Hải đăng trên đá ngầm được xây bằng cách đẽo sẵn từng khối đá trên bờ cho khớp nhau như đồ chơi lắp ghép, chở ra mỏm đá lúc nước ròng, đục mặt đá làm bậc rồi đặt từng lớp khối có mộng khoá vào nhau và vào chính mỏm đá, để cả ngọn tháp làm việc như một khối liền. Mỗi ngày đội thợ chỉ có vài giờ khi nước rút, phải bỏ dở khi nước lên, và chỉ làm được vào mùa biển êm.
Những ngọn hải đăng kiểu này ở biển nước Anh và Scotland từ thế kỷ mười tám, mười chín là giáo trình sống của ngành công trình biển. Bài này kể bài toán phải giải, cách người xưa trả lời từng câu hỏi một, vì sao ngọn tháp có dáng như thân cây sồi, và những điều nên để ý khi bạn ngắm một ngọn hải đăng ven biển Việt Nam.
Bài toán: một mỏm đá chỉ lộ mặt vài giờ mỗi ngày
Những bãi đá ngầm nguy hiểm nhất cho tàu thuyền thường là những bãi chìm khi nước lên và chỉ nhô ra khi nước ròng. Ban đêm tàu không thấy, ban ngày sóng che, và cũng vì chìm nên chỗ ấy cực kỳ khó xây. Đội thợ phải chèo thuyền ra lúc nước bắt đầu rút, làm việc trên mặt đá ướt trơn, rồi rút lui khi nước dâng trở lại. Mùa hè biển êm thì mỗi ngày được vài giờ; mùa đông gần như không làm được gì.
Ngọn tháp phải đứng ngay giữa sóng đại dương, chịu những cú đập mà không có gì che chắn. Sóng ở đó không chỉ đập ngang mà còn trườn lên thân tháp, có lúc trùm qua cả đỉnh trong bão. Tháp phải đủ nặng để không bị lật, đủ chắc để không bị bóc từng lớp đá, và chân tháp phải bám vào mỏm đá sao cho sóng không lùa được vào khe.
Còn một yêu cầu nữa: tháp phải đủ cao để ánh đèn nhìn thấy được từ xa, vượt qua độ cong của mặt biển. Cao hơn thì nặng hơn, sóng có cánh tay đòn dài hơn để lật. Toàn bộ thiết kế xoay quanh thế cân bằng ấy.
Những ngọn tháp đầu tiên ở bãi đá Eddystone và bài học từ chúng
Bãi đá Eddystone nằm ngoài khơi gần cảng Plymouth của nước Anh, cách bờ hơn chục cây số. Ngọn hải đăng đầu tiên ở đây là một tháp gỗ dựng cuối thế kỷ mười bảy. Nó đứng được vài năm thì bị một trận bão lớn đầu thế kỷ mười tám cuốn đi, cùng với người đã thiết kế nó đang có mặt ở đó để sửa chữa. Ngọn tháp thứ hai cũng bằng gỗ, nặng hơn, đứng được nhiều chục năm rồi cháy rụi.
Ngọn tháp thứ ba, hoàn thành năm 1759 bởi kỹ sư John Smeaton, đã làm thay đổi ngành công trình biển. Ông dùng đá granite thay cho gỗ, cho các khối đá ghép mộng đuôi én vào nhau theo cả chiều ngang lẫn chiều đứng, chốt thêm bằng các thanh đá và nêm, và thử nghiệm nhiều loại vôi để tìm ra loại vữa đông cứng được trong môi trường ẩm ướt. Thân tháp được tạo dáng loe ra ở chân, thon dần lên trên, giống thân một cây sồi lớn.
Tháp của Smeaton đứng vững hơn một trăm năm. Cuối cùng người ta thay nó không phải vì tháp hỏng, mà vì chính mỏm đá bên dưới bị sóng xói nứt. Phần trên của tháp được tháo ra, dựng lại trên bờ ở Plymouth để làm đài tưởng niệm. Bạn có thể đối chiếu niên đại chi tiết với nguồn chính thức của cơ quan quản lý hải đăng Anh.
Ba ý tưởng làm nên một ngọn tháp đá giữa sóng
Dáng thân cây: nặng ở dưới, thon ở trên. Chân tháp loe rộng giúp trọng tâm thấp, sóng khó lật. Thân thon dần giúp sóng trườn lên và tách sang hai bên thay vì đập trọn vào một mặt phẳng. Bạn thử dựng một chai nước đầy và một chai rỗng rồi thổi: chai nặng ở đáy đứng vững hơn hẳn.
Đá khoá vào đá: mộng đuôi én. Mỗi khối đá được đẽo có phần lồi hình đuôi én khớp vào phần lõm của khối bên cạnh, như mộng gỗ trong đồ nội thất cổ. Sóng muốn rút một khối ra phải xé luôn khối bên cạnh. Các lớp chồng lên nhau cũng có chốt, nên cả tháp gần như là một khối đá nguyên.
Vữa đông cứng trong ẩm ướt. Vữa vôi thông thường cần khô ráo mới đóng rắn. Ngoài biển, vữa luôn ướt. Những thí nghiệm với vôi có lẫn đất sét cho thấy loại vôi ấy đóng rắn được ngay cả khi ẩm, mở đường cho các loại xi măng thuỷ lực về sau.
Chân tháp ăn vào đá mẹ. Mặt đá ngầm được đục thành bậc, khối đá lớp dưới cùng được ghép thẳng vào các bậc ấy. Không có khe hở giữa tháp và đá mẹ để nước lùa vào nhấc tháp lên.
Dựng hải đăng Bell Rock: trình tự một công trường giữa biển
Hải đăng Bell Rock ngoài khơi Scotland, hoàn thành năm 1810 dưới sự chỉ huy của kỹ sư Robert Stevenson, là ngọn tháp trên đá ngầm còn đứng lâu đời nhất. Bãi đá chìm dưới vài mét nước khi triều lên. Công trường diễn ra đại khái thế này:
- Đẽo đá trên bờ. Một xưởng trên đất liền đẽo từng khối granite và sa thạch theo mẫu, ghép thử từng lớp trên mặt đất cho khớp, đánh số rồi mới chở ra.
- Ở ngay ngoài biển. Thợ sống trên một con tàu neo gần bãi đá, rồi trên một nhà gỗ dựng trên các chân cao bám vào đá, để tận dụng từng lần nước ròng, kể cả lúc sáng sớm hay đêm.
- Đục nền. Những mùa đầu tiên gần như chỉ để đục phẳng mặt đá và tạo bậc cho lớp móng, mỗi lần làm được một ít trước khi nước lên.
- Đặt các lớp đầu tiên. Khối đá được đưa từ thuyền lên bãi đá bằng cẩu tay và đường ray tạm, đặt vào vị trí, chốt mộng, trát vữa. Các lớp dưới đặc ruột, gần như là một khối đá nguyên.
- Vượt khỏi mặt nước. Khi tháp đã cao hơn mực triều, công việc nhanh hơn hẳn vì thợ làm được nhiều giờ hơn mỗi ngày.
- Lắp phòng đèn. Phần trên có phòng ở cho người gác và phòng đèn trên cùng, với hệ thống đèn và gương phản xạ.
Ngọn tháp cao hơn ba chục mét đã đứng hơn hai thế kỷ giữa sóng Bắc Hải. Muốn biết chính xác chiều cao và số khối đá, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý hải đăng Scotland.
Ánh đèn đi xa bằng cách nào: thấu kính bậc thang và độ cong của mặt biển
Một ngọn tháp vững mà đèn yếu thì cũng vô ích. Thời đầu, hải đăng đốt nến hoặc đèn dầu, ánh sáng toả đều mọi phía và phần lớn bị phí lên trời hoặc xuống biển ngay chân tháp. Người ta thử đặt gương lõm phía sau ngọn lửa để gom ánh sáng thành chùm, giống cái đèn pin, rồi tới đầu thế kỷ mười chín thì có thấu kính bậc thang do nhà vật lý người Pháp Augustin Fresnel đề xuất.
Thấu kính bậc thang là một thấu kính lồi lớn được cắt thành nhiều vòng kính mỏng xếp bậc, giữ nguyên độ cong bề mặt nhưng bỏ đi phần thân kính dày ở giữa. Bạn có thể thấy nguyên lý ấy trên tấm kính lúp phẳng mỏng bán ở hiệu sách: nhìn kỹ sẽ thấy những vòng tròn đồng tâm. Nhờ thế phòng đèn có những bộ kính khổng lồ mà không nặng tới mức không chịu nổi, và chùm sáng gom lại đi xa hơn nhiều lần so với ngọn lửa trần.
Còn độ cao tháp thì quyết định tầm nhìn vì mặt biển cong. Người đứng trên boong tàu chỉ thấy được đèn khi đèn nằm trên đường chân trời của họ. Đèn càng cao thì càng sớm nhô lên khỏi đường cong ấy. Đó là lý do người xây chấp nhận dựng tháp cao giữa sóng, dù mỗi mét thêm là một mét khó hơn. Mỗi ngọn hải đăng còn có kiểu chớp riêng, nhịp sáng tối khác nhau, để người đi biển ban đêm nhận ra mình đang nhìn ngọn nào.
Hải đăng trên đá ngầm, trên đảo và trên mũi đất khác nhau ra sao
Không phải ngọn hải đăng nào cũng khó xây như nhau. Vị trí quyết định gần như mọi thứ:
| Vị trí | Bài toán chính | Kết cấu thường gặp | Người gác xưa |
|---|---|---|---|
| Đá ngầm giữa biển | Sóng đập trực diện, chỉ làm được lúc nước ròng | Tháp đá đặc ruột ở chân, ghép mộng, dáng thân cây | Ở luôn trong tháp, thay ca bằng thuyền |
| Đảo nhỏ ngoài khơi | Vận chuyển vật liệu, nước ngọt, gió mạnh | Tháp đá hoặc gạch, có nhà ở bên cạnh | Ở trên đảo dài ngày |
| Mũi đất ven bờ | Gió và nắng, nền đá có sẵn | Tháp gạch, đá hoặc khung thép | Đi lại từ đất liền |
| Cửa sông, bãi bồi | Nền cát bùn lún, nước xói | Tháp khung thép trên cọc | Thường không cần ở lâu |
Ở Việt Nam, phần lớn hải đăng đứng trên mũi đất hoặc đảo, không phải trên đá ngầm chìm. Ngọn hải đăng Kê Gà ở xã ven biển thuộc tỉnh Lâm Đồng hiện nay (tỉnh Bình Thuận cũ) được xây bằng đá hoa cương cuối thế kỷ mười chín, là một ví dụ đẹp của tháp đá trên mỏm đá sát bờ.
Ngắm một ngọn hải đăng, nên để ý gì
Khi tới một ngọn hải đăng bằng đá, bạn hãy nhìn đường mạch giữa các khối: chúng có chạy thẳng hàng hay so le, khối có được đẽo cong theo thân tháp không. Nhìn chân tháp xem nó loe ra thế nào và ăn vào nền đá ra sao. Những vết rêu mặn ở chân tháp cho biết sóng thường trườn lên tới đâu.
Chú ý cả cửa ra vào: tháp trên đá ngầm thường có cửa cao hẳn so với chân, phải lên bằng thang, vì phần dưới là khối đặc để chống sóng. Cửa sổ nhỏ và ít, vì mỗi lỗ mở là một chỗ yếu. Phòng đèn trên cùng có khung kim loại và kính dày để chịu gió bão.
Ngày nay đèn hải đăng phần lớn đã tự động, nhiều tháp không còn người ở thường trực. Nhưng những ngọn tháp đá vẫn được giữ vì chúng bền gần như vô hạn nếu được bảo dưỡng, và vì chúng là những bằng chứng hùng hồn rằng chỉ với đá, vôi, sức người và một ý tưởng đúng, con người có thể dựng thứ đứng vững giữa đại dương hàng trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hải đăng thường có hình tròn thon dần lên trên?
Hình tròn không có mặt phẳng nào hứng trọn gió và sóng, lực trượt sang hai bên. Thân thon dần giúp trọng tâm thấp và giảm diện tích chịu sóng ở phần trên, nên tháp khó bị lật hơn.
Mộng đuôi én trong xây hải đăng là gì?
Đó là kiểu đẽo khối đá có phần lồi loe ra như đuôi chim én, khớp vào phần lõm của khối bên cạnh. Khi đã ghép, không thể kéo rời một khối ra theo chiều ngang mà không phá khối kia.
Thợ xây hải đăng trên đá ngầm sống ở đâu?
Ở những công trình như Bell Rock, thợ sống trên tàu neo gần bãi đá hoặc trong nhà tạm dựng trên chân cao, để kịp ra làm mỗi khi nước rút, kể cả lúc rạng sáng.
Ngọn hải đăng bằng đá có thể đứng được bao lâu?
Nếu nền đá bên dưới vững và tháp được bảo dưỡng, tháp đá có thể đứng hàng trăm năm. Hải đăng Bell Rock đã đứng hơn hai thế kỷ; tháp Eddystone của Smeaton được thay vì mỏm đá bên dưới bị nứt chứ không phải vì tháp hỏng.
Hải đăng hiện nay còn người gác không?
Nhiều nước đã tự động hoá đèn hải đăng nên không còn người ở thường trực. Ở Việt Nam, nhiều trạm đèn biển vẫn có nhân viên trực để vận hành, bảo dưỡng và báo cáo thời tiết.
Có thể vào tham quan bên trong hải đăng không?
Tuỳ nơi. Một số hải đăng mở cửa cho khách theo giờ, nhiều nơi khác là khu vực hạn chế. Bạn nên hỏi trước đơn vị quản lý và tuân theo hướng dẫn khi leo thang trong tháp.