Cầu cạn là cây cầu không nhất thiết vượt qua sông, mà đưa đường bộ hoặc đường sắt chạy trên một hàng cột dài, vượt qua đất yếu, cánh đồng ngập lũ, phố đông, đường giao cắt hay thung lũng sâu. Nhìn từ dưới lên, nó là chuỗi những nhịp dầm giống nhau nối liền, có khi kéo dài hàng chục cây số.
Người ta chọn cầu cạn thay vì đắp nền đất vì ở những nơi ấy nền đắp sẽ lún, chắn dòng lũ, chia cắt đồng ruộng và phố xá, hoặc đơn giản là không thể đắp nổi một con đê cao vài chục mét qua thung lũng. Cầu cạn đặt sức nặng xuống từng điểm móng sâu, chừa lại mặt đất bên dưới cho nước, người và xe đi lại. Dưới đây là bài toán đằng sau lựa chọn đó và cách những dải cầu dài như vậy được lắp lên.
Ngồi trên tàu chạy trên cao, bạn đang đi trên cái gì
Khi ngồi trên một chuyến tàu chạy trên cao hay một chiếc xe đi trên đường vành đai trên cao, nhìn ra cửa sổ bạn thấy mái nhà, ngọn cây, cánh đồng lướt qua bên dưới. Con đường của bạn đang tựa trên hàng trăm cây cột, mỗi cây cách nhau vài chục mét, đỡ những dầm bê tông đúc sẵn nối tiếp nhau. Về kết cấu, đó là một cây cầu dầm rất dài; về tên gọi, người ta gọi là cầu cạn hoặc đường trên cao.
Điểm khác với cầu vượt sông là cầu cạn hiếm khi có nhịp lớn. Nó không phải vượt một khoảng không rộng, mà phải lặp lại một nhịp vừa phải hàng nghìn lần với độ chính xác cao. Kỳ tích của cầu cạn không nằm ở một chỗ ngoạn mục, mà ở sự đều đặn: mỗi trụ đúng vị trí, mỗi dầm đúng cao độ, để đường ray hoặc mặt đường chạy êm suốt hàng chục cây số.
Ở một số nơi, cầu cạn lại là công trình ngoạn mục nhất tuyến: khi phải băng qua một thung lũng sâu, các cột cao vọt lên hàng trăm mét. Lúc đó cầu cạn trở thành một kỳ quan riêng, với bài toán gió và độ mảnh của trụ.
Bài toán khiến người ta bỏ nền đắp, chọn cầu cạn
Đất yếu lún mãi không thôi. Ở vùng đồng bằng phù sa, lớp bùn mềm có thể dày hàng chục mét. Đắp một con đường đất cao vài mét lên trên, nền sẽ lún dần trong nhiều năm, lún không đều, mặt đường gợn sóng. Cầu cạn dồn sức nặng xuống cọc sâu tới lớp đất cứng, nên không phụ thuộc lớp bùn trên mặt.
Nước lũ cần đường thoát. Một con đường đắp cao chạy ngang cánh đồng là một con đê. Mùa lũ, nước dồn về một phía, gây ngập sâu hơn. Cầu cạn để nước chảy tự do qua giữa các cột.
Không chia cắt làng xóm, đồng ruộng. Nền đắp là bức tường đất; người và trâu bò, máy cày phải tìm cống chui. Dưới cầu cạn, mặt đất gần như vẫn liền mạch.
Không giao cắt với đường khác. Đường sắt tốc độ cao, metro không được giao cắt bằng với đường bộ. Đi trên cao là cách gọn nhất để vượt mọi ngã tư.
Đường sắt tốc độ cao cần nền cực ổn định. Ở tốc độ rất cao, chỉ vài milimét lún lệch cũng ảnh hưởng độ êm và an toàn. Kết cấu cầu cạn trên cọc sâu ổn định hơn nền đắp trên đất mềm, nên nhiều tuyến tốc độ cao trên thế giới có phần lớn chiều dài chạy trên cầu cạn.
Nền đắp và cầu cạn: so từng mặt
Không phải cầu cạn luôn tốt hơn; mỗi lựa chọn có chỗ hợp. Bảng so sánh dưới đây giúp hình dung vì sao trên cùng một tuyến có đoạn đắp, có đoạn đi trên cao.
| Tiêu chí | Nền đắp đất | Cầu cạn |
|---|---|---|
| Trên đất cứng, khô ráo | Đơn giản, nhanh, khối lượng vật liệu ít | Thường không cần thiết |
| Trên đất yếu dày | Phải xử lý nền lâu, vẫn có nguy cơ lún kéo dài | Ổn định nhờ cọc sâu |
| Vùng ngập lũ | Cản dòng chảy, cần nhiều cống | Nước qua tự do |
| Chiếm đất | Chân nền rộng gấp nhiều lần mặt đường | Chỉ chiếm chỗ đặt trụ |
| Chia cắt khu dân cư | Rõ rệt | Ít, bên dưới vẫn đi lại được |
| Tiếng ồn | Thấp hơn, đất hấp thụ rung | Cần tấm chắn ồn, gối giảm rung |
| Bảo trì | Sửa mặt đường, bù lún | Kiểm tra gối, khe, trụ, dầm |
Vì vậy bạn thường thấy một tuyến đường sắt hay cao tốc đi trên nền đắp ở đoạn đất đồi chắc, rồi leo lên cầu cạn khi xuống đồng bằng trũng, qua khu dân cư, hay chạm các tuyến đường lớn.
Lắp một dải cầu cạn dài như dây chuyền nhà máy
Vì các nhịp gần như giống hệt nhau, cầu cạn được làm giống như dây chuyền: mỗi đội làm một việc lặp đi lặp lại. Trình tự quen thuộc:
- Khoan hoặc đóng cọc cho từng trụ theo tọa độ đã đo, đổ bệ cọc rồi dựng thân trụ, nhiều đội làm song song dọc tuyến.
- Đúc dầm trong một bãi đúc gần tuyến, với khuôn thép dùng lại hàng trăm lần, nên chất lượng đều và kiểm soát được.
- Chở dầm ra đầu đoạn đã xong, dùng thiết bị lao dầm chạy trên chính các nhịp vừa lắp để đặt dầm tiếp theo lên trụ phía trước.
- Với nhịp đổ tại chỗ, dùng đà giáo di động: một khung thép khổng lồ ôm lấy nhịp, đổ bê tông xong thì tự trượt sang nhịp kế.
- Ở những đoạn thẳng dài, có nơi đúc từng đốt ở đầu cầu rồi đẩy cả chuỗi dầm trượt dần ra trên các trụ, gọi là đúc đẩy.
- Nối các nhịp, lắp khe co giãn, lan can, tấm chắn ồn, rồi lắp đường ray hoặc làm mặt đường.
Nhịp độ lặp lại cho phép một dải cầu cạn dài tiến nhanh mỗi tuần. Thứ đáng nể không phải một thao tác phi thường, mà là giữ cho thao tác thứ một nghìn chính xác y như thao tác đầu tiên.
Khi cầu cạn băng qua thung lũng sâu
Cầu cạn Millau ở miền Nam nước Pháp, thông xe khoảng năm 2004, là ví dụ được nhắc đến nhiều nhất. Nó băng qua một thung lũng sông rộng, trụ cao nhất khoảng hơn hai trăm bốn mươi mét, và tính cả cột tháp dây văng phía trên thì điểm cao nhất vượt ba trăm mét. Tại thời điểm hoàn thành, đó là cây cầu có trụ cao nhất thế giới.
Với trụ cao như vậy, gió là bài toán lớn nhất. Thân trụ được tách đôi ở phần trên thành hai nhánh mảnh, vừa cho mặt cầu co giãn theo nhiệt mà không bẻ trụ, vừa giảm diện tích hứng gió. Mặt cầu là dầm thép hộp có hình dạng như cánh máy bay lật ngược, hai bên có tấm chắn gió trong suốt để xe đi qua không bị gió tạt.
Mặt cầu được lắp bằng cách đúc đẩy từ hai đầu thung lũng ra giữa, đẩy cả dải dầm thép trượt trên đỉnh các trụ, có trụ tạm đặt xen giữa để rút ngắn khoảng hẫng. Các con số trên là số tròn từ nguồn phổ biến; nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý khi cần trích dẫn.
Cầu cạn trong thành phố và những chi tiết đáng để ý
Ở Việt Nam, bạn gặp cầu cạn trên các đường vành đai trên cao, nút giao lớn, đoạn cao tốc qua đồng bằng trũng và các tuyến metro trên cao đã vận hành ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh. Khi đi dưới hoặc trên chúng, thử để ý:
- Hình dáng trụ. Trụ tròn, trụ chữ T hay trụ hình ly rượu, đỉnh xoè rộng đỡ dầm; trụ thon giúp giảm cảm giác nặng nề cho phố bên dưới.
- Gối và đá kê trên đỉnh trụ. Nhìn kỹ sẽ thấy dầm không đặt thẳng lên bê tông trụ mà qua khối gối nhỏ.
- Tấm chắn ồn. Những tấm thành cao ở mép cầu cạn metro, đường sắt chắn bớt tiếng bánh xe cho nhà hai bên.
- Ống thoát nước dọc thân trụ. Nước mưa từ mặt cầu được dẫn xuống cống ngầm, tránh xối thẳng xuống phố.
- Không gian dưới gầm. Ở nhiều nơi, dưới cầu cạn trở thành bãi đỗ, sân chơi, đường đi bộ; đó là cái lợi của việc không đắp nền.
- Khe co giãn xếp đều. Đi xe trên cầu cạn, nhịp lục cục đều đặn cho bạn đếm được số đoạn liên tục.
Lần tới đứng ở một ga trên cao, bạn có thể nhìn dọc theo tuyến và thấy hàng trụ nối nhau tới tận chân trời. Mỗi trụ là một điểm móng sâu dưới đất, và giữa chúng là mặt đất vẫn để dành cho thành phố.
Những chỗ hay hiểu sai về cầu cạn
Trụ không đứng trên mặt đất. Nhìn chân trụ chỉ thấy một khối bê tông nhô lên khỏi nền, nhưng bên dưới là bệ cọc và một nhóm cọc dài cắm xuyên lớp đất yếu tới lớp đất chịu lực. Phần nhìn thấy chỉ là ngọn của một kết cấu chìm sâu hơn nhiều so với chiều cao trụ ở vùng đồng bằng.
Gầm cầu không phải chỗ để gì cũng được. Đống vật liệu dễ cháy dưới gầm là mối nguy thật sự: lửa lớn nung nóng dầm bê tông, cáp dự ứng lực bên trong mất sức chịu, phải sửa chữa lớn dù cầu không đổ. Vì vậy việc dùng không gian dưới gầm luôn cần cơ quan quản lý cho phép và có quy định phòng cháy.
Cầu cạn không xoá hết chuyện lún. Cọc sâu giúp trụ gần như không lún, nhưng đoạn chuyển tiếp từ cầu cạn xuống nền đắp vẫn có thể lún lệch, tạo cú xóc ở đầu cầu. Người làm đường phải xử lý riêng đoạn này bằng bản quá độ hoặc gia cố nền.
Nhịp đều không có nghĩa là đơn điệu về kỹ thuật. Ở chỗ tuyến cong, chỗ vượt nút giao, cầu cạn phải đổi nhịp, đổi dạng dầm, có khi chèn một nhịp thép dài. Những đoạn khác biệt ấy thường là nơi khó làm nhất trên cả tuyến.
Rung động nhỏ là bình thường. Khi tàu chạy qua, người đứng ở ga trên cao cảm thấy sàn rung nhẹ; đó là cầu đang làm việc trong giới hạn được tính, không phải dấu hiệu hư hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Cầu cạn khác cầu vượt sông ở điểm nào?
Cầu cạn chủ yếu vượt qua đất liền như đồng ruộng, phố xá, đất yếu hay thung lũng, thường gồm rất nhiều nhịp giống nhau. Cầu vượt sông phải giải bài toán dòng nước, luồng tàu, nên thường có nhịp chính lớn hơn.
Vì sao đường sắt tốc độ cao hay chạy trên cầu cạn?
Vì tàu tốc độ rất cao đòi hỏi nền gần như không lún và không giao cắt với đường khác. Cầu cạn trên cọc sâu ổn định hơn nền đắp trên đất mềm, lại tránh được mọi ngã tư.
Đường trên cao trong thành phố có phải cầu không?
Về kết cấu thì có: nó gồm trụ, dầm, gối, khe co giãn như mọi cây cầu dầm. Tên gọi đường trên cao chỉ nói lên công dụng, còn cách chịu lực và cách bảo trì giống cầu.
Sống gần cầu cạn có bị rung nhà không?
Cầu cạn được làm với gối và trụ để hạn chế rung truyền xuống đất, và các tuyến đường sắt trên cao thường có tấm chắn ồn. Nếu cảm thấy rung bất thường, người dân có thể phản ánh với cơ quan quản lý tuyến.
Cầu cạn dài nhất thế giới dài bao nhiêu?
Các nguồn phổ biến nhắc một cầu cạn trên tuyến đường sắt cao tốc ở Trung Quốc dài khoảng một trăm sáu mươi cây số. Con số chính xác và kỷ lục hiện tại nên được đối chiếu với nguồn chính thức.