NePhuc.comNể Phục
Đập, hồ chứa và nhà máy thuỷ điện

Đập Hoover được xây thế nào: dẫn sông qua núi và làm nguội khối bê tông khổng lồ

Đập Hoover hoàn thành giữa thập niên 1930 nhờ bốn đường hầm dẫn sông, những người thợ treo dây phá đá vách và mạng ống nước lạnh làm nguội bê tông. Kể lại cách làm.

A tall curved concrete arch-gravity dam filling a deep desert canyon of red rock, intake towers at its side, low angle from the river below in late afternoon, a small boat for scale

Đập Hoover được xây trong khoảng năm 1931 đến 1936 bằng ba bước then chốt: đào bốn đường hầm lớn xuyên vách hẻm để dẫn sông Colorado chảy vòng qua, bóc sạch đá lở trên hai vách bằng những người thợ treo mình trên dây, rồi đổ bê tông thành hàng trăm cột khối có ống nước lạnh chạy bên trong để khối đập nguội nhanh. Đập thuộc dạng vòm trọng lực, cao khoảng 220 mét, tại thời điểm hoàn thành là đập cao nhất thế giới.

Gần một thế kỷ sau, đập vẫn vận hành và vẫn là ví dụ kinh điển trong giáo trình thi công đập. Phần dưới không kể lịch sử chính trị hay du lịch quanh đập, mà đi vào những bài toán kỹ thuật đội thi công thời đó phải giải khi chưa có máy tính, chưa có cẩu tháp hiện đại. Số liệu nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý đập.

Bài toán ban đầu: chặn một dòng sông dữ giữa sa mạc

Sông Colorado chảy qua những hẻm vực sâu ở miền tây nam nước Mỹ, mùa xuân tuyết tan nước dâng ào ạt, mùa khác lại cạn. Thời đó con sông gây lũ cho các vùng hạ du, trong khi những vùng đất khô hạn quanh đó cần nước tưới và điện. Một con đập cao trong hẻm hẹp có thể giải cả hai: cắt lũ, trữ nước và phát điện.

Hẻm vực được chọn có hai vách đá núi lửa dựng đứng, khá cứng, thung lũng hẹp, đúng điều kiện cho một đập vòm trọng lực. Nhưng nơi đây là sa mạc, mùa hè cực kỳ nóng, chưa có đường, chưa có nguồn điện, chưa có chỗ ở cho hàng nghìn người lao động. Trước khi đổ mẻ bê tông đầu tiên, phải làm đường sắt, đường bộ, đường dây điện và dựng cả một thị trấn cho công nhân.

Bài toán kỹ thuật lớn nhất khi ấy được tách thành ba câu hỏi: làm sao để lòng sông khô ráo mà xây móng, làm sao để hai vách đá đủ sạch và vững cho vòm tì vào, và làm sao để khối bê tông khổng lồ không nứt khi nguội. Mỗi câu hỏi sinh ra một kỳ tích riêng.

Bốn đường hầm dẫn dòng: cho con sông đi đường vòng

Vì sao cần dẫn dòng. Không thể đổ bê tông móng đập trong nước chảy xiết. Phải đưa toàn bộ dòng sông đi một đường khác trong suốt thời gian xây, rồi mới làm khô lòng sông tại tuyến đập.

Cách làm. Đội thi công đào bốn đường hầm lớn, hai đường mỗi bên vách, chạy vòng qua vị trí đập trong lòng núi, mỗi hầm có đường kính khoảng mười lăm mét sau khi lót bê tông. Để đào nhanh, họ dùng những chiếc xe tải gắn giàn khoan nhiều tầng, đưa nhiều mũi khoan vào mặt đá cùng lúc, nổ mìn, xúc đá, rồi lặp lại.

Chuyển dòng. Khi các hầm xong, người ta đắp đê quây ở thượng lưu đẩy sông vào hầm, và đê quây ở hạ lưu chặn nước chảy ngược vào hố móng. Lòng sông giữa hai đê được bơm khô, đào bỏ lớp cát sỏi lòng sông cho tới đá gốc để làm móng đập.

Số phận về sau. Khi đập xong, một số đoạn hầm được bịt lại bằng nút bê tông, một số được nối vào hệ thống tràn xả lũ và đường dẫn nước cho nhà máy. Cách tận dụng hầm dẫn dòng cho vận hành lâu dài như vậy về sau trở thành thói quen ở nhiều công trình đập lớn.

Những người thợ treo trên vách đá

Hai vách hẻm sau hàng triệu năm phong hoá có rất nhiều đá rời, nứt, lở. Đập vòm trọng lực tì lực vào hai vách, nên mặt đá tiếp giáp phải sạch và chắc. Chưa có máy móc nào bám được vào vách dựng đứng, công việc được giao cho những người thợ treo mình trên dây thừng thả từ đỉnh vách, cầm khoan hơi và xà beng cạy bỏ đá lỏng, khoan lỗ đặt mìn phá phần đá xấu.

Đây là một trong những công việc nguy hiểm nhất của công trường, đòi hỏi sức khoẻ, sự bình tĩnh và cả tay nghề leo trèo. Đá rơi từ trên cao là mối đe doạ thường trực cho cả người làm phía dưới. Những câu chuyện về việc chống chọi với đá rơi trên công trường này về sau góp phần thúc đẩy việc dùng mũ bảo hộ cứng, một vật dụng giờ đây ai trên công trường cũng đội.

Từ góc độ kỹ thuật, công việc của họ chính là bước "bóc vai đập" mà mọi đập vòm hiện đại vẫn phải làm, chỉ khác là ngày nay có máy khoan trên giàn treo, neo cáp và phun bê tông. Hôm nay đứng trên đỉnh đập nhìn sang vách, bạn khó nhận ra dấu vết, nhưng toàn bộ phần đá tiếp giáp vòm là thành quả của những ngày treo mình đó.

Làm nguội khối bê tông: con số khiến người ta phải nghĩ lại

Theo những tính toán thường được dẫn lại, nếu đổ cả đập thành một khối liền và để tự nguội, khối bê tông sẽ cần hơn một trăm năm mới về nhiệt độ ổn định, và trong lúc đó nứt nẻ nghiêm trọng. Đội thi công giải bằng cách chia nhỏ và làm lạnh chủ động:

Giải phápLàm thế nàoTác dụng
Chia cột khốiThân đập chia thành rất nhiều cột hình hộp đứng cạnh nhau, đổ lên dần từng lớpMỗi khối nhỏ, nhiệt thoát ra nhanh hơn
Ống làm nguộiỐng thép nhỏ đặt sẵn trong từng lớp, ban đầu cho nước sông chảy qua, sau dùng nước được làm lạnhRút nhiệt từ lòng khối, rút ngắn thời gian nguội từ hơn một thế kỷ xuống còn nằm gọn trong thời gian thi công
Trạm làm lạnh tại công trườngMột nhà máy làm lạnh lớn cấp nước lạnh cho mạng ốngChủ động hạ nhiệt khối tới mức yêu cầu
Phụt vữa kheKhi các cột khối đã nguội và co lại, khe giữa chúng và chính các ống làm nguội được bơm vữa lấp kínBiến hàng cột rời thành một khối liền chịu lực

Ý tưởng ống làm nguội đã có trước đó ở quy mô nhỏ, nhưng tại đập này nó được áp dụng ở quy mô chưa từng có và chứng minh hiệu quả. Ngày nay đập bê tông lớn ở khắp nơi, kể cả đập vòm ở châu Á, vẫn dùng ống làm nguội theo cùng nguyên lý, chỉ khác là vật liệu ống và cách điều khiển hiện đại hơn.

Đổ bê tông khi chưa có cẩu tháp hiện đại

Đưa hàng triệu mét khối bê tông xuống đáy hẻm sâu là bài toán hậu cần khổng lồ. Những lời giải của thập niên 1930 đáng để biết:

  • Trạm trộn đặt gần đập, cốt liệu được sàng rửa và phân cỡ tại chỗ từ các bãi sỏi dọc sông.
  • Bê tông được chở bằng thùng lớn trên đường ray tới mép hẻm, rồi chuyển sang hệ thống cáp treo căng ngang hẻm vực.
  • Cáp treo thả thùng bê tông xuống đúng cột khối cần đổ, công nhân mở đáy thùng, bê tông rơi vào khối và được đầm, san bằng tay và đầm rung.
  • Mỗi lớp đổ chỉ dày cỡ một mét rưỡi, sau đó phải chờ trước khi đổ lớp kế tiếp trên cùng cột, để nhiệt kịp thoát.
  • Các cột kề nhau được đổ so le, cột này cao hơn cột kia, mặt trên đập nhìn từ xa như những bậc thang bê tông lô nhô.
  • Công việc diễn ra ngày đêm, có đèn chiếu sáng cả hẻm vực, để kịp tiến độ trước những mùa nước lớn.

Hình ảnh mặt đập lô nhô những khối vuông vức, dây cáp treo chằng chịt trên đầu, là một trong những bức ảnh công trường nổi tiếng nhất thế kỷ hai mươi. Nó cho thấy cùng một nguyên lý với đập vòm hiện đại: đổ thành khối, làm nguội, rồi mới hàn khe để thành một bức tường cong liền mạch.

Những đường ống quá lớn để chở đi

Nước từ bốn tháp lấy nước đi xuống nhà máy qua những đường ống áp lực bằng thép có đường kính lớn tới mức một chiếc xe tải có thể chạy lọt bên trong. Các đoạn ống to và nặng đến nỗi không thể chế tạo ở nhà máy xa rồi chở tới bằng đường sắt hay đường bộ thời đó. Lời giải là dựng hẳn một xưởng chế tạo thép ngay gần công trường.

Thép tấm dày được chở về xưởng, uốn cong thành từng khoanh, hàn lại, rồi kiểm tra mối hàn bằng phương pháp chụp tia X để tìm khuyết tật ẩn bên trong, một cách làm còn khá mới ở quy mô lớn vào thời điểm đó. Sau đó từng đoạn ống được chở bằng xe chuyên dụng chạy chậm trên đường riêng, hạ vào hầm bằng cáp treo và cẩu, ghép nối ngay tại chỗ.

Câu chuyện đường ống cho thấy một điều thường bị bỏ qua khi nói về công trình lớn: nhiều khi bài toán khó nhất không phải tính toán chịu lực mà là chở và lắp. Kích thước cầu đường, sức cẩu, độ rộng đường hầm quyết định thứ gì có thể đưa tới công trường, và người kỹ sư phải nghĩ tới chuyện đó ngay từ khi vẽ những nét đầu tiên. Đến nay, các công trình thuỷ điện lớn ở vùng núi xa vẫn hay dựng xưởng gia công ống thép ngay tại công trường vì đúng lý do ấy.

Đến xem đập hôm nay: nhìn gì cho ra kỹ thuật

Khi đứng trên đỉnh đập, phía thượng lưu là mặt hồ Mead rộng mênh mông, phía hạ lưu là bức tường cong lao thẳng xuống đáy hẻm. Bạn có thể để mắt tới bốn tháp lấy nước đứng trong hồ sát vai đập, hai bên hai tháp, dẫn nước vào hệ thống đường ống áp lực xuống nhà máy ở chân đập. Hai tràn xả lũ nằm ở hai bên sườn hẻm, phía thượng lưu đập, đổ nước vào những đường hầm lớn nối với hầm dẫn dòng ngày trước.

Nhà máy hình chữ U nằm ở chân đập, ôm lấy dòng sông, gồm hai cánh nhà dọc hai bờ. Nhìn kỹ mặt hạ lưu, bạn có thể đoán được những đường khe đã được lấp giữa các cột khối. Đường giao thông chạy qua đỉnh đập từng là tuyến xe chính, sau này lưu lượng chính chuyển sang một cây cầu vòm bắc qua hẻm phía hạ lưu.

Mực nước hồ Mead lên xuống theo những năm khô hạn và ẩm ướt, để lại vệt sáng màu trên vách đá quanh hồ, dấu vết của các mức nước cao trước đây. Đó là lời nhắc rằng một con đập dù vững đến mấy vẫn phụ thuộc vào lượng nước dòng sông mang tới.

Câu hỏi thường gặp

Đập Hoover là đập vòm hay đập trọng lực?

Đập Hoover là đập vòm trọng lực: thân đập cong về phía hồ để đẩy một phần lực nước sang hai vách hẻm, đồng thời rất dày ở chân để phần còn lại được giữ bằng sức nặng. Kiểu này hợp khi hẻm hẹp nhưng người thiết kế muốn thêm biên an toàn.

Bê tông của đập Hoover đã nguội hẳn chưa?

Nhờ hệ ống làm nguội, khối bê tông được hạ về nhiệt độ thiết kế ngay trong thời gian thi công. Bê tông vẫn tiếp tục đóng rắn chậm và cường độ tăng nhẹ theo thời gian, đó là quá trình bình thường của bê tông khối lớn.

Vì sao đường hầm dẫn dòng lại lớn như vậy?

Vì chúng phải xả được cả những đợt lũ lớn của sông Colorado trong suốt thời gian thi công mà không làm tràn đê quây. Hầm nhỏ thì lũ dâng sau đê quây có thể tràn vào hố móng, phá hỏng công việc nhiều tháng.

Đập Hoover có còn là đập cao nhất thế giới không?

Không. Đập cao nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành, nhưng về sau nhiều đập cao hơn đã được xây ở châu Âu, châu Á. Khi so kỷ lục, bạn nên xem tiêu chí đo chiều cao và đối chiếu nguồn chính thức của từng công trình.

Kỹ thuật nào từ đập Hoover vẫn được dùng hôm nay?

Cách chia đập bê tông thành cột khối, đặt ống làm nguội rồi phụt vữa khe, cách dẫn dòng qua hầm rồi tận dụng hầm cho tràn, và cả thói quen đội mũ bảo hộ cứng trên công trường đều còn hiện diện ở các công trình lớn ngày nay.

Có thể thử chuyện bê tông nóng lên khi đông kết ở nhà không?

Nếu nhà đang sửa chữa có trộn vữa xi măng, bạn có thể đặt tay gần một xô vữa lớn vài giờ sau khi trộn để cảm nhận nó ấm lên. Khối càng lớn càng giữ nhiệt lâu, đó chính là bài toán mà đội thi công đập phải giải ở quy mô khổng lồ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138