chịu nén là chính, nhưng lồng thép giúp nó chịu được lực ngang do dòng nước, tàu va hay động đất.
  • Bệ móng: khối bê tông dày nối đầu nhiều cọc lại, có lưới thép dày ở mặt dưới vì bệ bị uốn như một tấm ván đặt trên các đầu cọc.
  • Thân trụ: chịu nén là chính, thép dọc chạy suốt chiều cao và thép đai bó quanh. Thép đai bó chặt giúp bê tông bên trong không phình vỡ khi bị ép mạnh, giống như vòng đai giữ thùng gỗ.
  • Dầm và bản mặt cầu: chịu uốn, nơi thép chịu kéo làm việc nhiều nhất; với nhịp dài thì chuyển sang bê tông dự ứng lực.
  • Lan can, gờ chắn bánh: chịu va đập cục bộ, thép neo chặt vào bản mặt để không bị bật ra khi xe đâm vào.

Cùng một vật liệu, nhưng mỗi bộ phận có cách bố trí thép riêng theo kiểu lực mà nó phải gánh. Đó là điều người thiết kế dành phần lớn thời gian để tính, chứ không phải chọn vật liệu nào.

Những chỗ người ta hay hiểu sai về bê tông cốt thép

"Bê tông có vết nứt là công trình hỏng." Ở vùng chịu kéo, bê tông cốt thép được thiết kế để có vết nứt rất nhỏ; thép làm việc chính là khi bê tông đã nứt. Thứ cần để ý là vết nứt rộng dần, vết nứt xiên gần gối, vết nứt có nước gỉ màu nâu chảy ra.

"Thép càng nhiều càng chắc." Nhồi quá nhiều thép làm bê tông khó lọt qua, sinh lỗ rỗng bên trong; dầm quá nhiều thép chịu kéo còn có thể hỏng theo kiểu bê tông vùng nén vỡ trước, giòn và đột ngột. Thiết kế tốt là đủ thép, đặt đúng chỗ.

"Bê tông là vật liệu vĩnh cửu." Bê tông bền nhưng không vĩnh cửu. Khí cacbonic trong không khí ngấm dần vào làm giảm tính kiềm, muối thấm tới thép, và lúc đó thép bắt đầu gỉ. Tuổi thọ của bê tông cốt thép phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng lớp bảo vệ và việc bảo trì.

"Bê tông cốt thép và bê tông dự ứng lực là một." Cả hai đều có thép bên trong, nhưng ở bê tông dự ứng lực, thép được kéo căng trước để ép bê tông lại, còn ở bê tông cốt thép thường, thép nằm yên và chỉ làm việc khi bê tông bị kéo.

Câu hỏi thường gặp

Bê tông cốt thép là gì nói ngắn gọn?

Là bê tông có thanh thép đặt bên trong ở vùng bị kéo. Bê tông chịu nén, thép chịu kéo, hai vật liệu bám chặt vào nhau để cùng làm việc như một khối. Đây là vật liệu chính của phần lớn cầu, nhà cao tầng, đập và cảng hiện đại.

Vì sao không dùng nhôm hay đồng thay thép trong bê tông?

Nhôm phản ứng với môi trường kiềm của xi măng, còn hệ số giãn nở vì nhiệt của nhôm, đồng khác thép và bê tông khá nhiều, dễ làm bung bê tông theo thời gian. Thép vừa rẻ, vừa khoẻ, vừa giãn nở gần bằng bê tông và được môi trường kiềm bảo vệ.

Thép đai trong dầm có tác dụng gì?

Thép đai chống lực cắt, chặn các vết nứt xiên gần gối, giữ thép chủ đúng vị trí khi đổ bê tông và bó lấy khối bê tông bên trong. Thiếu thép đai, dầm có thể gãy đột ngột theo vết nứt xiên mà không có dấu hiệu báo trước.

Bê tông cần bao lâu để đạt cường độ?

Bê tông cứng nhanh trong vài ngày đầu và thường đạt gần đủ cường độ thiết kế sau khoảng hai mươi tám ngày, mốc mà người ta dùng để thử mẫu. Sau đó nó vẫn cứng thêm chậm rãi trong nhiều năm, miễn là còn đủ ẩm cho phản ứng thuỷ hoá.

Vì sao bê tông mới đổ phải tưới nước?

Vì bê tông cứng lại nhờ phản ứng giữa xi măng và nước. Nếu mất nước quá sớm do nắng, gió, phản ứng dừng giữa chừng, bê tông không đạt độ cứng thiết kế và nứt chân chim trên mặt. Tưới nước, phủ bao tải ẩm là để giữ đủ nước cho phản ứng.

Lớp bê tông bảo vệ cốt thép dày bao nhiêu là đủ?

Độ dày do tiêu chuẩn thiết kế quy định theo loại cấu kiện và môi trường, ví dụ công trình ven biển cần dày hơn công trình trong nhà. Con số cụ thể nằm trong tiêu chuẩn kỹ thuật và hồ sơ thiết kế của từng công trình; bài này không đưa con số để tránh bị áp dụng sai chỗ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138