Đập trọng lực là loại đập giữ nước chủ yếu nhờ sức nặng của chính nó: khối bê tông hoặc đá xây đủ nặng để nước không đẩy trượt, không lật được, và đè chặt xuống nền đá đủ cứng để không lún sụt. Nhìn từ bên hông, thân đập có dạng gần như tam giác vuông, mặt thẳng đứng quay về phía hồ, chân phình rộng về phía hạ lưu, vì càng xuống sâu nước đẩy càng mạnh.
Đây là kiểu đập dễ hiểu nhất và cũng lâu đời nhất, từ những bức tường đá chặn suối thời cổ đến các đập bê tông cao hàng trăm mét ngày nay. Phần dưới đây đi từ bài toán nước đẩy, qua ba cách một con đập có thể hỏng, đến những chi tiết nhỏ mà người đi tham quan thường không để ý nhưng lại quyết định con đập đứng được bao lâu.
Đứng dưới chân đập và câu hỏi đầu tiên: nước đẩy mạnh đến đâu
Ai từng đứng ở bãi đất hạ lưu một con đập bê tông lớn đều có chung một cảm giác: bức tường xám dựng đứng trước mặt, phía sau là cả một hồ nước dài hàng chục cây số, vậy mà không có cột chống, không có dây néo nào. Câu hỏi tự nhiên bật ra là cái gì giữ nó đứng yên.
Muốn trả lời, phải hiểu nước đẩy thế nào. Áp lực của nước tăng đều theo độ sâu: cứ xuống thêm khoảng mười mét, áp lực tăng thêm chừng bằng áp suất của cả lớp không khí trên đầu chúng ta. Ở độ sâu khoảng một trăm mét, mỗi mét vuông mặt đập phải chịu một sức đẩy cỡ một trăm tấn. Gần mặt hồ thì lực nhỏ, sát đáy thì lực rất lớn, nên tổng lực đẩy lên thân đập phân bố như một hình tam giác: mỏng ở trên, dày ở dưới.
Bạn có thể cảm nhận điều này ngay tại nhà. Đục ba lỗ nhỏ trên một chai nhựa đầy nước, một lỗ gần cổ chai, một lỗ ở giữa, một lỗ sát đáy. Tia nước ở lỗ dưới cùng bắn xa nhất. Con đập chính là cái thành chai đó, chỉ khác là nó phải chịu được mà không thủng, không đổ. Hình dạng tam giác của đập trọng lực vì thế không phải chuyện thẩm mỹ: nó đặt vật liệu đúng chỗ lực lớn nhất.
Ba cách một con đập có thể thua nước
Trượt. Nước đẩy ngang, nếu lực ma sát giữa đáy đập và nền đá không đủ, cả khối đập sẽ trượt về phía hạ lưu như một viên gạch bị đẩy trên mặt bàn. Viên gạch càng nặng, càng khó đẩy. Đập trọng lực chống trượt bằng cách nặng, bằng cách bám vào nền đá đã được dọn sạch đến lớp cứng, và nhiều khi bằng những gờ, răng bê tông cắm sâu xuống nền như chân đinh giày.
Lật. Lực nước tập trung nhiều ở phần thấp nhưng vẫn tạo ra một mô men có xu hướng xoay đập quanh mép chân hạ lưu. Hãy thử dựng một quyển sách đứng thẳng rồi đẩy nhẹ vào gáy: sách đổ ngay. Đặt quyển sách nằm nghiêng thành hình nêm thì đẩy mãi không đổ. Chân đập phình rộng về hạ lưu chính là để trọng lượng của khối bê tông kéo ngược lại mô men lật đó.
Vỡ vật liệu hoặc hỏng nền. Bê tông chịu nén rất tốt nhưng chịu kéo kém. Nếu hình dạng sai, một phần thân đập bị kéo căng và nứt. Nền đá có khe nứt, lớp sét mềm hay đới đứt gãy cũng có thể bị ép vỡ hoặc cho nước luồn qua. Vì vậy khảo sát địa chất dưới tuyến đập thường kéo dài nhiều năm, khoan hàng trăm lỗ trước khi chốt vị trí.
Một điều dễ quên: nước luồn dưới đáy. Nước không chỉ đẩy vào mặt đập mà còn thấm vào khe giữa đáy đập và nền đá, tạo ra một lực đẩy ngược từ dưới lên, giống như ta ấn một cái chậu úp xuống nước và cảm thấy nó bị nâng lên. Lực này làm đập "nhẹ" đi, tức là giảm đúng thứ đang giữ nó đứng. Nhiều bài học về đập trong lịch sử bắt đầu từ chỗ đánh giá thấp lực đẩy ngược này.
Vì sao mặt cắt lại là tam giác, và rộng bao nhiêu thì đủ
Nếu chỉ cần chống nước, người ta có thể xây một bức tường dày đều từ trên xuống dưới. Nhưng như vậy phần trên thừa vật liệu, phần dưới lại thiếu. Mặt cắt tam giác bám sát đường phân bố áp lực nước, nên dùng ít bê tông nhất cho cùng một mức an toàn. Phần đỉnh đập được làm rộng hơn một chút so với tam giác lý thuyết để có lối đi, đường giao thông, chỗ đặt máy nâng cửa van và chịu va đập của sóng.
Với đập trọng lực bê tông trên nền đá tốt, bề rộng chân đập thường vào khoảng bảy đến tám phần mười chiều cao. Một đập cao một trăm mét có thể có chân rộng cỡ bảy, tám mươi mét. Con số cụ thể của từng công trình phụ thuộc vào nền đá, động đất của vùng và cách bố trí thoát nước, nên khi đọc số liệu một đập cụ thể, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý.
Mặt thượng lưu thường gần như thẳng đứng, đôi khi hơi nghiêng ở phần dưới. Lý do khá thú vị: khi mặt này hơi xoải ra phía hồ, chính khối nước nằm đè lên phần nghiêng cũng góp trọng lượng ép đập xuống nền. Người kỹ sư tận dụng cả sức nặng của kẻ thù để giữ mình đứng vững.
So sánh đập trọng lực với hai kiểu đập phổ biến khác
Đập trọng lực không phải lời giải duy nhất. Tuỳ địa hình và vật liệu sẵn có, người ta chọn kiểu khác. Bảng dưới so ở mức nguyên lý, không phải tiêu chuẩn thiết kế.
| Tiêu chí | Đập trọng lực bê tông | Đập vòm bê tông | Đập đất đá |
|---|---|---|---|
| Giữ nước nhờ | Sức nặng bản thân | Đẩy lực sang hai vách núi | Khối đắp rất rộng, lõi chống thấm |
| Địa hình hợp | Thung lũng rộng hoặc hẹp, nền đá tốt | Hẻm hẹp, hai vai đá rất cứng | Thung lũng rộng, nền có thể kém hơn |
| Lượng vật liệu | Nhiều bê tông | Ít bê tông nhất | Khối lượng đắp rất lớn nhưng vật liệu tại chỗ |
| Xả lũ qua thân | Làm được, tràn đặt ngay trên đập | Làm được, có giới hạn | Không cho nước tràn qua thân, cần tràn riêng |
| Điểm yếu cần canh | Trượt, lực đẩy ngược ở nền | Vai đập, nứt do nhiệt | Thấm, xói ngầm, nước tràn qua đỉnh |
Nhiều công trình lớn kết hợp hai kiểu: phần lòng sông là đập bê tông có tràn xả lũ, hai bên sườn đồi là đập đất đá nối tiếp. Khi đi tham quan, bạn để ý đoạn nối giữa hai loại, đó thường là chỗ được thiết kế và theo dõi rất kỹ.
Những chi tiết nhỏ quyết định tuổi thọ của đập
Màn chống thấm dưới nền. Ngay dưới chân thượng lưu, người ta khoan một hàng lỗ sâu vào đá rồi bơm vữa xi măng với áp lực cao để lấp kín các khe nứt, tạo ra một bức rèm vô hình chặn nước luồn dưới đáy đập.
Hàng lỗ thoát nước phía sau màn. Màn chống thấm không bao giờ kín hoàn toàn. Phía sau nó là hàng lỗ khoan thoát nước, đưa phần nước còn lọt qua ra hành lang, nhờ vậy lực đẩy ngược giảm đi rõ rệt. Nước chảy ra từ các lỗ này được đo đều đặn, lượng nước tăng bất thường là tín hiệu cần kiểm tra.
Hành lang trong thân đập. Đập bê tông lớn có cả hệ thống đường hầm nhỏ chạy bên trong, đủ cho người đi kiểm tra, đặt thiết bị đo, khoan bổ sung khi cần. Nói cách khác, con đập là một khối rỗng có ruột, chứ không đặc như ta tưởng.
Khe chia khối. Đập dài hàng trăm mét không đổ liền một khối mà chia thành nhiều khối dọc theo tuyến, giữa các khối có khe kèm tấm chắn nước. Nhờ vậy khi bê tông co ngót, giãn nở theo mùa, thân đập không nứt bừa bãi mà "thở" qua các khe đã định sẵn.
Nước trong hồ không phải thứ duy nhất đè lên đập
Khi tính một đập trọng lực, người kỹ sư liệt kê cả một danh sách tải trọng, rồi xét chúng xuất hiện cùng lúc theo những tổ hợp xấu nhất có thể xảy ra. Ngoài sức đẩy của nước, còn có:
- Bùn cát lắng: sau nhiều năm, phù sa sông mang theo đọng dần ở đáy hồ sát chân đập, đè thêm một lớp áp lực nặng hơn nước.
- Sóng gió: hồ rộng thì gió thổi dài tạo sóng, sóng đập vào phần trên của đập và có thể hắt qua đỉnh nếu phần lưu không quá thấp.
- Động đất: nền rung làm khối bê tông lắc, đồng thời nước trong hồ dồn đẩy vào mặt đập theo nhịp rung.
- Nhiệt độ: mặt đập phơi nắng nóng lên, phần ruột mát hơn, chênh lệch đó sinh ứng suất trong bê tông, nhất là ở những đập mỏng phần đỉnh.
- Lực đẩy ngược ở đáy: như đã nói, nước luồn vào khe nền đẩy đập lên, làm giảm sức bám của đập xuống nền.
- Trọng lượng thiết bị: cửa van, cầu trục, cầu giao thông trên đỉnh đập, tuy nhỏ so với thân đập nhưng tập trung ở những chỗ mỏng.
Phần lưu không là khoảng cách giữa mực nước cao nhất cho phép và đỉnh đập. Nó trông như một khoảng trống thừa, nhưng thật ra là vùng đệm cho sóng, cho lũ bất thường và cho sai số đo. Khi xem ảnh một con đập "còn cách đỉnh vài mét", đó là thiết kế có chủ ý chứ không phải hồ chưa đầy.
Chỗ người ta hay hiểu sai và nên xem gì khi đến tận nơi
Hiểu sai phổ biến nhất là nghĩ đập càng dày càng an toàn tuyệt đối. Thực ra một con đập trọng lực an toàn nhờ sự cân bằng giữa sức nặng, nền đá, thoát nước và theo dõi định kỳ. Đập rất dày mà nền thấm nhiều, lỗ thoát nước bị tắc thì vẫn có thể gặp vấn đề. Hiểu sai thứ hai là nghĩ nước dâng thêm vài mét chẳng ảnh hưởng gì. Vì áp lực tăng theo độ sâu và tổng lực tăng nhanh hơn chiều cao cột nước, vài mét cuối gần đỉnh đập lại là phần được tính toán cẩn trọng nhất.
Khi được vào khu vực tham quan của một nhà máy thuỷ điện, bạn có thể để ý mặt hạ lưu của đập: những vệt ẩm, những ống thoát nhỏ, các mốc đo đặt dọc đỉnh đập. Nhìn xuống chân đập sẽ thấy bể tiêu năng, nơi nước xả được hãm lại trước khi trả về sông. Đỉnh đập thường có lan can và đường đi, nhưng nhiều đoạn là khu vực hạn chế vì liên quan đến vận hành, nên chỉ đi trong phạm vi được hướng dẫn.
Một mẹo nhỏ để đoán kiểu đập từ xa: nếu bức tường thẳng tắp, nhìn nghiêng thấy rõ dáng nêm đồ sộ, nhiều khả năng đó là đập trọng lực. Nếu bức tường cong về phía hồ, mỏng và thanh, đó là đập vòm. Nếu là một sườn dốc phủ đá hoặc cỏ, đó là đập đất đá.
Câu hỏi thường gặp
Đập trọng lực có cần cốt thép như nhà không?
Phần lớn thân đập trọng lực là bê tông không cốt thép hoặc rất ít thép, vì gần như toàn khối chỉ chịu nén. Thép chỉ đặt ở những chỗ có lực kéo cục bộ như quanh cửa lấy nước, hành lang, mép tràn và các kết cấu đỡ cửa van.
Nếu nước tràn qua đỉnh đập trọng lực bê tông thì có sao không?
Đập bê tông chịu được nước chảy qua tốt hơn nhiều so với đập đất, và nhiều đập trọng lực được thiết kế sẵn đoạn tràn ngay trên thân. Tuy vậy nước tràn qua những đoạn không dành cho xả lũ vẫn có thể xói chân và nền, nên vận hành luôn giữ mực nước dưới giới hạn cho phép.
Vì sao đập trọng lực phải xây trên nền đá?
Vì toàn bộ sức nặng khổng lồ của khối đập và lực đẩy của nước đều dồn xuống một diện tích nền. Nền đất mềm sẽ lún không đều, bị nước luồn qua và xói. Nền đá cứng, được bóc hết lớp phong hoá rồi phụt vữa lấp khe, mới gánh nổi tải trọng đó lâu dài.
Động đất có làm đập trọng lực đổ không?
Đập ở vùng có động đất được tính thêm lực rung từ nền và sóng nước trong hồ dao động. Khối bê tông nặng có quán tính lớn nên thiết kế phải kiểm tra cả trượt và nứt khi rung. Nhiều đập đã trải qua động đất mạnh mà vẫn đứng vững nhờ được tính kỹ từ đầu.
Một đập trọng lực có tuổi thọ bao lâu?
Đập bê tông được bảo trì tốt có thể phục vụ rất lâu, nhiều đập đã hoạt động gần một thế kỷ. Tuổi thọ phụ thuộc vào chất lượng bê tông, độ bền của nền, việc giữ thông các lỗ thoát nước và theo dõi định kỳ chứ không có một con số cố định cho mọi công trình.
Đập trọng lực khác đập tràn ở chỗ nào?
Đập tràn là đoạn đập cho nước chảy qua đỉnh hoặc qua cửa van để xả lũ, còn đập trọng lực nói về cách đập giữ được nước. Một đoạn đập có thể vừa là đập trọng lực vừa là đập tràn, phần lớn tràn xả lũ của đập bê tông chính là như vậy.