Cầu quay và cầu cất là hai loại cầu di động: một phần mặt cầu có thể xoay ngang hoặc bật nghiêng lên để mở khoảng trống cho tàu cao đi qua, rồi trở về vị trí cũ cho xe và người đi tiếp. Cầu quay xoay một nhịp quanh trục đứng trên một trụ giữa sông. Cầu cất bật một hoặc hai cánh lên như chiếc bập bênh. Ngoài ra còn cầu nâng, đưa cả nhịp lên cao theo phương thẳng đứng như thang máy.
Chúng sinh ra để giải một mâu thuẫn: xe cần cầu thấp, gần mặt đất hai bên bờ; tàu cần khoảng trống cao. Làm cầu cố định cao thì phải có đường dẫn rất dài, chiếm đất hai bờ, điều thường không làm được giữa phố cổ hay cảng đông. Phần dưới đây kể nguyên lý đối trọng giúp những nhịp thép nặng hàng nghìn tấn chuyển động nhẹ nhàng, một lần mở cầu diễn ra thế nào, và vì sao ngày nay loại cầu này ít được làm mới.
Mâu thuẫn giữa xe và tàu
Một con tàu buồm hay tàu hàng cần khoảng trống dưới cầu cao vài chục mét. Một chiếc ô tô thì muốn cầu nằm sát mặt đường hai bờ. Nếu làm cầu cố định đủ cao cho tàu, mặt cầu phải dốc lên từ xa, mỗi đầu cần một đường dẫn dài hàng trăm mét. Ở một thành phố cảng chật hẹp, giữa phố cổ sát bờ sông, đất cho đường dẫn ấy đơn giản là không có.
Giải pháp là cho cầu chuyển động. Phần lớn thời gian, cầu nằm thấp, xe chạy bình thường. Khi có tàu cao cần qua, xe dừng vài phút, cầu mở ra, tàu đi, cầu đóng lại. Với những dòng sông tàu cao không qua thường xuyên, sự đánh đổi vài phút chờ đó hợp lý hơn nhiều so với một cây cầu cao với đường dẫn dài.
Ý tưởng này rất cũ: cầu kéo trên hào thành thời trung cổ chính là tổ tiên của cầu cất. Điều mới là quy mô: những nhịp thép dài vài chục mét, nặng hàng nghìn tấn, mở ra đóng vào hàng nghìn lần mà vẫn khớp từng centimet.
Ba kiểu cầu di động chính
Mỗi kiểu chuyển động theo một cách và hợp với một hoàn cảnh. Bảng so sánh dưới đây giúp bạn nhận ra khi gặp.
| Kiểu | Chuyển động thế nào | Ưu điểm | Điều phải đánh đổi |
|---|---|---|---|
| Cầu quay | Một nhịp xoay ngang quanh trục đứng trên trụ giữa, mở ra hai khoang hai bên | Không giới hạn chiều cao tàu, cơ cấu ổn định | Trụ giữa chiếm lòng sông, cần khoảng xoay rộng |
| Cầu cất | Một hoặc hai cánh bật nghiêng lên quanh trục ngang ở chân cánh | Mở nhanh, không cần trụ giữa luồng | Cánh dựng đứng hứng gió mạnh, đối trọng lớn chìm trong trụ |
| Cầu nâng | Cả nhịp được kéo lên thẳng đứng giữa hai tháp bằng cáp và đối trọng | Nâng được nhịp dài và nặng, như cầu đường sắt | Chiều cao tàu giới hạn bởi độ cao tháp, tháp cao trông nặng nề |
Ngoài ba kiểu chính còn nhiều biến thể hiếm gặp: cầu cuộn tròn lên như con sâu, cầu nghiêng cả vòm sang một bên, cầu thu ngắn rút vào bờ. Chúng chủ yếu là cầu đi bộ cỡ nhỏ, làm điểm nhấn cho bến cảng, nhưng đều dựa trên cùng một nguyên lý đối trọng.
Nguyên lý đối trọng: bập bênh, cửa cuốn và thang máy
Bập bênh cân bằng. Hai đứa trẻ nặng bằng nhau ngồi hai đầu bập bênh thì chỉ cần đẩy nhẹ là chuyển động. Cánh cầu cất cũng vậy: phía sau trục quay có một khối đối trọng nặng gần bằng phần cánh vươn ra, giấu trong buồng của trụ. Nhờ đó, động cơ chỉ cần thắng ma sát và gió, không phải nâng cả nghìn tấn.
Thang máy và cửa cuốn. Cầu nâng dùng cáp vắt qua puly trên đỉnh tháp, một đầu móc vào nhịp cầu, đầu kia treo đối trọng nặng tương đương. Giống buồng thang máy có quả tạ chạy ngược chiều, nhịp cầu nặng nhưng gần như lơ lửng cân bằng.
Mâm xoay như bàn xoay thức ăn. Cầu quay đặt nhịp trên một mâm tròn lớn có con lăn hoặc trên một chốt trung tâm. Hai cánh hai bên trụ gần cân nhau, nên mâm chỉ cần lực nhỏ để xoay, giống chiếc bàn xoay trên mâm cơm tròn khi các món được đặt đều.
Khoá khi đóng. Khi về vị trí, các chốt khoá đẩy vào, đầu nhịp được kê lên gối cố định, để khi xe chạy qua, lực đi xuống trụ chứ không đè lên cơ cấu chuyển động.
Cầu Tháp ở London: cây cầu cất được nhắc nhiều nhất
Cầu Tháp bắc qua sông Thames ở London, hoàn thành khoảng năm 1894, có hai cánh cầu cất ở nhịp giữa, đặt giữa hai tháp đá kiểu lâu đài. Khi có tàu cao cần qua, hai cánh bật lên, mở khoảng trống rộng cho tàu. Hai tháp không chỉ để làm cảnh: chúng chứa buồng máy, cầu thang, và đỡ hai lối đi bộ trên cao nối hai tháp, để người đi bộ vẫn qua sông khi cầu đang mở.
Ban đầu, hệ thống nâng cánh chạy bằng thuỷ lực, với máy hơi nước bơm nước có áp suất vào các bình tích năng. Về sau, cơ cấu được hiện đại hoá sang động cơ điện kết hợp thuỷ lực. Đối trọng của mỗi cánh nằm trong buồng lớn bên trong trụ dưới mặt nước, nên người đứng ngắm chỉ thấy hai cánh nhẹ nhàng nâng lên như không có sức nặng.
Ngày nay cầu vẫn mở cho tàu qua theo lịch đăng ký, và mỗi lần mở là một cảnh thu hút du khách. Các năm và chi tiết trên là thông tin phổ biến; khi cần chính xác, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý cầu.
Cầu quay sông Hàn: cầu di động quen thuộc ở Việt Nam
Ở Việt Nam, cây cầu di động được nhắc nhiều nhất là cầu sông Hàn ở Đà Nẵng, khánh thành khoảng năm 2000. Đây là cầu quay: phần nhịp giữa đặt trên trụ ở lòng sông, xoay ngang để mở luồng cho tàu thuyền lớn vào sâu trong sông. Cầu thường quay vào ban đêm, khi lưu lượng xe thấp, và cảnh nhịp cầu sáng đèn chầm chậm xoay giữa dòng sông đã thành một nét riêng của thành phố.
Bài toán kỹ thuật nằm ở chỗ nhịp quay phải cân hai phía quanh trụ, xoay êm trên mâm, rồi khép lại khớp với hai nhịp cố định đến mức xe chạy qua không thấy gờ. Sau khi quay về, hệ thống chốt và kích kê nhịp lên gối, chuyển nó từ trạng thái đang xoay sang trạng thái đứng yên như một cây cầu dầm bình thường.
Lịch quay, thời lượng và chi tiết kỹ thuật có thể thay đổi theo thời gian và theo quyết định của cơ quan quản lý; nếu muốn đến xem, bạn nên kiểm tra thông báo chính thức của địa phương trước khi đi.
Một lần mở cầu diễn ra thế nào
Mỗi cây cầu di động có quy trình riêng, nhưng trình tự chung khá giống nhau và luôn đặt an toàn lên trước. Đây là chuỗi bước thường gặp:
- Tàu báo trước thời điểm cần qua; người điều hành cầu kiểm tra thời tiết, gió, mực nước.
- Bật đèn, chuông báo, hạ thanh chắn ở hai đầu cầu; kiểm tra để chắc không còn xe, người trên phần cầu sẽ chuyển động.
- Rút các chốt khoá, nhấc nhịp khỏi gối cố định.
- Khởi động cơ cấu: cánh bật lên, nhịp xoay ngang hoặc nâng lên, tốc độ chậm và đều.
- Tàu đi qua khoang thông thuyền theo tín hiệu đèn.
- Đưa nhịp trở về, căn chỉnh khớp với nhịp cố định, đẩy chốt khoá, kê gối.
- Kiểm tra lại mặt đường, khe nối, rồi mở thanh chắn cho xe đi tiếp.
Cả quy trình thường chỉ mất vài chục phút, phần lớn là thời gian đảm bảo an toàn chứ không phải thời gian chuyển động. Thao tác được làm đi làm lại hàng nghìn lần, nên mọi sai lệch nhỏ của cơ cấu đều được ghi lại và sửa sớm.
Vì sao ngày nay ít làm cầu di động mới
Cầu di động là kỳ tích cơ khí, nhưng cũng có những bất lợi khiến người ta cân nhắc kỹ trước khi chọn:
- Gián đoạn giao thông. Mỗi lần mở cầu là một lần dòng xe dừng lại; trên tuyến đông, vài chục phút chờ là cái giá lớn.
- Bảo trì cơ khí liên tục. Động cơ, bánh răng, con lăn, chốt khoá, hệ thuỷ lực cần người trực và bảo dưỡng như một cỗ máy, khác với cầu cố định.
- Nhạy với gió. Cánh cầu cất dựng đứng như cánh buồm; gió mạnh có thể buộc tạm ngừng mở cầu.
- Hạn chế cho đường sắt tốc độ cao và tuyến lớn. Đường ray phải khớp tuyệt đối khi đóng, khó dung hoà với tốc độ cao.
- Đã có lựa chọn khác. Hầm dưới sông và cầu cố định cao với kỹ thuật dây văng ngày nay giải được nhiều bài toán mà trước kia chỉ cầu di động giải nổi.
Dù vậy, ở các bến cảng, phố cổ ven kênh, hay nơi muốn tạo điểm nhấn du lịch, cầu di động vẫn được làm mới, thường là cầu đi bộ cỡ nhỏ với thiết kế độc đáo. Và những cây cầu di động cũ vẫn được giữ gìn như di sản kỹ thuật sống.
Đi xem một lần mở cầu, để ý gì
Nếu có dịp đứng xem một cây cầu di động mở ra, cảnh tượng sẽ đáng nhớ hơn nhiều khi bạn biết nhìn vào đâu. Vài gợi ý sau dùng được cho cả cầu quay, cầu cất lẫn cầu nâng:
- Tìm trục quay. Ở cầu cất, trục nằm ngang ở chân cánh, gần mép trụ; ở cầu quay, trục đứng nằm giữa trụ trong lòng sông. Nhìn trục là hiểu ngay cách cầu chuyển động.
- Đoán chỗ giấu đối trọng. Cầu cất giấu đối trọng phía sau trục, bên trong trụ; cầu nâng treo đối trọng trong hai tháp, có khi nhìn thấy khối bê tông trượt xuống khi nhịp đi lên.
- Nghe và nhìn tốc độ. Chuyển động thường rất chậm và đều ở đầu và cuối hành trình, nhanh hơn ở giữa, để tránh giật cơ cấu.
- Để ý khe nối khi đóng. Lúc nhịp trở về, hãy nhìn chỗ nó gặp nhịp cố định: hai mép khớp vào nhau, chốt khoá đẩy ra, rồi mới mở chắn.
- Quan sát con tàu. Tàu thường đi chậm, giữa luồng, theo đèn tín hiệu; khoảng trống hai bên có khi chỉ vài mét.
- Đứng đúng chỗ dành cho người xem. Không đứng sát thanh chắn hay mép kè, giữ khoảng cách theo hướng dẫn tại chỗ.
Sau một lần xem trọn, bạn sẽ thấy cây cầu di động giống một cỗ máy đồng hồ khổng lồ hơn là một công trình xây dựng: mọi thứ được cân, được khoá, được canh giờ.
Câu hỏi thường gặp
Cầu quay và cầu cất khác nhau thế nào?
Cầu quay xoay nhịp cầu theo phương ngang quanh một trụ đứng giữa sông, mở luồng ở hai bên. Cầu cất bật cánh cầu nghiêng lên quanh một trục nằm ngang ở chân cánh, giống chiếc bập bênh, mở luồng ở giữa.
Cầu sông Hàn ở Đà Nẵng có còn quay không?
Cầu sông Hàn là cầu quay và đã quay nhiều năm vào ban đêm cho tàu thuyền qua, đồng thời trở thành điểm tham quan. Lịch quay có thể thay đổi, nên kiểm tra thông báo chính thức của địa phương trước khi đến xem.
Vì sao cánh cầu cất nặng như vậy mà nâng lên nhẹ nhàng?
Vì phía sau trục quay có khối đối trọng nặng gần bằng phần cánh vươn ra, giấu trong trụ. Cánh cầu và đối trọng cân nhau như bập bênh, nên động cơ chỉ cần thắng ma sát và gió.
Đang đi trên cầu mà cầu mở thì sao?
Trước khi mở, cầu có đèn, chuông và thanh chắn hai đầu, người điều hành kiểm tra để chắc không còn ai trên phần chuyển động. Cầu chỉ mở khi khu vực đã trống, nên người đi đường cần tuân thủ tín hiệu.
Mở một cây cầu cất mất bao lâu?
Riêng chuyển động nâng cánh thường chỉ vài phút. Cả quy trình từ chặn đường, mở cầu, đợi tàu qua, đóng lại và kiểm tra thường mất khoảng vài chục phút, tuỳ cây cầu và con tàu.