NePhuc.comNể Phục
Hầm: xuyên núi, dưới sông và dưới biển

Hầm dìm là gì: đúc từng đốt hầm trên cạn, thả nổi ra sông rồi dìm xuống đáy

Hầm dìm không đào dưới đáy nước mà đúc từng đốt bê tông khổng lồ trên cạn, bịt hai đầu cho nổi, kéo ra vị trí rồi dìm xuống rãnh đã nạo sẵn và nối kín.

A huge rectangular concrete tunnel segment floating on a calm wide river, pulled by small tugboats, workers in orange vests on its flat roof, aerial view at early morning

Hầm dìm là loại hầm vượt sông hoặc vượt biển được đúc sẵn thành từng đốt bê tông hình hộp rỗng trên cạn, bịt kín hai đầu để chúng nổi như chiếc sà lan, kéo ra đúng vị trí rồi cho nước vào khoang dằn để đốt hầm chìm xuống một rãnh đã nạo sẵn dưới đáy; các đốt được nối kín với nhau dưới nước, lấp đá lên trên, và người ta chỉ việc tháo vách bịt bên trong là có một đường hầm liền.

Cách làm này hợp với những nơi lòng sông, đáy biển là bùn và cát mềm, nước không quá sâu, và đường hầm cần nông để đường dẫn hai bờ không phải quá dài. Ở Việt Nam, hầm vượt sông Sài Gòn nối trung tâm TP.HCM với khu Thủ Thiêm thường được giới thiệu là hầm dìm đầu tiên của cả nước. Dưới đây là cách một hầm dìm được làm, và cái mẹo vật lý rất đẹp giúp các đốt hầm tự ép chặt vào nhau dưới đáy nước.

Vì sao không đào thẳng dưới đáy sông

Đào hầm dưới sông bằng máy là việc làm được, nhưng có hai cái khó. Thứ nhất, máy đào phải đi đủ sâu dưới đáy, có lớp đất dày phía trên để nước không phá vào gương. Hầm càng sâu thì đường dẫn xuống ở hai bờ càng dài, vì xe cộ không leo dốc quá gắt được. Ở một con sông giữa thành phố, hai bờ chật kín nhà cửa, đường dẫn dài là bài toán rất khó.

Thứ hai, hầm tròn của máy đào thường hẹp hơn nhu cầu của một tuyến đường nhiều làn. Muốn nhiều làn xe phải đào hai ba ống song song, mỗi ống một cỗ máy lớn.

Hầm dìm giải cả hai bài toán. Nó nằm sát đáy, chỉ cần một lớp phủ mỏng bảo vệ, nên đường dẫn hai bờ ngắn hơn hẳn. Đốt hầm hình hộp chữ nhật nên rộng bao nhiêu cũng được, có thể chứa cả sáu làn xe cùng hành lang kỹ thuật trong một khối. Cái giá là phải nạo một rãnh dưới đáy sông, làm việc dưới nước trong dòng chảy, và cần một bãi đúc đủ rộng gần đó để làm ra những khối bê tông dài bằng cả toà nhà nằm ngang.

Hầm dìm được làm theo các bước nào

Trình tự chung của một hầm dìm bê tông như sau, chi tiết thay đổi theo từng công trình:

  1. Làm ụ khô. Một hố lớn ven sông được đào sâu, ngăn nước bằng đê hoặc tường. Đáy ụ khô ráo để đúc bê tông như trên mặt đất.
  2. Đúc đốt hầm. Mỗi đốt là một hộp bê tông cốt thép rỗng, dài hàng chục mét, có thể hơn trăm mét. Bê tông được đổ và giữ nhiệt cẩn thận để không nứt.
  3. Bịt hai đầu. Vách thép hoặc bê tông tạm bịt kín hai đầu đốt. Bên trong lắp các bể dằn có thể bơm nước vào, rút nước ra.
  4. Nạo rãnh dưới đáy. Trong lúc đúc, tàu nạo vét đào một rãnh dọc tuyến hầm dưới lòng sông, rồi rải một lớp sỏi hoặc chuẩn bị gối đỡ dưới đáy rãnh.
  5. Cho nước vào ụ, đốt hầm nổi lên. Mở cửa ụ, nước tràn vào, đốt hầm rỗng bịt kín nổi như sà lan. Tàu kéo đưa nó ra vị trí.
  6. Dìm xuống. Nước được bơm dần vào bể dằn, đốt hầm chìm từ từ, treo trên dây cáp của các phao hoặc sà lan cẩu, được định vị bằng thiết bị đo chính xác.
  7. Nối với đốt trước. Đốt mới được kéo sát đốt đã nằm sẵn, gioăng cao su chạm nhau, rồi bơm nước giữa hai vách bịt ra để áp lực nước ép kín mối nối.
  8. Lấp và bảo vệ. Đổ đá, cát hai bên và phủ lên trên để giữ đốt hầm, chống neo tàu kéo lê và va đập. Sau đó tháo vách bịt, hoàn thiện mặt đường, đèn, quạt.

Đốt cuối cùng thường khó nhất, vì nó phải chèn vào khoảng trống giữa hai đầu đã cố định, giống chèn mảnh ghép cuối của bức tranh. Đội thi công thường để một mối nối đặc biệt, đổ bê tông tại chỗ cho khớp.

Dìm một khối bê tông lớn như toà nhà vào đúng chỗ trong nước đục

Chọn đúng con nước. Dòng chảy đẩy đốt hầm như gió đẩy cánh buồm. Việc dìm thường được canh vào lúc nước đứng, giữa hai con triều, khi dòng chảy yếu nhất, và có thể phải chờ nhiều ngày cho thời tiết êm.

Treo trên phao, kéo bằng tời. Đốt hầm được treo dưới hai phao hoặc sà lan đặt ở hai đầu, dây cáp nối với các neo cắm quanh vị trí. Thợ điều khiển tời kéo căng, nhả dần từng sợi để dịch đốt hầm từng xăng-ti-mét.

Nhìn bằng thiết bị, không bằng mắt. Dưới nước đục không ai nhìn thấy gì. Hai tháp đo nhô lên khỏi mặt nước ở hai đầu đốt hầm, gắn thiết bị định vị, cho người chỉ huy biết đầu đốt đang ở đâu so với đốt trước, lệch bao nhiêu.

Đặt lên gối tạm rồi mới chèn nền. Đốt hầm thường được hạ lên các gối đỡ tạm có thể chỉnh cao độ. Khi vị trí đã chuẩn, khoảng trống giữa đáy đốt và đáy rãnh mới được bơm cát hoặc vữa chèn kín, để nền đỡ đều cả mặt đáy.

Nhẹ tay ở những mét cuối. Đoạn hạ cuối cùng diễn ra rất chậm, đốt hầm chỉ nặng hơn nước một chút nên dễ điều khiển. Đây là lý do một lần dìm có thể kéo dài cả ngày cho một quãng di chuyển vài chục mét chiều sâu.

Cái mẹo khiến đốt hầm tự ép chặt dưới nước

Đây là chi tiết khiến người học xây dựng thường thích nhất. Khi đốt mới được kéo sát đốt cũ, giữa hai vách bịt của chúng còn một khoang nhỏ đầy nước. Gioăng cao su vòng quanh mép đốt mới chạm vào đốt cũ, bịt kín khoang đó lại. Lúc này đội thi công bơm nước trong khoang nhỏ ra ngoài.

Khoang nhỏ trở thành khoảng trống chỉ có không khí ở áp suất thường. Trong khi đó, đầu kia của đốt mới vẫn ngập trong nước sâu hàng chục mét, chịu áp lực nước rất lớn. Chênh lệch áp lực ấy đẩy cả đốt hầm nặng hàng chục nghìn tấn trượt về phía đốt cũ, ép gioăng cao su bẹp xuống và bịt kín mối nối. Không cần kích thuỷ lực khổng lồ nào cả, chính con sông làm việc đó.

Thử tại nhà: úp một cái ống hút cao su vào mặt kính phẳng, ấn nhẹ rồi buông tay. Không khí bên trong ít hơn bên ngoài, áp suất không khí bên ngoài ép chặt nó vào kính. Mối nối hầm dìm dùng đúng nguyên lý đó, chỉ khác là nước nặng hơn không khí rất nhiều nên lực ép lớn hơn rất nhiều lần.

Sau khi đã kín, thợ mới vào bên trong lắp thêm lớp gioăng thứ hai và các chi tiết cho phép mối nối co giãn nhẹ khi nhiệt độ thay đổi hoặc nền đất lún không đều.

Hầm dìm, hầm đào bằng máy và cầu: chọn thế nào để vượt sông

Ba lời giải cho cùng một con sông, mỗi cách mạnh ở một hoàn cảnh. So sánh dưới đây chỉ mang tính tổng quát:

Tiêu chíHầm dìmHầm đào bằng máyCầu
Độ sâu hầmNông, nằm sát đáyPhải sâu dưới đáyKhông có, vượt phía trên
Đường dẫn hai bờTương đối ngắnDài hơn do hầm sâuDài để lên đủ tĩnh không cho tàu
Tiết diệnHộp chữ nhật, rộng tuỳ ýTròn, thường phải nhiều ốngMặt cầu rộng tuỳ thiết kế
Ảnh hưởng tàu thuyền khi làmPhải phân luồng khi nạo rãnh, dìm đốtGần như khôngCó khi thi công trụ giữa sông
Nền đất hợp nhấtBùn, cát mềm, nước không quá sâuĐất hoặc đá đồng đềuTuỳ, cần móng sâu nếu đất yếu
Cảnh quanKhông thấy gì trên mặt nướcKhông thấy gì trên mặt nướcThay đổi đường chân trời

Nhiều nơi kết hợp: cầu qua phần lớn mặt nước, đến đoạn luồng tàu lớn thì chui xuống hầm dìm qua một đảo nhân tạo. Đường nối Đan Mạch với Thuỵ Điển qua eo biển Øresund là ví dụ nổi tiếng, với đoạn hầm dìm dài vài ki-lô-mét ghép từ khoảng hai chục đốt. Số liệu cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý công trình.

Hầm Thủ Thiêm: những điều đã rõ

Hầm vượt sông Sài Gòn, người dân quen gọi là hầm Thủ Thiêm, được đưa vào khai thác vào khoảng cuối năm 2011. Tổng chiều dài tính cả đường dẫn khoảng một ki-lô-mét rưỡi, trong đó đoạn nằm dưới lòng sông là đoạn dìm dài khoảng vài trăm mét, ghép từ bốn đốt bê tông lớn. Mỗi đốt rộng đủ cho nhiều làn xe hai chiều, cao gần bằng nhà ba tầng.

Các đốt được đúc trong một ụ khô ven sông, sau đó cho nổi, kéo ra và dìm xuống theo đúng trình tự nói ở trên. Với người làm nghề trong nước, đây là lần đầu làm chủ cả chuỗi công việc nạo rãnh, định vị và nối đốt dưới nước, một lĩnh vực trước đó chỉ đọc trong sách.

Vì các con số về kích thước, khối lượng và mốc thời gian được nhắc lại ở nhiều nguồn với độ lệch khác nhau, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý nếu cần dùng chính xác. Khi lái xe qua hầm, đoạn hơi trũng xuống rồi đi thẳng ở giữa chính là phần đốt dìm nằm dưới đáy sông; hai đầu dốc lên là đoạn đường dẫn đào hở rồi đổ bê tông tại chỗ.

Những điều người ta hay hiểu sai về hầm dìm

Vì cái tên gợi hình ảnh "thả xuống nước", hầm dìm thường bị tưởng tượng sai ở vài điểm:

  • Hầm không nằm trơ trên đáy sông. Nó nằm trong rãnh, được lấp và phủ đá lên trên. Tàu chạy phía trên không chạm được vào thân hầm.
  • Hầm không nổi lên lại. Khi hoàn thiện, trọng lượng bê tông, mặt đường và lớp phủ thắng lực đẩy của nước với một biên độ an toàn. Đây là phép tính bắt buộc khi thiết kế.
  • Các đốt không hàn cứng vào nhau. Mối nối có độ mềm nhất định để chịu được co giãn nhiệt, lún nhẹ và rung động, giống khớp xương chứ không phải một thanh liền.
  • Không cần thợ lặn ghép từng viên. Phần lớn việc định vị và nối được điều khiển từ trên mặt nước bằng thiết bị đo; thợ lặn chỉ kiểm tra và xử lý chi tiết.
  • Nước bên ngoài không phải kẻ thù duy nhất. Bê tông còn phải chống nước sông, nước biển ăn mòn cốt thép trong cả trăm năm, nên lớp bê tông bảo vệ được làm dày và đặc.

Nếu có dịp đứng trên bờ sông cạnh một hầm dìm, bạn sẽ thấy mặt nước phía trên phẳng lặng, tàu thuyền qua lại như không có gì. Đó chính là thành công của loại công trình này: nó biến mất.

Câu hỏi thường gặp

Hầm dìm khác hầm đào ở điểm nào?

Hầm đào được mở ra bằng cách đào trong lòng đất hoặc đá, còn hầm dìm được đúc thành từng đốt trên cạn rồi thả xuống rãnh dưới đáy nước. Hầm dìm thường nông hơn và có tiết diện chữ nhật rộng.

Đốt hầm bằng bê tông nặng như vậy sao nổi được?

Vì đốt hầm rỗng và bịt kín hai đầu, thể tích nước nó chiếm chỗ rất lớn nên lực đẩy của nước gần bằng hoặc lớn hơn trọng lượng của nó. Muốn chìm, người ta chỉ cần bơm thêm nước vào các bể dằn bên trong.

Hầm dìm có bị rò nước không?

Mối nối giữa các đốt dùng gioăng cao su được nước ép chặt, thêm lớp gioăng thứ hai bên trong, nên rất kín. Dù vậy hầm nào cũng có hệ thống thu và bơm nước, để xử lý nước mưa từ đường dẫn và lượng rỉ nhỏ nếu có.

Tàu thả neo lên hầm dìm thì sao?

Hầm nằm trong rãnh và được phủ một lớp đá bảo vệ đủ dày để chịu neo tàu kéo lê hoặc vật rơi. Khu vực trên hầm cũng thường được quy định hạn chế thả neo.

Ở Việt Nam đã có hầm dìm nào đang khai thác?

Hầm vượt sông Sài Gòn, hay hầm Thủ Thiêm ở TP.HCM, là hầm dìm thường được nhắc tới nhiều nhất, khai thác từ khoảng cuối năm 2011. Thông tin chi tiết nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý.

Động đất có làm hầm dìm hỏng không?

Ở vùng có động đất, người thiết kế tính cho mối nối co giãn và chịu chuyển vị, đồng thời gia cố nền dưới đáy rãnh để đất không hoá lỏng. Nhiều hầm dìm ở vùng động đất mạnh vẫn khai thác ổn định qua nhiều chục năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138