Đường sắt răng cưa là đường sắt có thêm một thanh thép khía răng đặt giữa hai ray, đầu máy có bánh răng ăn khớp vào thanh ấy, nên tàu leo được những con dốc mà bánh xe thường chỉ quay trượt tại chỗ. Nguyên lý giống như chiếc xe đạp với xích và đĩa: lực không còn phụ thuộc vào độ bám của bánh thép trên ray trơn, mà truyền qua những chiếc răng thép khoá vào nhau.
Việt Nam từng có một trong những tuyến răng cưa ít ỏi ở châu Á: đường sắt từ vùng duyên hải lên cao nguyên Lâm Viên, vận hành từ thời Pháp thuộc và ngừng từ lâu, nay chỉ còn ga Đà Lạt và một đoạn ngắn chạy tàu du lịch không dùng răng. Bài này kể răng cưa làm việc thế nào, các kiểu răng khác nhau ra sao, họ hàng của nó là tàu kéo cáp, và vì sao loại đường này đẹp nhưng khó sống trong thời buổi ô tô.
Khi bám dính không còn đủ
Một đầu máy thường kéo được đoàn tàu nhờ ma sát giữa bánh và ray. Ma sát ấy tỷ lệ với trọng lượng đè lên bánh, mà thép trên thép thì trơn. Ở dốc thoải, mọi chuyện ổn; nhưng khi dốc tăng dần, thành phần trọng lượng kéo tàu trượt xuống cũng tăng, tới một lúc lực bám không thắng nổi. Bánh quay vèo vèo, tàu đứng yên, hoặc tệ hơn là tụt lùi.
Thử với một cuộn băng dính đặt trên tấm bìa: nghiêng tấm bìa dần lên, tới một góc nào đó cuộn băng không còn lăn đều mà trượt xuống. Rắc một ít cát lên bìa thì góc ấy tăng lên một chút. Đường sắt cũng dùng đúng mẹo rắc cát để tăng bám khi trời mưa, nhưng cát chỉ giúp một chút.
Muốn leo dốc gắt hơn hẳn, ví dụ những đoạn đi một trăm mét lên tới hàng chục mét, phải có một cơ chế không dựa vào ma sát. Thế kỷ mười chín, khi người châu Âu bắt đầu mở đường lên núi cho du khách và cho các mỏ, thanh răng ra đời và nhanh chóng lan ra nhiều nước vùng núi. Đường răng cưa dốc nhất thế giới nằm trên một ngọn núi ở Thuỵ Sĩ, dốc tới mức thanh răng phải đặt nằm ngang với bánh răng kẹp hai bên để không bị bật ra.
Các kiểu thanh răng và khác nhau ở đâu
Từ thế kỷ mười chín đến nay, vài kiểu thanh răng chính được dùng nhiều nhất, mỗi kiểu mang tên người kỹ sư đã nghĩ ra nó:
| Kiểu | Hình dáng | Điểm mạnh | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Thanh bậc thang | Hai thanh thép đứng nối nhau bằng các thanh ngang như chiếc thang nằm | Rất chắc, là kiểu đầu tiên được dùng rộng | Ghi chuyển hướng phức tạp, nặng |
| Thanh lá xếp so le | Hai hoặc ba lá thép khía răng đặt cạnh nhau, răng lệch nhau một nửa bước | Bánh răng ăn khớp êm, luôn có răng chịu lực, rẻ hơn | Mỗi lá chịu tải nhỏ hơn |
| Thanh một lá đơn giản | Một lá thép khía răng phía trên | Nhẹ, dễ làm ghi | Không hợp dốc rất gắt |
| Thanh răng ngang | Răng khía hai bên hông, hai bánh răng nằm ngang kẹp lấy | Leo được dốc gắt nhất, không bị bật | Chỉ dùng cho tuyến rất ngắn, rất đặc biệt |
Kiểu lá xếp so le được dùng phổ biến nhất vì cân bằng được độ êm, độ bền và giá thành. Tuyến lên cao nguyên Lâm Viên ở Việt Nam cũng dùng kiểu thanh răng lá xếp so le theo tài liệu lịch sử phổ biến; chi tiết kỹ thuật cụ thể bạn nên đối chiếu tư liệu của ngành đường sắt hoặc bảo tàng.
Đoàn tàu vào và ra đoạn răng cưa thế nào
Rất ít tuyến dùng răng cưa suốt chiều dài. Thường chỉ đoạn dốc nhất có thanh răng, còn đoạn thoải chạy bằng bám dính như tàu thường. Một lần chuyển như sau:
- Tàu chạy chậm lại khi tới đầu đoạn răng. Ở đây thanh răng được làm vát, phần đầu có lò xo hoặc khớp nhún để đỡ va chạm.
- Bánh răng của đầu máy quay sẵn ở tốc độ phù hợp, chạm vào đoạn vát rồi trượt dần vào khớp, giống như ăn số khi xe đang chạy.
- Khi đã khớp hẳn, đầu máy truyền lực kéo qua bánh răng. Trên nhiều đầu máy cũ, động cơ chia lực cho cả bánh thường và bánh răng.
- Suốt đoạn dốc, tàu đi rất chậm, đầu máy luôn đặt ở phía dưới dốc, đẩy toa lên và giữ toa khi xuống, để toa không bao giờ ở dưới đầu máy.
- Hết dốc, bánh răng rời thanh răng ở đoạn vát cuối, tàu trở lại chạy bám dính.
Chi tiết “đầu máy luôn ở phía dưới” là quy tắc an toàn cốt lõi: nếu móc nối giữa các toa có sự cố, toa không thể trôi tự do xuống dốc vì đầu máy chặn ở dưới. Phanh của tàu răng cưa cũng ăn qua bánh răng, nên giữ được tàu trên dốc rất gắt.
Tuyến răng cưa lên cao nguyên Lâm Viên
Đầu thế kỷ hai mươi, chính quyền thuộc địa muốn có đường sắt từ đồng bằng ven biển miền Nam Trung Bộ lên Đà Lạt, nơi họ dựng thành điểm nghỉ dưỡng. Cao nguyên nằm cao hơn mặt biển khoảng một nghìn rưỡi mét, sườn phía đông dốc đứng. Tuyến được làm trong nhiều năm, xong vào khoảng đầu những năm 1930, với nhiều đoạn dốc nhất phải gắn thanh răng, nhiều hầm và cầu nhỏ.
Tàu răng cưa leo chậm nhưng chắc, vượt độ cao mà một tuyến bám dính bình thường phải lượn dài gấp nhiều lần. Chiến tranh và sự cạnh tranh của đường bộ làm tuyến xuống cấp, rồi ngừng khai thác từ lâu; đường ray phần lớn đã bị tháo dỡ. Ngày nay ga Đà Lạt với kiến trúc mái nhọn và một đoạn ngắn chạy tàu du lịch đến khu vực Trại Mát là phần còn lại người ta có thể đi được, đoạn này không có răng cưa.
Một số đầu máy răng cưa của tuyến được bán ra nước ngoài và được giới yêu đường sắt cổ phục hồi, chạy lại trên một tuyến di sản ở Thuỵ Sĩ. Những con số như chiều dài tuyến, độ dốc lớn nhất hay số hầm, các tài liệu ghi khác nhau, bạn nên đối chiếu tư liệu chính thức của ngành đường sắt hoặc các bảo tàng chuyên ngành trước khi trích dẫn.
Tàu kéo cáp: họ hàng gần của đường răng cưa
Hai toa nối bằng một sợi cáp. Tàu kéo cáp leo núi, nhiều nơi gọi theo tiếng Pháp là funiculaire, có hai toa đặt ở hai đầu một sợi cáp vắt qua bánh xe trên đỉnh. Một toa đi lên thì toa kia đi xuống, như hai thùng nước ở hai đầu một chiếc ròng rọc giếng.
Cân bằng như thang nâng. Vì hai toa nặng gần bằng nhau, động cơ trên đỉnh chỉ phải bù phần chênh lệch số khách và ma sát. Có những tuyến xưa không dùng động cơ: toa trên đổ đầy bồn nước cho nặng hơn toa dưới, tự lăn xuống kéo toa kia lên, xuống tới nơi thì xả nước.
Đoạn tránh ở giữa. Trên tuyến một đường đơn, ở chính giữa có một đoạn tách đôi để hai toa tránh nhau. Bánh xe của mỗi toa có gờ ở một bên và trơn ở bên kia, nên tự đi đúng nhánh của mình mà không cần bẻ ghi.
Khi nào chọn cáp, khi nào chọn răng. Tàu kéo cáp hợp với đoạn ngắn, dốc rất gắt, đi thẳng, như lên đồi trong thành phố hay lên một ngọn núi gần. Răng cưa hợp với tuyến dài hơn, có cua, cần nối với đường sắt thường.
Những điều hay hiểu sai về tàu răng cưa
Tàu răng cưa có vẻ ngoài cổ điển nên dễ sinh ra vài hiểu lầm. Đây là những điểm đáng biết:
- Không phải bánh xe nào cũng có răng. Bánh xe thường vẫn lăn trên ray và gánh trọng lượng; bánh răng nằm riêng ở gầm, chỉ lo lực kéo và lực hãm.
- Răng cưa không làm tàu nhanh hơn. Ngược lại, đoạn răng là đoạn chậm nhất; cái được là leo được dốc chứ không phải tốc độ.
- Toa trên tàu răng cưa thường nghiêng sẵn. Nhiều tuyến dốc gắt có toa đóng kiểu bậc thang, ghế xếp so le, để khi lên dốc hành khách vẫn ngồi thẳng; đặt ở ga bằng thì toa trông như bị nghiêng.
- Thanh răng không phải dây xích. Nó cố định chắc vào tà vẹt, mỗi đoạn dài vài mét, nối với nhau bằng mối nối có khe co giãn nhỏ để răng không lệch bước khi trời nóng lạnh.
- Răng mòn là chuyện được đo đếm. Đội bảo trì đo độ mòn của từng đoạn răng, đoạn nào mòn quá giới hạn thì thay, giống như thay má phanh xe máy.
Chi tiết toa nghiêng là thứ thú vị nhất để quan sát khi đến một ga răng cưa: nhìn từ bên hông, sàn toa gãy thành bậc như cầu thang, và chỉ khi tàu bắt đầu leo dốc bạn mới hiểu vì sao người ta đóng nó như vậy.
Vì sao đường răng cưa ít dần và còn sống ở đâu
Thời hoàng kim của đường răng cưa là cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi. Sau đó nhiều tuyến đóng cửa vì những lý do rất thực tế:
- Chậm. Trên đoạn răng, tàu chỉ chạy vài chục cây số một giờ hoặc chậm hơn, không cạnh tranh nổi với ô tô và xe khách trên đường đèo.
- Tốn kém bảo trì. Thanh răng mòn, phải đo và thay định kỳ; đầu máy răng cưa là loại đặc biệt, phụ tùng không dùng chung với tàu thường.
- Đứt mạch vận tải. Hàng hoá thường phải chuyển sang đầu máy khác ở đầu và cuối đoạn răng, mất thời gian.
- Đường bộ mở rộng. Khi đường ô tô qua đèo được làm tốt, lý do tồn tại của nhiều tuyến răng cưa biến mất.
- Nhưng du lịch giữ chúng lại. Ở châu Âu, nhiều tuyến lên đỉnh núi nổi tiếng vẫn chạy răng cưa, đông khách quanh năm, vì cảnh đẹp và vì chính trải nghiệm leo dốc gắt.
Nếu có dịp đi một tuyến răng cưa, bạn hãy nhìn xuống giữa hai ray ở ga cuối: thanh răng sáng loáng do bánh răng mài mỗi ngày, và chỗ thanh răng bắt đầu bằng một đoạn vát nghiêng là nơi tàu “vào số”.
Câu hỏi thường gặp
Đường sắt răng cưa leo được dốc bao nhiêu?
Tuỳ kiểu thanh răng và loại tàu. Các tuyến răng cưa thông thường leo được những đoạn dốc gắt hơn đường sắt thường nhiều lần, và tuyến dốc nhất thế giới ở Thuỵ Sĩ dùng thanh răng nằm ngang để leo dốc rất gắt. Số liệu cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức.
Đường sắt răng cưa Đà Lạt còn chạy không?
Không. Tuyến răng cưa lên cao nguyên đã ngừng khai thác từ lâu và phần lớn đường ray bị tháo. Hiện chỉ còn ga Đà Lạt và một đoạn ngắn chạy tàu du lịch, đoạn này không dùng răng cưa.
Vì sao đầu máy tàu răng cưa luôn ở phía dưới dốc?
Để nếu móc nối giữa các toa gặp sự cố, toa không thể trôi xuống dốc vì đầu máy chặn phía dưới. Đầu máy đẩy toa khi lên và giữ toa khi xuống, phanh ăn qua bánh răng nên rất chắc.
Tàu kéo cáp khác tàu răng cưa thế nào?
Tàu kéo cáp có hai toa nối với nhau bằng một sợi cáp chạy qua bánh xe trên đỉnh, toa này lên thì toa kia xuống. Tàu răng cưa tự leo bằng bánh răng ăn vào thanh răng, chạy được tuyến dài và có cua.
Đường răng cưa có thể chạy cả tàu thường không?
Có. Đường răng cưa vẫn có hai ray bình thường, tàu thường chạy được trên đó ở những đoạn dốc vừa phải. Chỉ đoạn dốc gắt mới bắt buộc tàu có bánh răng, nên nhiều tuyến cho tàu thường dừng ở chân đoạn răng.
Ở đâu còn có thể đi tàu răng cưa?
Nhiều tuyến lên núi ở Thuỵ Sĩ, Áo, Đức và một số nước khác vẫn chạy tàu răng cưa phục vụ du khách quanh năm. Lịch chạy và mùa khai thác thay đổi theo thời tiết, bạn nên xem thông tin chính thức của đơn vị vận hành.