NePhuc.comNể Phục
Công trình trên biển và ven biển

Đê chắn sóng hoạt động thế nào: vì sao khối bê tông bốn chân bẻ gãy được sóng lớn

Đê chắn sóng không chặn sóng bằng một bức tường mà bằng những khe hở: vì sao khối bê tông bốn chân móc vào nhau, đống đá xếp ra sao và chỗ hay hiểu sai.

A long rubble breakwater armored with thousands of interlocking four-legged concrete blocks, waves bursting white against it, a fisherman walking on top, wide shot at golden hour

Đê chắn sóng giữ yên mặt nước trong cảng không phải bằng cách dựng một bức tường thật cứng, mà bằng cách bắt sóng tự vỡ trên một mái dốc đầy khe hở: nước lao vào, chui qua hàng nghìn kẽ giữa đá và khối bê tông, cọ xát, xoáy lại và mất dần sức trước khi tới được mặt kia. Những khối bê tông bốn chân mà người đi biển hay gặp chính là lớp áo ngoài cùng của đống đá ấy, được tạo hình để móc vào nhau và chừa nhiều lỗ rỗng.

Bài này kể bài toán mà người kỹ sư cảng phải giải khi đối mặt với sóng bão, giải thích vì sao một đống đá trông lộn xộn lại bền hơn một bức tường phẳng, các lớp bên trong một con đê chắn sóng, sự khác nhau giữa đê mái nghiêng và đê tường đứng, và những điều nên để ý khi bạn đứng trên một con đê như thế.

Sóng biển mạnh đến mức nào mà phải cần cả một con đê

Đứng trên bờ nhìn một con sóng cao bằng người, ta dễ nghĩ đó chỉ là nước. Nhưng một mét khối nước biển nặng hơn một tấn, và khi sóng bão đổ xuống, cả một khối nước dài hàng chục mét lao vào công trình với vận tốc của một chiếc xe máy chạy nhanh. Cú đập ấy lặp lại liên tục, mỗi phút vài lần, suốt nhiều ngày bão. Thứ làm hỏng đê không chỉ là cú đập mạnh nhất, mà là hàng trăm nghìn lần va đập nhỏ hơn cứ thế mài mòn, lay động và kéo dần từng viên đá ra khỏi chỗ.

Thêm một chi tiết ít người để ý: sóng không chỉ đẩy vào mà còn hút ra. Khi một con sóng rút xuống, dòng nước chảy ngược theo mái đê và kéo theo những viên đá đã bị lay lỏng. Nhiều con đê bị phá hỏng không phải lúc sóng ập vào, mà lúc nước rút. Vì vậy người thiết kế phải nghĩ cả hai chiều: viên đá phải đủ nặng để không bị đẩy văng, và phải nằm đủ chặt để không bị kéo tuột theo dòng nước rút.

Nhiệm vụ của đê chắn sóng là biến vùng nước sóng dữ bên ngoài thành vùng nước lặng bên trong để tàu cập bến, bốc dỡ hàng, tránh bão. Nó không cần chặn hết sóng, chỉ cần hạ chiều cao sóng phía trong xuống mức tàu neo đậu an toàn. Đó là điểm mấu chốt dẫn tới cách làm rất khác với một bức tường.

Vì sao đống đá lởm chởm lại bền hơn bức tường phẳng

Tường phẳng nhận trọn cú đập. Một bức tường thẳng đứng, nhẵn mặt, khi sóng đập vào sẽ dội ngược gần như toàn bộ năng lượng. Toàn bộ lực dồn vào mặt tường trong một khoảnh khắc ngắn, giống như bạn đấm vào tấm ván cứng: tay đau, ván dễ nứt. Sóng dội ngược còn chồng lên sóng tới, làm vùng nước trước tường càng dữ.

Mái dốc bắt sóng tự vỡ. Khi sóng chạy lên một mặt dốc, phần chân sóng bị cản lại trong khi phần ngọn vẫn lao tới, nên con sóng đổ nhào xuống, giống sóng vỡ trên bãi cát. Năng lượng bị tiêu hao trên một quãng dài chứ không dồn vào một điểm.

Khe hở nuốt năng lượng. Mái đê xếp bằng đá hộc và khối bê tông có rất nhiều lỗ rỗng. Nước chui vào các kẽ, chảy ngoằn ngoèo, va vào nhau, tạo xoáy và ma sát. Bạn có thể thử ở nhà: đổ một cốc nước lên mặt bàn kính thì nước bắn tung, đổ lên một miếng bọt biển thì nước bị nuốt gần hết. Mái đê làm việc giống miếng bọt biển cỡ khổng lồ.

Hỏng từ từ, không sập một lần. Một bức tường nứt có thể đổ cả mảng. Còn đống đá nếu vài viên bị xô lệch, phần còn lại vẫn làm việc, người quản lý có thời gian sau bão để ra kiểm tra và bổ sung. Người trong nghề gọi đó là kiểu công trình hỏng có báo trước, một đức tính rất quý ở ngoài biển.

Bên trong một con đê chắn sóng có những lớp gì

Nhìn từ ngoài, ta chỉ thấy lớp khối bê tông. Cắt ngang một con đê mái nghiêng điển hình, người kỹ sư sẽ thấy nhiều lớp xếp từ nhỏ đến lớn, từ trong ra ngoài:

  • Lớp lót đáy. Đá nhỏ hoặc vải địa kỹ thuật trải trên nền đáy biển để đá lớn không lún vào bùn và để dòng nước không moi cát dưới chân đê.
  • Lõi đê. Đá hộc cỡ vừa đổ thành khối lớn, chiếm phần thể tích chính. Lõi tạo hình dáng và chiều cao cho đê, đồng thời ngăn phần lớn nước đi xuyên qua.
  • Lớp đệm. Đá to hơn lõi, phủ quanh lõi, làm cầu nối giữa đá nhỏ bên trong và khối phủ khổng lồ bên ngoài. Không có lớp này, đá lõi sẽ bị sóng hút lọt qua kẽ khối phủ.
  • Lớp khối phủ. Lớp áo ngoài cùng, gồm những tảng đá rất lớn hoặc khối bê tông tạo hình, mỗi khối có thể nặng từ vài tấn tới vài chục tấn tuỳ độ dữ của sóng nơi đó.
  • Chân khay. Một dải đá hoặc khối nặng chèn ở chân mái phía biển, giữ cho cả lớp khối phủ không trượt xuống.
  • Tường đỉnh. Nhiều con đê có một dầm bê tông chạy dọc trên đỉnh, vừa làm lối đi kiểm tra, vừa chắn bớt nước tràn qua khi sóng cao.

Quy tắc xuyên suốt là đá lớp ngoài không được lọt qua kẽ đá lớp trong, và đá lớp trong không được lọt qua kẽ đá lớp ngoài. Giống như lọc nước bằng nhiều tầng cát sỏi, mỗi lớp giữ lớp kia ở đúng chỗ. Một con đê có khối phủ rất nặng nhưng lớp đệm làm sai vẫn hỏng, vì lõi bị rút ruột dần mà bên ngoài nhìn vẫn còn nguyên.

Khối bê tông bốn chân: hình dạng làm nên sức giữ

Khi sóng quá dữ, người ta không còn khai thác được đá tự nhiên đủ to để làm lớp phủ, hoặc vận chuyển những tảng đá đó quá khó. Lời giải là đúc khối bê tông ngay gần công trường. Nhưng một khối lập phương bê tông nằm cạnh nhau vẫn khá dễ bị sóng nhấc lên. Vì thế từ khoảng giữa thế kỷ hai mươi, các phòng thí nghiệm thuỷ lực ở châu Âu bắt đầu thử những hình dạng lạ hơn, và khối bốn chân ra đời ở Pháp, về sau được dùng khắp thế giới.

Khối bốn chân có bốn nhánh hình nón cụt toả ra từ một tâm, đặt kiểu gì thì cũng có ba chân chạm đất và một chân chĩa lên. Khi xếp nhiều khối cạnh nhau, chân khối này gác vào kẽ khối kia, cả lớp móc thành một tấm lưới. Muốn nhấc một khối lên, sóng phải nhấc theo cả những khối đang đè lên chân nó. Đồng thời, hình chân toả ra chừa lại rất nhiều lỗ rỗng, đúng thứ cần để nuốt năng lượng sóng như đã nói ở trên.

Bạn có thể hình dung bằng một trò chơi trẻ con: rải một nắm viên bi lên mặt nghiêng thì chúng lăn hết, nhưng rải một nắm que diêm hay ghim kẹp giấy thì chúng mắc vào nhau và nằm lại. Sau khối bốn chân, giới kỹ sư còn nghĩ ra nhiều dạng khác: khối hai đầu chữ H, khối có lỗ giữa, khối một lớp xếp đều tay. Mỗi loại cân đối khác nhau giữa trọng lượng, độ móc và cách xếp.

Đê mái nghiêng và đê tường đứng: chọn kiểu nào ở đâu

Không phải cảng nào cũng dùng đống đá. Hai kiểu chính có ưu nhược điểm rất khác nhau:

Tiêu chíĐê mái nghiêng (đá và khối phủ)Đê tường đứng (thùng bê tông)
Cách cản sóngBắt sóng vỡ và tiêu hao trên mái dốc nhiều khe hởPhản xạ sóng ngược ra ngoài
Vật liệuKhối lượng đá rất lớn, khối phủ đúc sẵnÍt vật liệu hơn, thùng bê tông lớn đúc trên bờ rồi kéo ra
Nước sâuCàng sâu càng tốn đá vì mái trải rộngHợp nơi nước sâu vì thân đứng thẳng
Kiểu hỏngHỏng từ từ, sửa từng phầnCó thể trượt, lật cả đoạn nếu nền yếu
Mặt trongThường chỉ là mái, khó cập tàuMặt trong có thể dùng làm bến cập tàu
Nền đáyChịu được nền hơi yếu vì tải trải rộngCần nền tốt hoặc phải xử lý nền kỹ

Nhiều cảng dùng kiểu lai: chân là đống đá mái nghiêng, phía trên đặt thùng bê tông thẳng đứng. Ở Việt Nam, nhiều cảng cá, khu neo đậu tránh trú bão và cảng tổng hợp ven biển dùng đê mái nghiêng có khối phủ bê tông, vì đá sẵn và sửa chữa dễ. Muốn biết kết cấu cụ thể của một con đê nào, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý cảng.

Những chỗ người ta hay hiểu sai về đê chắn sóng

Đê càng cao càng tốt. Đê quá cao tốn vật liệu mà chưa chắc hiệu quả hơn. Người thiết kế chấp nhận một lượng nước tràn qua đỉnh trong bão lớn hiếm gặp, miễn là vùng nước trong vẫn đủ yên cho tàu.

Khối nằm lộn xộn là thi công ẩu. Với khối bốn chân, kiểu đặt ngẫu nhiên có tính toán mật độ là chủ ý, vì nhờ thế các chân mới móc vào nhau theo đủ mọi hướng. Xếp quá ngay hàng thẳng lối đôi khi lại làm giảm độ móc.

Khối nặng thì chẳng bao giờ xê dịch. Sau mỗi mùa bão, một ít khối vẫn có thể lăn, gãy chân hoặc lún. Việc đo đạc định kỳ và bổ sung khối là phần bình thường của đời sống một con đê.

Đê chắn sóng giữ cát cho bãi tắm. Ngược lại, đê nhô ra biển có thể chặn dòng cát chạy dọc bờ, làm bãi phía trên dòng được bồi và bãi phía dưới bị xói. Đó là lý do quanh cảng thường có thêm mỏ hàn hoặc phải bơm cát bù.

Đứng trên một con đê chắn sóng, nên để ý gì

Nếu có dịp ra một cảng cá hay cảng tổng hợp ven biển, bạn hãy so sánh hai bên con đê. Phía biển sóng trắng xoá, phía trong mặt nước phẳng hơn hẳn: đó là toàn bộ công dụng của công trình trong một cái nhìn. Để ý đầu đê, nơi sóng đánh từ ba phía, thường được phủ bằng khối to hơn hoặc dày hơn thân đê. Để ý chân mái phía biển có một dải khối hoặc đá to nằm ngang, đó là chân khay giữ cả mái.

Bạn cũng sẽ thấy rêu và hà bám dày ở vùng nước lên xuống. Vùng ấy chịu cả sóng, cả nắng, cả muối, là nơi bê tông làm việc vất vả nhất. Một vài khối có thể đã sứt chân, đó là dấu vết của những trận bão đã qua mà con đê vẫn đứng.

Điều quan trọng nhất là đừng trèo xuống mái khối phủ. Kẽ giữa các khối sâu và trơn, sóng có thể dâng bất ngờ, và nhiều nơi đã có người rơi xuống kẽ khối mà không tự leo lên được. Hãy đứng trên lối đi đỉnh đê nếu nơi đó cho phép, ngắm từ xa và để ý những biển báo cấm của cảng.

Câu hỏi thường gặp

Khối bê tông bốn chân trên đê chắn sóng gọi là gì?

Người ta thường gọi theo tên quốc tế là tetrapod, nghĩa là khối bốn chân. Đó là một trong nhiều dạng khối phủ bê tông dùng cho đê chắn sóng, ngoài ra còn có khối chữ H, khối lập phương có lỗ và nhiều dạng khác.

Mỗi khối bê tông bốn chân nặng bao nhiêu?

Tuỳ độ lớn của sóng thiết kế ở từng nơi, từ vài tấn ở cảng nhỏ ven bờ tới vài chục tấn ở đê ngoài khơi hứng sóng đại dương. Số liệu của một con đê cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý cảng.

Vì sao không xây tường bê tông thẳng đứng cho gọn?

Tường thẳng đứng phản xạ gần hết năng lượng sóng, chịu cú đập dồn vào một chỗ và làm vùng nước phía trước dữ hơn. Ở nơi nước sâu và nền tốt, kiểu tường đứng vẫn được dùng, nhưng mái nghiêng nhiều khe hở thường bền và dễ sửa hơn.

Đê chắn sóng khác đê biển ở điểm nào?

Đê chắn sóng thường nhô ra biển để tạo vùng nước lặng cho tàu, nước có thể ở cả hai phía. Đê biển chạy dọc bờ để ngăn nước biển tràn vào đất liền, phía sau là ruộng vườn, nhà cửa, nên yêu cầu không cho nước thấm qua khắt khe hơn.

Có nên leo xuống các khối bê tông để câu cá hoặc chụp ảnh không?

Không nên. Kẽ giữa các khối sâu, trơn rêu và sóng có thể dâng bất ngờ; người trượt xuống kẽ rất khó tự leo lên. Nên đứng ở lối đi trên đỉnh đê nếu được phép và tuân theo biển báo của cảng.

Đê chắn sóng có làm xói lở bãi biển bên cạnh không?

Có thể. Đê nhô ra biển chặn dòng cát di chuyển dọc bờ, nên bãi phía trên dòng được bồi còn bãi phía dưới thiếu cát và bị xói. Vì vậy các cảng thường phải tính thêm mỏ hàn, kè hoặc bơm cát bù cho bãi bị ảnh hưởng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138