Một cây cầu chịu tải trọng bằng cách gánh cùng lúc nhiều loại lực: sức nặng của chính nó, dòng xe chạy qua, gió đẩy ngang, nắng làm vật liệu dài ra, nước chảy vào trụ, và cả bước chân của đám đông người đi bộ. Người thiết kế không tính riêng từng thứ, mà tính những tổ hợp xấu nhất có thể xảy ra cùng lúc, rồi cộng thêm một khoảng dự phòng an toàn.
Điều bất ngờ với nhiều người là phần lớn sức nặng mà cây cầu phải gánh lại chính là bản thân nó, còn xe cộ chỉ chiếm một phần. Và những lực âm thầm như nắng nóng hay rung động nhỏ lặp lại hàng triệu lần đôi khi đáng lo hơn một chiếc xe nặng. Dưới đây là từng loại tải, cây cầu xử lý chúng ra sao, và vì sao trước khi thông xe người ta cho cả đoàn xe tải chất đầy đứng trên cầu.
Những loại tải mà cầu phải tính
Đây là danh sách rút gọn những lực mà một cây cầu thông thường phải chịu. Mức độ quan trọng của từng loại thay đổi theo kiểu cầu và nơi đặt cầu.
| Loại tải | Từ đâu ra | Đặc điểm | Quan trọng nhất với |
|---|---|---|---|
| Tĩnh tải | Dầm, bản mặt cầu, lớp phủ, lan can, đèn | Luôn có mặt, không đổi | Cầu bê tông nhịp lớn |
| Hoạt tải | Xe cộ, tàu hoả, người đi bộ | Thay đổi liên tục, có va đập | Cầu đường sắt, cầu nhịp ngắn |
| Gió | Gió thường và gió bão | Đẩy ngang, có thể sinh dao động | Cầu treo, cầu dây văng, trụ cao |
| Nhiệt độ | Nắng, đêm lạnh, chênh lệch hai mặt | Làm kết cấu dài ra, ngắn lại, cong vênh | Cầu dài, cầu liên tục |
| Nước và va tàu | Dòng chảy, lũ, tàu thuyền va trụ | Xói chân trụ, đẩy ngang trụ | Cầu vượt sông, vượt biển |
| Động đất | Rung lắc nền đất | Hiếm nhưng mạnh | Cầu ở vùng có động đất |
| Lún móng | Đất dưới móng nén dần | Chậm, kéo dài nhiều năm | Cầu trên đất yếu |
Người kỹ sư không chờ từng tải xảy ra rồi mới tính, mà ghép chúng thành các tình huống: cầu đầy xe giữa trưa nắng gắt có gió vừa, cầu vắng xe trong bão lớn, và nhiều tổ hợp khác. Tình huống nào nặng nhất sẽ quyết định kích thước từng bộ phận.
Sức nặng lớn nhất là chính cây cầu
Hãy hình dung một cây cầu dầm bê tông nhịp vừa. Dầm, bản mặt cầu, lớp bê tông nhựa, lan can, gờ chắn đều nặng. Khi cộng lại, trọng lượng bản thân của nhịp cầu thường lớn hơn nhiều lần so với dòng xe chạy trên nó vào giờ cao điểm. Với cầu bê tông nhịp rất dài, phần lớn công sức thiết kế dành để cây cầu gánh nổi chính mình.
Đó là lý do người làm cầu luôn tìm cách làm nhẹ: khoét rỗng dầm thành hộp, dùng bê tông cường độ cao để giảm tiết diện, dùng thép cho nhịp lớn. Mỗi tấn bớt đi ở dầm là bớt đi ở trụ, ở cọc, ở móng, như một chuỗi domino ngược.
Một hệ quả ít người nghĩ tới: lớp nhựa đường được trải chồng lên nhiều lần qua các đợt sửa đường có thể làm cầu nặng thêm đáng kể. Vì vậy khi sửa mặt cầu, đội thi công thường phải cào bỏ lớp cũ trước khi trải lớp mới, chứ không đổ thêm lên trên như ở đường đất.
Xe tải nặng và câu chuyện mỏi
Biển tải trọng ở đầu cầu ghi giới hạn mà cầu được tính để chịu thường xuyên, kèm khoảng dự phòng an toàn. Một chiếc xe quá tải đi qua một lần thường không làm sập cầu ngay, và đó chính là điều nguy hiểm: người ta tưởng không sao. Thực tế, mỗi lần quá tải làm vật liệu chịu một lần căng vượt mức dự tính, và tác hại cộng dồn.
Hãy thử bẻ đi bẻ lại một chiếc kẹp giấy. Lần đầu nó chỉ cong, đến lần thứ mười mấy thì gãy, dù bạn không dùng nhiều sức hơn. Đó là mỏi vật liệu. Thép trong dầm, cáp, mối hàn cũng mỏi như vậy khi bị kéo rồi thả hàng triệu lần dưới bánh xe. Thiết kế tính trước số chu kỳ ấy với xe đúng tải; xe quá tải làm mỗi chu kỳ nặng hơn, rút ngắn tuổi thọ.
Đó là lý do có trạm cân, có biển giới hạn, và có những cây cầu cũ được cắm biển hạn chế xe nặng sau khi kiểm định. Biển ấy không phải để làm khó tài xế, mà để cây cầu sống được đến lần sửa chữa lớn tiếp theo.
Nắng nóng làm cây cầu dài ra mỗi ngày
Bao nhiêu là đáng kể. Thép và bê tông giãn ra khi nóng, co lại khi nguội. Với một dầm dài vài trăm mét, chênh lệch giữa trưa nắng và đêm lạnh có thể làm đầu dầm xê dịch cỡ vài centimet đến hơn chục centimet tuỳ chiều dài và vật liệu.
Khe co giãn là chỗ cho phép dài ra. Ở hai đầu một đoạn dầm liên tục có khe co giãn, nhiều nơi làm hình răng lược bằng thép, hai hàm răng lồng vào nhau. Buổi trưa răng lồng sâu hơn, buổi sáng sớm hở ra hơn. Bạn có thể tự quan sát khi đi bộ qua cầu vào hai thời điểm khác nhau.
Gối trượt cho dầm di chuyển. Một đầu dầm được giữ cố định, đầu kia đặt trên gối có mặt trượt hoặc lớp cao su biến dạng được. Nếu khoá cứng cả hai đầu, dầm nóng lên sẽ đẩy vỡ trụ.
Nắng một mặt làm dầm cong vênh. Mặt trên dầm phơi nắng nóng hơn mặt dưới trong bóng râm, nên mặt trên dài ra nhiều hơn, dầm vồng nhẹ lên giữa trưa. Đây là lý do việc đo cao độ cầu thường làm vào sáng sớm.
Đường ray cũng vậy. Ở đường sắt, đoạn ray trên cầu dài có thiết bị riêng cho ray trượt tương đối với dầm, tránh ray bị vặn cong khi nóng.
Gió đẩy ngang và đám đông bước đều
Gió tác động lên cầu theo hai cách. Cách thứ nhất là đẩy ngang, giống như gió đẩy một tấm bạt; cầu cao, trụ mảnh phải tính lực này. Cách thứ hai tinh vi hơn: gió thổi qua mép dầm sinh ra các xoáy nhỏ lần lượt hai bên, mỗi xoáy giật nhẹ cây cầu. Nếu nhịp giật trùng với nhịp dao động tự nhiên của cầu, dao động sẽ lớn dần lên. Mép dầm hình cánh, tấm chắn gió và bộ giảm chấn là cách người ta phá nhịp đó.
Người đi bộ cũng có thể làm cầu rung. Một ví dụ đã thành giáo trình là cây cầu đi bộ bằng thép mảnh bắc qua sông Thames ở London, mở cửa khoảng năm 2000. Ngay ngày đầu, khi đông người, cầu lắc ngang. Mỗi người khi bước đi đều đẩy nhẹ sang hai bên; cầu lắc một chút, người ta tự điều chỉnh bước cho vững, vô tình bước cùng nhịp lắc, và cầu càng lắc hơn. Cầu được đóng lại để lắp thêm giảm chấn, rồi mở lại và vận hành ổn định.
Từ đó, thiết kế cầu đi bộ trên thế giới được bổ sung việc kiểm tra dao động ngang do đám đông. Cũng vì hiện tượng tương tự, có những quy định từ rất lâu yêu cầu đoàn người diễu hành đi đều bước phải bước tự do khi qua cầu.
Thử tải và theo dõi: cây cầu được kiểm tra thế nào
Tính toán là một chuyện; trước khi giao cho xe chạy, người ta muốn thấy cây cầu thật phản ứng ra sao. Quy trình kiểm tra phổ biến:
- Gắn thiết bị đo độ võng, đo biến dạng ở các vị trí quan trọng trên dầm, trụ, dây.
- Cho một đoàn xe tải chở vật liệu nặng đã cân trước chạy lên, đỗ ở những vị trí bất lợi nhất theo sơ đồ đã tính, gọi là thử tải tĩnh.
- Đo độ võng, biến dạng, so với số liệu tính toán; cầu phải võng trong phạm vi dự kiến và trở về gần như nguyên trạng khi xe rời đi.
- Cho xe chạy qua ở các tốc độ khác nhau để đo dao động, gọi là thử tải động.
- Lập hồ sơ ban đầu làm mốc so sánh cho cả đời công trình.
- Với cầu lớn, lắp hệ thống quan trắc lâu dài gồm cảm biến gió, nhiệt độ, dao động, lực căng dây, gửi số liệu về trung tâm theo dõi.
Hình ảnh hàng chục xe tải đứng kín mặt cầu trong ngày thử tải trông có vẻ liều lĩnh, nhưng thật ra tải trọng thử đã được tính kỹ, nằm trong giới hạn an toàn. Nó là bài kiểm tra cuối cùng để chắc rằng cây cầu thật giống cây cầu trên bản tính.
Động đất và lún móng: hai thứ hiếm gặp hoặc rất chậm
Ở vùng có động đất, cầu phải chịu một loại tải mà không thể thấy trước: nền đất rung lắc ngang và đứng trong vài chục giây. Nguy hiểm lớn nhất lúc đó không phải dầm gãy, mà là dầm trượt khỏi đỉnh trụ vì hai trụ lắc lệch nhịp nhau. Bài học từ nhiều trận động đất đã khiến các nước có động đất mở rộng mặt đỡ trên đỉnh trụ, thêm chốt hoặc cáp giữ dầm, và dùng gối cách chấn, loại gối cao su chì hay gối trượt cong để cách ly dầm khỏi phần lớn rung lắc của nền.
Lún móng thì ngược lại: chậm đến mức không ai cảm nhận được trong một ngày. Ở vùng đất yếu, đất dưới móng bị ép dần, nước trong lỗ rỗng thoát ra từ từ qua nhiều năm. Nếu tất cả trụ lún đều nhau, cầu chỉ thấp xuống một chút; nếu một trụ lún nhiều hơn, dầm liên tục bị bẻ cong, khe co giãn lệch, mặt đường gãy khúc.
Vì vậy khi xây cầu trên đất yếu, người ta đặt mốc đo lún ở chân trụ và đo đều đặn nhiều năm sau khi thông xe. Với cầu dầm liên tục, hồ sơ thiết kế đã dự trù một lượng lún cho phép; nếu số đo vượt dự trù, gối có thể được kích nâng và chêm lại để dầm trở về cao độ đúng. Đó là một trong những việc bảo trì ít ai thấy nhưng giữ cho cây cầu đi êm suốt nhiều chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Cầu chịu được bao nhiêu tấn?
Mỗi cây cầu có tải trọng thiết kế riêng, thể hiện trên biển báo ở đầu cầu. Con số đó đã có khoảng dự phòng an toàn, nhưng không có nghĩa được phép vượt; xe quá tải làm cầu nhanh xuống cấp do mỏi vật liệu.
Vì sao trên cầu có những khe sắt hình răng lược?
Đó là khe co giãn. Nó cho phép dầm cầu dài ra khi trời nóng và co lại khi trời mát mà không đẩy vỡ trụ hay mố. Hai hàm răng lồng vào nhau giúp xe chạy qua êm hơn khe hở thẳng.
Cầu rung khi xe tải chạy qua có nguy hiểm không?
Rung nhẹ là bình thường, vì cầu là kết cấu đàn hồi được tính để võng và dao động trong giới hạn. Nếu rung mạnh bất thường, kéo dài hoặc có tiếng kêu lạ, nên báo cho cơ quan quản lý cầu kiểm tra.
Thử tải cầu trước khi thông xe để làm gì?
Thử tải giúp kiểm tra cây cầu thật có võng và dao động đúng như tính toán hay không, đồng thời ghi lại số liệu ban đầu để so sánh trong những lần kiểm định sau này.
Đám đông người đi bộ có làm sập cầu không?
Cầu được tính cho tải trọng đám đông, nhưng cầu đi bộ mảnh có thể dao động khó chịu khi nhiều người bước cùng nhịp. Thiết kế hiện đại kiểm tra hiện tượng này và lắp giảm chấn khi cần; người đi nên tuân thủ hướng dẫn tại chỗ.
Mùa nóng cầu dài ra bao nhiêu?
Tuỳ chiều dài đoạn dầm liên tục và vật liệu, độ xê dịch giữa trưa nóng và đêm mát có thể từ vài milimét ở nhịp ngắn đến hơn chục centimet ở cầu dài. Khe co giãn và gối trượt được làm để chứa chuyển động đó.