Cầu vòm đứng vững vì hình cong của vòm biến sức nặng đặt lên nó thành lực ép chạy dọc theo đường cong, dồn xuống hai chân vòm ở hai bờ. Mọi phần của vòm đều bị nén, không chỗ nào bị kéo toác ra. Đá, gạch, bê tông là những vật liệu chịu nén rất giỏi, nên một vòm đá xếp đúng hình có thể đứng hàng trăm, thậm chí hơn một nghìn năm mà không cần vữa giữ.
Cái giá phải trả là vòm luôn đẩy ngang ra hai bên, như hai bàn tay ép vào nhau. Nếu chân vòm không được giữ chặt, vòm sẽ dạng chân rồi sụp. Toàn bộ nghệ thuật làm cầu vòm, từ thời người xưa đẽo đá đến thời vòm thép vượt sông lớn, xoay quanh hai việc: giữ hình cong cho đúng và giữ hai chân vòm cho chắc.
Thử với một tờ giấy và hai chồng sách
Đặt hai chồng sách cách nhau một gang tay, gác một tờ giấy phẳng lên làm cầu, rồi đặt một đồng xu ở giữa: tờ giấy võng xuống ngay. Bây giờ uốn tờ giấy thứ hai thành hình vòm, nhét hai mép vào sát chân hai chồng sách, rồi đặt đồng xu lên đỉnh vòm. Tờ giấy cong đỡ được đồng xu, thậm chí vài đồng xu. Cùng một tờ giấy, chỉ khác hình dạng.
Lý do là ở tờ giấy phẳng, sức nặng làm giấy bị uốn: mặt dưới bị kéo giãn, và giấy mỏng không chịu nổi. Ở tờ giấy cong, sức nặng bị dẫn dọc theo đường cong xuống hai chân, giấy chỉ bị ép theo chiều dài của chính nó. Để ý thêm: nếu chồng sách không đủ nặng, hai chân vòm giấy sẽ đẩy chồng sách trượt ra, và vòm bẹp xuống. Đó chính là lực xô ngang mà người làm cầu vòm lúc nào cũng phải tính.
Một trải nghiệm khác dễ làm hơn: đan mười ngón tay vào nhau, khum lại thành vòm rồi nhờ người khác ấn từ trên xuống. Bạn sẽ thấy hai khuỷu tay muốn bị đẩy bung ra. Muốn giữ được, bạn phải ép hai khuỷu vào trong. Mố cầu ở hai bờ làm đúng việc của hai khuỷu tay ấy.
Giữ chân vòm: mố nặng, đá cứng hoặc một sợi dây kéo
Mố vòm tựa vào đất đá tốt. Cách cổ điển nhất là đặt chân vòm vào sườn đá cứng của một hẻm núi hay bờ sông chắc. Đá tự nhiên chặn lực xô ngang. Vì vậy nhiều cầu vòm đẹp nhất thế giới nằm ở thung lũng hẹp, vách dựng đứng.
Mố vòm nặng và rộng. Nếu bờ không có đá, người ta làm mố bê tông hoặc đá xây thật nặng, móng thật rộng, để ma sát với đất và trọng lượng của nó cưỡng lại lực đẩy.
Chuỗi vòm nối nhau. Ở cầu nhiều nhịp vòm, lực xô ngang của vòm này gần như triệt tiêu lực xô của vòm bên cạnh, chỉ hai đầu ngoài cùng cần mố khoẻ. Đó là lý do cầu đá cổ hay có nhiều vòm liền nhau.
Vòm có thanh kéo. Trên đất yếu, như vùng đồng bằng phù sa, người ta nối hai chân vòm bằng chính mặt cầu hoặc một thanh thép chịu kéo, giống sợi dây cung giữ hai đầu cánh cung. Lực xô ngang bị dây cung giữ lại trong nội bộ cây cầu, mố chỉ còn phải đỡ sức nặng thẳng đứng.
Đường cong phải đúng. Hình vòm lý tưởng là hình mà sợi xích treo tự nhiên giữa hai tay, lật ngược lại. Vòm lệch quá xa đường đó sẽ có chỗ bị uốn, sinh nứt. Người xưa tìm ra hình đúng bằng kinh nghiệm qua nhiều thế hệ; ngày nay máy tính làm việc ấy.
Mặt cầu nằm trên, giữa hay dưới vòm
Nhìn một cây cầu vòm, câu hỏi đầu tiên nên đặt là mặt đường nằm ở đâu so với vòm. Có ba kiểu chính, mỗi kiểu hợp một địa hình.
| Kiểu | Mặt cầu ở đâu | Hợp với | Dễ nhận ra bằng |
|---|---|---|---|
| Vòm đỡ dưới | Nằm trên đỉnh vòm, đỡ bằng các cột đứng | Hẻm núi sâu, đủ khoảng trống dưới vòm | Vòm nằm hẳn bên dưới chỗ xe chạy |
| Vòm xuyên giữa | Cắt ngang thân vòm khoảng giữa chiều cao | Sông vừa phải, cần giữ mặt đường thấp | Phần giữa vòm nhô lên trên mặt đường, hai chân chìm dưới |
| Vòm trên mặt cầu | Treo bên dưới vòm bằng dây treo | Đồng bằng, bờ thấp, đất yếu, thường có thanh kéo | Vòm vươn hẳn lên trên đầu người đi qua |
Kiểu vòm trên mặt cầu có thanh kéo rất hợp với đồng bằng như phần lớn Việt Nam, vì không đòi hỏi bờ đá cứng và giữ được mặt đường thấp gần cao độ hai bên bờ. Những vòm thép sơn màu vươn cao trên lòng đường mà bạn thấy ở nhiều thành phố thường thuộc kiểu này.
Cầu vòm đá cổ: đứng nghìn năm không cần vữa
Cầu Triệu Châu ở miền Bắc Trung Quốc, được nhắc đến như một trong những cầu vòm đá cổ nhất còn dùng được, có tuổi khoảng hơn một nghìn bốn trăm năm theo các tài liệu phổ biến. Điều làm giới kỹ thuật nể phục là vòm của nó rất dẹt chứ không phải nửa hình tròn, và ở hai vai vòm có các vòm nhỏ khoét rỗng. Các lỗ này làm cầu nhẹ bớt, đồng thời cho nước lũ chảy qua, giảm lực nước xô vào thân cầu.
Bí quyết của vòm đá xếp khan nằm ở viên đá đỉnh vòm. Các viên đá được đẽo hình nêm, mặt tiếp xúc hướng về tâm vòm. Khi viên cuối cùng ở đỉnh được nêm vào, cả vòm ép chặt vào nhau và tự đứng. Trước lúc đó, vòm phải tựa trên một khung gỗ cong bên dưới, gọi là đà giáo vòm; tháo khung ra là thời khắc hồi hộp nhất của người thợ xưa.
Cũng vì toàn bộ đá đều bị nén, vòm đá cổ chịu được rất lâu, miễn chân vòm không bị nước xói. Phần lớn cầu vòm đá sụp đổ trong lịch sử là do lũ đào mất móng chứ không phải do vòm gãy. Phần cách người xưa cắt đá, vận chuyển khối nặng là câu chuyện riêng của các công trình cổ; ở đây chỉ cần nhớ: hình vòm đúng thì đá không cần keo.
Dựng một vòm lớn khi nó chưa thể tự đứng
Vòm chỉ đứng được khi đã khép kín. Bài toán của mọi cầu vòm là giữ hai nửa vòm trong lúc chúng còn dang dở. Người làm cầu có mấy cách, thường theo trình tự này:
- Làm xong mố hoặc chân vòm ở hai bờ trước, vì đây là nơi nhận lực xô sau này.
- Nếu lòng sông nông và cạn, dựng đà giáo đỡ toàn bộ vòm từ dưới lên như cách người xưa vẫn làm, chỉ là bằng thép thay gỗ.
- Nếu sông sâu hoặc hẻm núi cao, vươn hai nửa vòm từ hai bờ ra giữa theo lối hẫng, mỗi nửa được giữ bằng cáp néo tạm kéo ngược về phía bờ và neo vào đất.
- Đo đạc liên tục để hai nửa vòm gặp nhau đúng cao độ, đúng tim; sai lệch vài centimet cũng phải chỉnh bằng cách nới hoặc căng cáp néo.
- Lắp đoạn khép vòm ở đỉnh, nối hai nửa thành một vòm liền.
- Tháo dần cáp néo tạm, để vòm bắt đầu tự làm việc bằng lực nén.
- Lắp cột đứng hoặc dây treo, rồi làm mặt cầu.
Với cầu vòm có thanh kéo trên đồng bằng, người ta còn có cách khác: lắp cả nhịp vòm trên bờ hoặc trên xà lan, rồi kéo hoặc nâng nguyên nhịp vào vị trí. Cách này rút ngắn thời gian làm việc trên sông.
Vài cây cầu vòm nổi tiếng, kể qua cách làm
Cầu cảng Sydney ở Úc, hoàn thành khoảng năm 1932, là cầu vòm thép lớn được nhắc nhiều nhất. Hai nửa vòm được vươn ra từ hai bờ, mỗi nửa giữ bằng hơn một trăm sợi cáp neo vào đường hầm đào trong đá phía sau. Khi hai nửa còn thiếu một khoảng nhỏ, đội thi công nới dần cáp để hai đầu hạ xuống và chạm nhau. Ngày nay du khách được leo lên lưng vòm theo đoàn có hướng dẫn, một cách để cảm nhận độ lớn của nó.
Ở Việt Nam, cầu Rồng vượt sông Hàn ở Đà Nẵng, thông xe khoảng năm 2013, có kết cấu chính là vòm thép uốn lượn thành hình thân rồng nằm phía trên mặt cầu. Hình dáng thì nghệ thuật, nhưng làm việc vẫn theo đúng nguyên lý: vòm thép chịu nén, mặt cầu treo bên dưới. Một số cây cầu ở Hà Nội và các thành phố khác cũng dùng vòm thép ống nhồi bê tông, kiểu ống thép bọc ngoài và bê tông đổ đầy bên trong, hai vật liệu đỡ nhau.
Các năm và số liệu ở đây là số tròn, để bạn hình dung; khi cần chính xác, nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý công trình.
Chỗ hay hiểu sai về cầu vòm
Vì vòm trông quen mắt, người ta dễ có vài hiểu lầm. Biết những điểm này, bạn sẽ đọc một cây cầu vòm chính xác hơn.
- Không phải cứ có hình cong là cầu vòm. Có những dầm được làm cong cho đẹp nhưng vẫn làm việc như dầm, chịu uốn; dấu hiệu là chân của nó không đẩy ngang vào mố.
- Vòm càng cao chưa chắc càng tốt. Vòm cao đẩy ngang ít hơn nhưng tốn vật liệu và nhiều gió hơn; vòm dẹt đẹp và gọn nhưng đẩy ngang mạnh, cần mố rất khoẻ.
- Dây treo dưới vòm không phải dây văng. Chúng thả thẳng đứng, chỉ chuyển sức nặng mặt cầu lên vòm.
- Cầu vòm đá cổ không cần vữa vẫn đứng. Vữa chủ yếu giúp chống nước thấm và giữ đá khỏi xê dịch nhỏ, không phải thứ giữ vòm.
- Vết nứt dọc ở vòm đá chưa chắc là nguy. Nhưng nứt ở chân vòm, chân mố bị xói thì đáng lo; đánh giá là việc của người chuyên môn.
Khi đứng xem, hãy tìm hai chân vòm trước: chúng tựa vào đâu, đá hay bê tông, có thanh kéo nối không. Đọc được chân vòm là hiểu được cây cầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cầu vòm đá cổ đứng được hàng trăm năm?
Vì hình vòm khiến mọi viên đá chỉ bị ép vào nhau chứ không bị kéo tách ra, mà đá chịu nén rất tốt. Miễn là chân vòm không bị nước xói, móng không lún, vòm đá có thể đứng rất lâu.
Cầu vòm có thanh kéo khác cầu vòm thường thế nào?
Cầu vòm thường đẩy lực ngang vào mố hai bờ. Cầu vòm có thanh kéo nối hai chân vòm bằng mặt cầu hoặc thanh thép, giữ lực ngang bên trong cầu, nên dùng được trên đất yếu ở đồng bằng.
Cầu Rồng ở Đà Nẵng có phải cầu vòm không?
Kết cấu chính của cầu Rồng được mô tả là vòm thép uốn hình thân rồng nằm trên mặt cầu, mặt cầu treo bên dưới. Hình rồng là phần thẩm mỹ, còn cách chịu lực vẫn theo nguyên lý vòm.
Cầu vòm vượt được nhịp dài bao nhiêu?
Cầu vòm đá thường vượt vài chục mét. Cầu vòm bê tông và thép hiện đại có thể vượt vài trăm mét, có công trình hơn năm trăm mét. Muốn biết số chính xác của từng cầu, nên tra nguồn chính thức.
Tại sao khi xây cầu vòm phải dùng đà giáo hoặc cáp néo?
Vì vòm chỉ tự đứng khi đã khép kín ở đỉnh. Trước đó, mỗi nửa vòm giống cánh tay chìa ra, sẽ đổ nếu không có khung đỡ bên dưới hoặc cáp néo kéo ngược về bờ.