Đập vòm là đập bê tông cong về phía hồ, hoạt động giống một cái vòm cầu nằm ngang: nước đẩy vào mặt cong, lực được dồn dọc theo thân vòm thành lực nén, truyền sang hai vách núi hai bên. Nhờ vậy đập không cần nặng như đập trọng lực, có những đập vòm cao trên hai trăm mét mà chân chỉ dày vài chục mét.
Đổi lại, đập vòm đòi hỏi một điều kiện khắt khe: hẻm núi phải hẹp và đá hai bên vai đập phải thật cứng, liền khối. Phần dưới giải thích nguyên lý vòm bằng vài ví dụ cầm nắm được, cách người ta dựng một bức tường cong hai chiều, và vì sao vai đập là chỗ được canh chừng nhiều nhất.
Nguyên lý vòm kể bằng vỏ trứng và tờ giấy
Thử cầm một quả trứng, đặt hai đầu vào giữa lòng bàn tay rồi bóp. Phần lớn mọi người ngạc nhiên vì khó bóp vỡ hơn tưởng tượng. Vỏ trứng mỏng nhưng cong, lực ép không làm nó gập mà bị phân ra dọc theo mặt cong thành lực nén, thứ mà vật liệu cứng giòn như vỏ trứng hay bê tông chịu rất tốt.
Ví dụ thứ hai: đặt một tờ giấy phẳng bắc qua hai chồng sách, tờ giấy võng ngay. Uốn tờ giấy thành hình vòng cung, chân tì vào hai chồng sách, nó đỡ được cả một cục tẩy. Chỗ mấu chốt là hai chồng sách phải đứng vững: nếu chúng trượt ra ngoài, vòm sập. Hai chồng sách ấy chính là hai vách núi của đập vòm.
Đập vòm là một chiếc vòm như thế, chỉ khác là nằm ngang thay vì dựng đứng. Mặt lồi quay về phía hồ, nước ép vào, vòm bị nén lại và đẩy mạnh vào hai sườn núi. Bức tường mỏng không cần nặng để chống trượt, vì nó không đứng một mình: hai vách núi gánh phần lớn lực đẩy của cả hồ nước.
Ba điều kiện để xây được một đập vòm
Hẻm hẹp. Tỉ lệ giữa bề rộng hẻm ở đỉnh đập và chiều cao đập càng nhỏ càng tốt. Thung lũng rộng và thoải thì vòm phải rất dài, lực nén không còn dồn hiệu quả vào hai bên, khi đó đập trọng lực hoặc đập đất đá hợp lý hơn. Hình chữ V hay chữ U hẹp là dáng hẻm lý tưởng.
Vai đá cứng và liền khối. Toàn bộ sức đẩy của hồ nước dồn vào hai vai đập. Nếu đá ở đó có lớp yếu, khe nứt song song với hướng lực hay mặt trượt nằm nghiêng, khối đá có thể bị đẩy dịch chuyển. Khảo sát địa chất vai đập thường gồm khoan sâu, đào hầm thăm dò vào trong núi và thí nghiệm nén đá ngay tại chỗ.
Kiểm soát được nhiệt và nứt. Thân vòm mỏng nên nhạy với chênh lệch nhiệt độ ngày đêm và theo mùa. Bê tông nóng lên lúc đông kết rồi nguội dần, co lại. Nếu không kiểm soát, các vết nứt sẽ phá vỡ sự liền mạch của vòm. Vì vậy cách đổ bê tông và làm nguội là một phần không tách khỏi thiết kế.
Đập vòm có mấy dạng, nhìn thế nào để nhận ra
Không phải đập cong nào cũng là đập vòm thuần. Từ xa có thể đoán dạng đập qua độ mỏng và độ cong, nhưng phân loại chính thức nên đối chiếu hồ sơ của cơ quan quản lý công trình.
| Dạng | Hình dáng | Cách chịu lực | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Vòm một chiều cong | Cong theo mặt bằng, mặt thượng lưu gần thẳng đứng | Chủ yếu nén ngang vào hai vai | Hẻm hẹp, đập không quá cao |
| Vòm hai chiều cong | Cong cả theo mặt bằng lẫn theo chiều đứng, như một phần vỏ trứng | Nén theo hai phương, rất tiết kiệm vật liệu | Hẻm sâu, vai đá rất tốt |
| Vòm trọng lực | Cong nhưng dày, chân phình rộng | Vừa đẩy sang vai vừa dựa vào sức nặng | Hẻm rộng hơn hoặc vai đá không hoàn hảo |
| Đập nhiều vòm | Một dãy vòm nhỏ tựa lên các trụ chống | Mỗi vòm đẩy vào hai trụ, trụ đẩy xuống nền | Thung lũng rộng, ít gặp ở công trình mới |
Đập vòm hai chiều cong là dạng khiến dân kỹ thuật nể nhất: nhìn từ trên xuống thì cong như cánh cung, nhìn nghiêng lại phình ra phía hạ lưu ở phần giữa, mỏng dần lên đỉnh. Chỉ một bức tường như thế, đúng chỗ, đúng hình, giữ được lượng nước mà nếu dùng đập trọng lực sẽ cần nhiều gấp mấy lần bê tông.
Dựng một bức tường cong giữa hẻm núi diễn ra thế nào
Trình tự dưới đây là khung chung, mỗi công trình có biến thể riêng. Bước nào cũng phải xong mới sang bước sau, vì sai một chút ở vai đập là không sửa được về sau.
- Dẫn dòng: đào đường hầm xuyên qua một bên sườn núi để dòng sông chảy vòng qua, rồi đắp đê quây thượng lưu và hạ lưu để lòng sông khô ráo.
- Bóc vai đập: đào bỏ toàn bộ đá phong hoá trên hai vách cho tới lớp đá tươi, mặt tiếp giáp được tạo theo hình dạng đã tính để vòm "tì" vào đúng hướng.
- Gia cố nền và vai: phụt vữa lấp khe nứt, khoan neo những khối đá đáng ngờ, làm màn chống thấm và hệ thống lỗ thoát nước trong núi.
- Đổ bê tông theo khối: thân vòm được chia thành nhiều cột khối đứng cạnh nhau, đổ lên dần từng lớp, giữa các cột để lại khe tạm.
- Làm nguội: ống nước lạnh chạy trong từng khối bê tông rút bớt nhiệt sinh ra khi xi măng đông kết, đưa khối về nhiệt độ ổn định.
- Phụt vữa khe: khi các khối đã nguội và co lại hết mức, khe giữa chúng được bơm vữa lấp kín, lúc này các khối rời mới thành một vòm liền.
- Tích nước từ từ: hồ được nâng mực nước theo từng nấc, thiết bị đo trong đập ghi lại mọi chuyển vị để so với dự tính trước khi lên mực nước bình thường.
Bước phụt vữa khe là chỗ nhiều người không biết. Một đập vòm trong lúc xây chưa hề là vòm, nó chỉ là hàng cột bê tông đứng cạnh nhau. Chỉ khi khe được lấp kín sau khi bê tông đã co ngót xong, bức tường mới làm việc như một vỏ cong liền khối.
Vai đập: nơi bài học đắt giá nhất được viết ra
Trong giáo trình đập, có một trường hợp hầu như ai học cũng phải đọc: một đập vòm mỏng ở miền nam nước Pháp vỡ vào cuối năm 1959, chỉ vài năm sau khi tích nước. Các cuộc điều tra kéo dài sau đó đi tới kết luận được giới chuyên môn chấp nhận rộng rãi: thân vòm không hỏng vì bê tông yếu, mà khối đá dưới vai đập đã dịch chuyển, do một mặt yếu trong nền kết hợp với áp lực nước trong khe đá mà khảo sát thời đó chưa đánh giá đúng.
Từ trường hợp đó, ngành đập trên thế giới thay đổi cách làm: khảo sát vai đập kỹ hơn nhiều, đo và giảm áp lực nước trong khe đá bằng lỗ thoát, phân tích khả năng trượt của từng khối đá có thể tách ra trong núi. Bài học gói gọn trong một câu mà kỹ sư đập hay nhắc: đập vòm chỉ mạnh bằng hai vai của nó.
Vì vậy, khi tham quan một đập vòm, bạn sẽ thấy hai sườn núi gần đập thường có nhiều dấu vết gia cố: hàng neo, lưới thép, mặt đá được phun bê tông, cửa hầm nhỏ dẫn vào các hành lang kiểm tra trong núi. Những thứ trông như phụ trợ đó thực chất là một nửa con đập.
Những hiểu lầm hay gặp về đập vòm
Hiểu lầm thứ nhất: đập cong là để đẹp hoặc để vừa với hình hẻm núi. Thực ra độ cong là bản chất chịu lực. Nếu duỗi thẳng một đập vòm mỏng, nó sẽ đổ ngay khi tích nước, vì không đủ nặng để làm đập trọng lực. Hiểu lầm thứ hai: mặt lõm quay về phía hồ. Ngược lại, mặt lồi mới quay về phía hồ, giống như lưng của chiếc vòm chịu tải.
Hiểu lầm thứ ba: đập vòm mỏng thì yếu. Đo bằng mức an toàn tính toán, một đập vòm tốt trên vai đá tốt không kém gì đập trọng lực, và nhiều đập vòm đã đứng vững qua động đất mạnh nhờ khả năng phân tán lực của vỏ cong. Nhưng đập vòm "kén" hơn: nó không tha thứ cho một nền đá kém.
Hiểu lầm thứ tư liên quan đến kỷ lục. Một số đập vòm ở châu Á được ghi nhận cao vượt ba trăm mét, tại thời điểm hoàn thành thuộc nhóm đập cao nhất thế giới. Khi đọc các bảng xếp hạng, bạn nên xem họ đo từ đâu (từ nền đá thấp nhất hay từ lòng sông) và đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý, vì các nguồn khác nhau có thể chênh nhau vài mét đến vài chục mét.
Đi xem một đập vòm thì để ý những gì
Nhiều đập vòm nằm ở vùng núi có đường ngắm cảnh, một số có khu tham quan mở cửa theo quy định của đơn vị quản lý. Nếu có dịp, đây là những thứ đáng để mắt:
- Độ mỏng của đỉnh đập: đứng trên đỉnh, bạn có thể thấy bề rộng chỉ vừa một làn đường hay lối đi, trong khi chiều cao xuống tới đáy hẻm sâu thăm thẳm.
- Đường cong nhìn từ trên cao: từ một điểm ngắm trên sườn núi, nét cong của đập hiện rõ như một cánh cung căng giữa hai vách đá.
- Hai vai đập: tìm những hàng neo, mảng bê tông phun, cửa hầm nhỏ dẫn vào núi, đó là phần gia cố giữ cho vòm có chỗ tì.
- Mặt hạ lưu: một số đập có những đường kẻ mờ chạy dọc từ đỉnh xuống, dấu vết của các khe chia khối đã được phụt vữa lấp kín.
- Cửa xả và vết nước: tia nước xả từ đập vòm thường được phóng xa, chân đập phía dưới có hố tiêu năng hoặc lòng sông được gia cố bằng bê tông.
- Thiết bị đo trên đỉnh: các mốc trắc đạc, hộp thiết bị nhỏ, đó là đầu ra của hệ thống quan trắc theo dõi đập từng ngày.
Luôn đi trong phạm vi cho phép và theo hướng dẫn tại chỗ. Khu vực đỉnh đập và cửa xả thường có quy định riêng về an toàn, nhất là vào mùa lũ khi đập có thể xả nước bất cứ lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Đập vòm có cần nặng không?
Không cần nặng như đập trọng lực. Đập vòm giữ nước chủ yếu nhờ hình dạng cong truyền lực sang hai vách núi, nên thân đập có thể mỏng hơn nhiều lần. Trọng lượng chỉ góp phần nhỏ, trừ dạng vòm trọng lực vốn dày và nặng hơn.
Vì sao đập vòm hiếm thấy ở vùng đồng bằng?
Vì đập vòm cần hẻm núi hẹp với hai vách đá cứng để tì lực. Ở vùng thung lũng rộng, đất yếu, vòm sẽ quá dài và không có chỗ tì vững chắc, nên người ta chọn đập trọng lực hoặc đập đất đá thay thế.
Đập vòm có xả lũ qua thân được không?
Có thể. Nhiều đập vòm bố trí cửa xả ngay trên đỉnh hoặc ở thân, nước phóng ra thành tia vào lòng sông xa chân đập. Cũng có công trình làm tràn riêng ở một bên sườn núi để không đụng tới thân vòm mỏng.
Đập vòm co giãn theo mùa thế nào?
Mùa nóng bê tông nở ra, vòm phình về phía hồ một chút; mùa lạnh co lại. Mực nước hồ lên xuống cũng làm đỉnh đập dịch qua lại. Thiết bị đo trong đập ghi các chuyển vị nhỏ này hằng ngày, miễn chúng nằm trong khoảng dự tính là đập làm việc bình thường.
Có thể tự làm mô hình đập vòm ở nhà để thử không?
Có thể làm mô hình đơn giản bằng tấm nhựa mỏng uốn cong chèn giữa hai viên gạch trong một khay nước để thấy vòm chịu đẩy tốt hơn tấm phẳng. Đây chỉ là thí nghiệm minh hoạ nguyên lý, không phải cách thiết kế hay xây công trình thật.
Đập vòm và cầu vòm giống nhau ở điểm nào?
Cả hai đều biến tải trọng thành lực nén dọc theo đường cong rồi đẩy vào hai chân tựa. Cầu vòm đẩy xuống mố cầu ở hai bờ, còn đập vòm đẩy vào hai vách núi. Khác ở chỗ cầu vòm đứng thẳng chịu tải từ trên xuống, đập vòm nằm ngang chịu nước đẩy từ bên hông.