Cầu dầm là loại cầu đơn giản và phổ biến nhất: một hay nhiều thanh dầm nằm ngang gác lên các trụ, mặt đường đặt trên dầm, và dầm chịu sức nặng bằng cách cong võng rất nhẹ. Phần lớn cầu bạn đi qua mỗi ngày, cầu vượt ngã tư, cầu qua kênh, cầu cạn trên cao tốc, đều là cầu dầm, dù trông chúng không ấn tượng bằng cầu dây văng hay cầu vòm.
Chính vì quá quen, cầu dầm ít được để ý. Nhưng bên trong là cả một kho sáng kiến: vì sao dầm làm hình chữ I hay hình hộp rỗng, vì sao người ta kéo căng cáp thép trong bê tông, khi nào làm nhiều nhịp ngắn và khi nào vươn một nhịp hàng trăm mét. Đọc được cầu dầm là đọc được ngôn ngữ cơ bản của ngành cầu.
Tấm ván bắc qua mương: nguyên lý uốn trong ba phút
Bắc một tấm ván qua con mương rồi bước lên giữa: tấm ván võng xuống. Lúc đó mặt trên tấm ván bị ép ngắn lại, mặt dưới bị kéo dài ra. Bạn có thể thấy rõ điều này với một cục tẩy dài: kẻ vài vạch dọc hai mặt, rồi bẻ cong nhẹ. Các vạch ở mặt trên xích lại gần nhau, các vạch ở mặt dưới giãn ra. Ở giữa chiều dày có một lớp gần như không co không giãn, người trong nghề gọi là trục trung hoà.
Dầm cầu làm việc y như vậy: thớ trên bị nén, thớ dưới bị kéo. Bê tông chịu nén giỏi nhưng chịu kéo rất kém, vì thế dầm bê tông phải đặt cốt thép ở thớ dưới để gánh phần kéo. Dầm thép thì chịu cả hai, nhưng phải chống được hiện tượng tấm thép mỏng bị oằn khi nén.
Điều quan trọng thứ hai: nhịp dài gấp đôi thì dầm không chỉ chịu nặng gấp đôi. Độ võng và lực uốn tăng nhanh hơn nhiều so với chiều dài nhịp. Đó là lý do cầu dầm thường có nhiều nhịp ngắn, và khi buộc phải vượt nhịp lớn, dầm phải cao hẳn lên, cao như một bức tường ở chân trụ.
Vì sao dầm làm hình chữ I, chữ T hay hình hộp
Thử với cây thước kẻ. Đặt cây thước nằm dẹt gác giữa hai cuốn sách rồi ấn nhẹ: nó cong ngay. Dựng đứng cây thước lên cạnh rồi ấn: nó cứng hẳn. Cùng lượng nhựa, chỉ khác cách đặt. Vật liệu càng nằm xa trục trung hoà thì càng chống uốn giỏi.
Dầm chữ I gom vật liệu về hai mép. Bản cánh trên và bản cánh dưới dày, nơi chịu nén và kéo nhiều nhất; phần sườn giữa mỏng, chỉ nối hai cánh với nhau. Bỏ bớt vật liệu ở giữa giúp dầm nhẹ đi mà gần như không yếu đi.
Dầm chữ T dùng luôn mặt cầu làm cánh trên. Bản mặt cầu đổ liền với sườn dầm, thành một khối chữ T; mặt đường vừa để xe chạy vừa là phần chịu nén của dầm.
Dầm hộp chống xoắn tốt nhất. Một hộp rỗng kín bốn mặt chống được cả uốn lẫn xoắn, như ống hút giấy cứng hơn hẳn tờ giấy trải phẳng. Cầu cong, cầu nhịp lớn, cầu một mặt phẳng dây thường dùng dầm hộp.
Dầm thép liên hợp. Dầm thép bên dưới, bản bê tông bên trên, nối bằng những đinh chống cắt hàn sẵn. Thép gánh phần kéo, bê tông gánh phần nén, mỗi bên đúng sở trường.
Kéo căng cáp trong bê tông: mẹo giúp dầm vươn xa
Hãy thử nhấc một hàng sách xếp nằm ngang bằng cách ép hai tay vào hai đầu hàng. Nếu ép đủ chặt, cả hàng sách lơ lửng như một khối, dù không có gì đỡ ở giữa. Bê tông dự ứng lực dùng đúng mẹo đó: người ta luồn cáp thép cường độ cao trong dầm, kéo căng rồi neo hai đầu, khiến bê tông bị ép trước. Khi xe chạy qua làm thớ dưới muốn giãn ra, lực ép sẵn có triệt tiêu phần giãn đó, bê tông không bị nứt.
Nhờ dự ứng lực, dầm bê tông dài hơn, mảnh hơn, ít nứt hơn. Có hai cách: kéo căng cáp trước khi đổ bê tông, thường làm ở nhà máy cho dầm đúc sẵn; hoặc đổ bê tông có chừa ống rỗng, đợi bê tông cứng rồi mới luồn cáp và kéo, thường làm tại công trường cho dầm lớn.
Nếu nhìn kỹ đầu một dầm cầu, đôi khi bạn sẽ thấy các ụ bê tông nhỏ hình vuông hoặc tròn, đó là chỗ neo cáp đã bịt kín. Phần nguyên lý vật liệu sâu hơn có thể đọc riêng; điều cần nhớ ở đây là gần như mọi cầu dầm bê tông hiện đại vượt sông đều dựa vào lực căng giấu bên trong.
Các loại dầm thường gặp và khoảng nhịp hợp lý
Bảng dưới đây ghi khoảng nhịp gần đúng để bạn hình dung, không phải con số thiết kế; mỗi công trình còn tuỳ tải trọng, nền đất và cách thi công.
| Loại dầm | Nhịp thường gặp | Hay thấy ở đâu | Cách làm |
|---|---|---|---|
| Bản đặc hoặc bản rỗng | Dưới khoảng 20 mét | Cầu nhỏ qua kênh, cống, đường nông thôn | Đúc sẵn hoặc đổ tại chỗ |
| Dầm chữ I, chữ T đúc sẵn | Khoảng 20 đến 40 mét | Cầu vượt, cầu qua sông nhỏ, cầu cạn | Đúc ở bãi, cẩu lên trụ |
| Dầm Super T, dầm U | Khoảng 30 đến 40 mét | Cầu trên đường cao tốc, cầu cạn dài | Đúc sẵn, lắp nhanh |
| Dầm hộp đúc hẫng | Khoảng 60 đến hơn 150 mét | Cầu vượt sông lớn, cầu qua thung lũng | Đổ từng đốt vươn ra hai phía trụ |
| Dầm thép hoặc thép liên hợp | Rất rộng, từ vài chục đến hơn trăm mét | Cầu đường sắt, cầu cong, nút giao trên cao | Chế tạo ở xưởng, lắp ghép bằng bu lông hoặc hàn |
Khi đi xe trên cao tốc, bạn có thể tự đoán loại dầm bằng cách đếm khoảng cách giữa hai trụ: vài chục mét đều tăm tắp thường là dầm đúc sẵn; đến đoạn qua sông lớn mà trụ thưa hẳn, dầm cao dần về phía trụ, đó là dầm hộp đúc hẫng.
Giản đơn hay liên tục: vì sao có cầu đi êm, có cầu lục cục
Cầu dầm giản đơn là mỗi nhịp một dầm riêng, gác lên hai trụ, giữa các nhịp có khe hở. Ưu điểm là dễ làm, dễ thay, đất lún nhẹ ở một trụ không làm nứt dầm. Nhược điểm là mỗi khe là một lần xe nảy, và nước mưa dễ lọt xuống làm hỏng gối, hỏng đầu trụ.
Cầu dầm liên tục là nhiều nhịp nối thành một dầm dài chạy qua nhiều trụ. Dầm liên tục cứng hơn, võng ít hơn ở giữa nhịp, ít khe co giãn nên xe đi êm. Đổi lại, nó nhạy với lún không đều của các trụ và tính toán phức tạp hơn. Nhiều cầu cạn hiện nay dùng cách lai: dầm đúc sẵn giản đơn khi lắp, rồi đổ bê tông nối bản mặt cầu liên tục bên trên để bớt khe.
Dưới đầu mỗi dầm là gối cầu, thường là những tấm cao su xen thép dày vài centimet, hoặc gối thép có mặt trượt. Gối cho phép dầm xoay nhẹ khi võng và trượt nhẹ khi nắng làm dầm dài ra. Không có gối, dầm sẽ đẩy vỡ đầu trụ. Lần sau đi dưới gầm một cây cầu, bạn thử ngước lên chỗ dầm gác vào trụ: những khối cao su đen nhỏ ấy là chi tiết khiêm tốn nhưng thiết yếu.
Đi qua hoặc đứng dưới một cầu dầm, nhìn vào đâu
Vài điểm quan sát dưới đây biến một cây cầu bình thường thành một bài học nhỏ, phù hợp cho cả học sinh lẫn người tò mò.
- Đếm số nhịp và đo bằng mắt chiều dài mỗi nhịp. Nhịp đều nhau là dầm đúc sẵn; nhịp giữa sông dài hơn hẳn là có tính toán cho tàu thuyền đi qua.
- Nhìn chiều cao dầm. Dầm cao đều suốt nhịp là dầm đúc sẵn; dầm phình cao ở chân trụ, mỏng ở giữa nhịp là dầm hộp đúc hẫng, dạng đường cong rất dễ nhận.
- Nghe tiếng xe qua khe co giãn. Số lần nghe lục cục cho bạn biết cầu chia bao nhiêu đoạn liên tục.
- Tìm gối cầu. Từ dưới gầm, khối cao su hoặc thép giữa dầm và trụ là gối.
- Để ý ống thoát nước. Những ống nhỏ thò xuống từ mép mặt cầu dẫn nước mưa đi, tránh nước đọng làm gỉ thép, mục bê tông.
- Vệt ố dưới khe nối. Vệt nước chảy loang trên đầu trụ thường là dấu khe co giãn bị rò; đây là việc của đội bảo trì kiểm tra.
Nhiều cây cầu dầm vượt sông lớn ở Việt Nam, như các cầu qua sông Hồng ở Hà Nội, dùng dầm hộp bê tông dự ứng lực đúc hẫng ở phần nhịp chính và dầm đúc sẵn ở phần cầu dẫn. Đứng trên đê nhìn ra, bạn có thể thấy rõ hai loại này nối tiếp nhau trên cùng một cây cầu.
Khi nào người kỹ sư chọn cầu dầm, khi nào phải đổi sang kiểu khác
Chọn kiểu cầu là một chuỗi câu hỏi, và cầu dầm luôn là đáp án được thử đầu tiên vì đơn giản nhất. Trình tự cân nhắc thường gặp như sau:
- Đo khoảng phải vượt và hỏi có được đặt trụ ở giữa không: sông có tàu lớn qua lại, lòng sông sâu, dòng chảy xiết thì số trụ dưới nước phải ít.
- Nếu đặt được trụ dày, chọn dầm đúc sẵn nhịp vài chục mét: rẻ, nhanh, chất lượng đều vì đúc trong bãi.
- Nếu luồng tàu cần khoảng trống rộng, kéo dài nhịp giữa bằng dầm hộp đúc hẫng, giữ các nhịp hai bên bằng dầm đúc sẵn.
- Nếu nhịp giữa vượt quá phạm vi kinh tế của dầm, chuyển sang cầu dây văng, cầu vòm hoặc cầu treo, tuỳ đất hai bờ.
- Xét thêm tĩnh không: chiều cao từ mặt nước đến đáy dầm phải đủ cho tàu; dầm cao thì mặt cầu phải nâng lên, đường dẫn hai đầu dài ra.
- Cuối cùng cân nhắc việc bảo trì lâu dài: kết cấu càng đơn giản, càng ít bộ phận phải thay, càng dễ giữ tuổi thọ.
Vì trình tự này, trên cùng một tuyến đường bạn thường gặp đủ loại: cầu dầm bản qua kênh nhỏ, dầm đúc sẵn trên cầu cạn, dầm hộp vượt sông vừa, và chỉ ở chỗ khó nhất mới xuất hiện một cây cầu dây văng. Cầu dầm là nền, các kiểu cầu đặc biệt là ngoại lệ được dành cho bài toán khó.
Câu hỏi thường gặp
Cầu dầm có kém hơn cầu dây văng hay cầu vòm không?
Không kém, chỉ khác phạm vi. Với nhịp ngắn và vừa, cầu dầm đơn giản, bền và dễ bảo trì nhất. Cầu dây văng hay cầu vòm chỉ cần khi nhịp quá dài hoặc địa hình đòi hỏi.
Dầm hộp bên trong có rỗng không?
Có. Dầm hộp rỗng bên trong để giảm sức nặng, và ở cầu lớn lòng hộp đủ cao cho người đi lại kiểm tra, luồn cáp dự ứng lực, đặt đường ống kỹ thuật. Cửa thăm thường nằm ở đầu dầm hoặc mố cầu.
Vì sao dầm cầu vượt sông lại cao hơn ở chân trụ?
Vì ở chân trụ lực uốn lớn nhất, nhất là trong lúc đúc hẫng khi cả cánh dầm chìa ra hai phía. Làm dầm cao ở đó và mỏng dần ra giữa nhịp giúp tiết kiệm vật liệu mà vẫn đủ cứng.
Gối cầu bằng cao su có bền không?
Gối cao su cốt thép được làm để chịu nén lớn và biến dạng nhẹ trong nhiều năm, nhưng vẫn lão hoá theo thời gian. Gối được kiểm tra định kỳ và có thể thay bằng cách kích nâng dầm lên một chút.
Nhịp cầu dầm dài nhất có thể đến đâu?
Cầu dầm hộp bê tông đúc hẫng có thể vượt nhịp khoảng hai trăm mét hoặc hơn, nhưng xa hơn nữa thường kém kinh tế so với cầu dây văng. Số liệu cụ thể từng công trình nên tra nguồn chính thức.