NePhuc.comNể Phục
Hầm: xuyên núi, dưới sông và dưới biển

Hầm xuyên núi được đào thế nào: từng vòng khoan, nổ, xúc và chống giữa lòng đá

Hầm xuyên núi đi tới từng vài mét một: khoan lỗ trên gương đá, nạp thuốc, nổ, xúc đá, rồi neo và phun bê tông giữ vách. Cách đội thi công lặp vòng đó ra sao.

A horseshoe-shaped rock tunnel face under floodlights, a multi-arm drilling rig and two workers in hard hats, wide shot from inside the tunnel, cool blue and warm orange light

Phần lớn hầm xuyên núi đá được đào theo một vòng lặp rất đều: khoan hàng chục lỗ trên mặt đá phía trước, nạp thuốc nổ, cho nổ, thông gió, xúc đá ra ngoài, rồi neo và phun bê tông giữ vách trước khi khoan tiếp; mỗi vòng tiến được vài mét, và cả đường hầm dài hàng nghìn mét là hàng nghìn vòng như vậy nối nhau. Đội thi công gọi mặt đá đang đào là gương hầm, và mọi thứ xoay quanh việc giữ cho đoạn vừa mở ra không sập trong mấy giờ đầu.

Cách làm này cũ hơn máy đào hầm khổng lồ rất nhiều, nhưng đến nay vẫn được dùng rộng rãi cho hầm qua núi, nhất là khi đá thay đổi liên tục, hầm có tiết diện lạ, hoặc hầm không đủ dài để mang một cỗ máy lớn vào. Dưới đây là từng bước của vòng lặp, lý do của từng bước, và vì sao đá có lúc lại là đồng minh của người đào.

Bài toán thật: mở một lỗ trong núi mà núi không đè sập lại

Hình dung một khối núi như một chồng sách dày đặt trên bàn. Bạn rút một quyển ở giữa ra, các quyển phía trên sẽ võng xuống và đè vào chỗ trống. Đá trong núi cũng vậy: trước khi đào, mỗi khối đá bị các khối xung quanh ép từ mọi phía và đứng yên trong thế cân bằng. Khi mở hầm, phần đá ngay quanh lỗ mất chỗ tựa phía trong, lực ép phải tìm đường vòng qua vách, và vách bắt đầu dịch chuyển vào trong. Đá tốt thì dịch rất ít rồi tự đứng lại; đá nứt nẻ, đá phong hoá, đất sét lẫn nước thì dịch mãi.

Vì vậy bài toán của người đào hầm không chỉ là phá đá cho nhanh. Họ phải phá đúng hình, đúng cỡ, không làm vỡ vụn phần đá sẽ ở lại làm vách, và chống đỡ kịp trước khi vách mở rộng vết nứt. Bài toán thứ hai là con người: trong lòng núi không có ánh sáng, không khí sau mỗi lần nổ đầy khí độc và bụi, nước ngầm có thể rỉ ra bất cứ lúc nào. Mỗi bước trong vòng lặp dưới đây đều để trả lời một trong mấy câu hỏi đó: phá thế nào, giữ thế nào, thở thế nào, thoát nước thế nào.

Một chi tiết người ngoài ít để ý: hầm không đào một lần ra hết tiết diện. Với hầm lớn hoặc đá yếu, đội thi công thường mở phần nửa trên trước, gọi là đào vòm, sau đó mới hạ phần nửa dưới, có khi chia gương thành ba bốn ô nhỏ. Lỗ càng nhỏ thì vách càng dễ tự đứng, giống như một tấm ván ngắn khó võng hơn tấm ván dài.

Một vòng khoan nổ diễn ra theo trình tự nào

Mỗi vòng thường gói trong một hoặc vài ca làm việc. Trình tự cơ bản như sau, có thể thay đổi theo từng công trình:

  1. Đo đạc và đánh dấu gương. Người trắc địa chiếu tia định hướng lên mặt đá, đánh dấu vị trí và góc của từng lỗ khoan theo hộ chiếu khoan nổ đã thiết kế cho đoạn đá đó.
  2. Khoan lỗ. Xe khoan nhiều cần đưa các mũi khoan vào đá, mỗi lỗ sâu vài mét. Một gương hầm đường bộ có thể cần cả trăm lỗ, dày ở giữa, thưa và thẳng hàng ở viền.
  3. Nạp thuốc và đấu nối kíp. Mỗi lỗ được nạp thuốc nổ và kíp có độ trễ khác nhau, tính bằng phần nghìn giây, để các lỗ nổ lần lượt chứ không cùng lúc.
  4. Rút người và nổ. Toàn bộ người và máy lùi về khoảng cách an toàn. Sau khi nổ, quạt thông gió chạy mạnh để đẩy khói và bụi ra ngoài trước khi ai được quay vào.
  5. Cạy đá treo và xúc đá. Đá lỏng còn bám trên nóc được cạy xuống trước. Máy xúc và xe tải chở đá vụn ra cửa hầm; khâu này thường tốn nhiều thời gian nhất.
  6. Chống tạm. Phun một lớp bê tông mỏng lên vách, khoan và cắm neo thép sâu vào đá, đặt vòm thép hoặc lưới thép ở đoạn đá yếu.
  7. Đo dịch chuyển và lặp lại. Gắn mốc đo trên vách để theo dõi vách có còn co vào không, rồi đưa xe khoan trở lại gương cho vòng kế tiếp.

Chiều dài mỗi vòng phụ thuộc vào đá: đá cứng liền khối cho phép bước dài vài mét, đá vụn nát có khi chỉ dám tiến một mét hoặc ngắn hơn. Lớp vỏ bê tông cuối cùng, dày và nhẵn mà người đi đường nhìn thấy, thường được đổ rất lâu sau đó, khi vách đã ngừng dịch chuyển.

Vì sao các lỗ nổ lần lượt chứ không cùng lúc

Lỗ giữa nổ trước để tạo khoảng trống. Ở giữa gương, một cụm lỗ đặt sát nhau nổ đầu tiên, khoét ra một hốc nhỏ. Đá chỉ vỡ gọn khi có chỗ để văng ra; giống như muốn nhổ một cái đinh trên ván phải có khe để móc búa. Hốc đầu tiên chính là khe đó.

Các vòng lỗ tiếp theo nổ vào hốc vừa tạo. Từng vòng lỗ bên ngoài lần lượt nổ, mỗi vòng đẩy đá về phía khoảng trống mà vòng trước đã mở. Nhờ vậy năng lượng thuốc nổ dùng để vỡ đá theo đúng hướng thay vì làm rung cả khối núi.

Lỗ viền nổ cuối và nhẹ nhất. Hàng lỗ chạy theo đường viền hầm đặt dày, nạp ít thuốc và nổ sau cùng, gọi là nổ tạo viền. Mục đích là cắt đá theo một đường mảnh, giữ phần đá sẽ làm vách càng ít nứt càng tốt. Vách đẹp từ khâu nổ thì khâu chống đỡ nhẹ hơn nhiều.

Độ trễ giúp giảm rung cho dân cư phía trên. Khi hầm đi gần làng mạc hay đường sắt đang chạy, tổng lượng thuốc nổ trong một khoảnh khắc là thứ quyết định độ rung. Chia nhỏ thành hàng chục lần nổ cách nhau vài phần nghìn giây giúp rung động không chồng lên nhau, nhà cửa phía trên ít bị ảnh hưởng hơn.

Thử tại nhà để thấy nguyên lý. Lấy một thanh sô-cô-la thanh, bẻ thẳng giữa thì vết gãy nham nhở. Khứa một đường mảnh trước rồi mới bẻ, vết gãy chạy theo đường khứa. Hàng lỗ viền chính là đường khứa trên mặt đá.

Neo đá và bê tông phun: để đá tự đỡ lấy chính nó

Cách chống hầm cổ điển là dựng khung gỗ hoặc khung thép thật dày, coi đá là một khối nặng phải đỡ lên. Từ giữa thế kỷ trước, giới làm hầm châu Âu chuyển sang một quan niệm khác, thường được gọi là phương pháp đào hầm mới của Áo: đá quanh hầm không chỉ là gánh nặng, nó có thể trở thành một phần của kết cấu nếu được giữ lại đúng lúc.

Neo đá là những thanh thép dài vài mét cắm sâu vào vách, được gắn chặt bằng vữa hoặc nêm. Tưởng tượng một chồng tờ giấy rời: đặt ngang qua hai cái ghế thì võng xuống ngay, nhưng nếu bấm ghim xuyên cả chồng thì chúng thành một tấm dày, cứng hơn hẳn. Neo đá làm đúng việc đó, ghim các lớp đá rời thành một vòm đá dày ôm quanh hầm.

Bê tông phun được bắn lên vách bằng khí nén, bám ngay vào đá và đông cứng nhanh, lấp kín các khe nứt nhỏ để đá không bong từng mảnh. Lớp này mỏng và hơi mềm, cho phép vách dịch thêm một chút rồi mới dừng; chính sự nhường nhịn có kiểm soát ấy giúp đá chia bớt lực ép thay vì đè hết lên vỏ chống.

Muốn biết lớp chống đã đủ chưa, người kỹ sư không đoán mà đo. Các mốc trên vách được đo lại hằng ngày; nếu khoảng cách giữa hai mốc đối diện co chậm dần rồi dừng, vách đã ổn định. Nếu nó co đều hoặc co nhanh hơn, đội thi công thêm neo, thêm vòm thép, hoặc rút ngắn bước đào ngay ở vòng sau.

Đá cứng, đá yếu và nước: cách làm thay đổi ra sao

Cùng một ngọn núi, mỗi đoạn hầm có thể gặp loại đá khác nhau. Bảng dưới tóm cách đội thi công thường điều chỉnh, chỉ mang tính minh hoạ:

Điều kiện gặp phảiDấu hiệu tại gươngCách đội thi công thường xử lý
Đá cứng liền khốiMặt đá sáng, ít khe nứt, khoan chậmBước đào dài, ít neo, nổ viền cẩn thận để vách phẳng
Đá nứt nẻ nhiềuĐá rơi thành khối, khe chạy chéoBước ngắn, neo dày hơn, thêm lưới thép trước khi phun bê tông
Đá phong hoá, gần như đấtBóp vụn trong tay, vách tự bongChia gương nhiều ô, vòm thép sát nhau, có khi cắm ống thép dọc làm mái che trước khi đào
Vùng đứt gãyĐá nghiền nát, thường kèm nướcKhoan thăm dò phía trước, gia cố trước bằng bơm vữa, tiến rất chậm
Nước ngầm phun raNước chảy thành dòng từ lỗ khoanKhoan xả áp, bơm vữa bịt khe, dẫn nước theo rãnh ra cửa hầm

Điểm chung là không ai đào mù. Trước gương thường có những lỗ khoan thăm dò dài vươn ra phía trước hàng chục mét để biết đá sắp gặp ra sao. Khi đá tốt bất ngờ chuyển sang xấu, đội thi công đổi cách làm ngay trong ca, không đợi thiết kế mới gửi xuống.

Khoan nổ mìn hay máy đào hầm: khi nào chọn cách nào

Hai cách không loại trừ nhau, nhiều công trình dùng cả hai cho các đoạn khác nhau. Những lý do khiến khoan nổ vẫn được chọn:

  • Hầm ngắn hoặc vừa. Chế tạo, chở tới và lắp một máy đào hầm lớn tốn nhiều tháng; với hầm vài nghìn mét, bộ máy khoan nổ linh hoạt hơn.
  • Tiết diện thay đổi. Hầm có đoạn mở rộng làm chỗ dừng xe khẩn cấp, hầm ngang nối hai ống, hang chứa thiết bị: khoan nổ cắt được mọi hình dáng, máy tròn thì không.
  • Đá thay đổi liên tục. Khi gặp vùng đứt gãy, khoan nổ có thể dừng lại gia cố từng mét; máy lớn bị kẹt trong đá sụt thì gỡ ra rất khó.
  • Đường vào khó. Cửa hầm trên sườn núi cao, đường dẫn hẹp, không chở nổi các khối máy nặng hàng trăm tấn.
  • Ngược lại, máy đào hầm mạnh khi hầm rất dài, đá tương đối đồng đều, cần ít rung, hoặc phải đi dưới thành phố và dưới nước.

Nhiều hầm đường bộ qua đèo ở Việt Nam đã được đào bằng khoan nổ kết hợp neo đá và bê tông phun. Nếu bạn đi qua một hầm như thế, lớp vỏ hoàn thiện đã che hết, nhưng những ô cửa hầm ngang dẫn sang ống bên cạnh hay các hốc dừng xe là dấu vết của sự linh hoạt mà chỉ khoan nổ mới cho được.

Đi qua một hầm núi, bạn có thể để ý gì

Ở cửa hầm, nhìn lên sườn núi phía trên: thường có tường chắn, lưới thép hoặc mái bê tông nhô ra để đá lăn không rơi xuống đường. Cửa hầm là chỗ đá mỏng và phong hoá nhất, nên đội thi công thường phải gia cố mái dốc trước khi mũi khoan đầu tiên chạm vào núi. Đoạn hầm sát cửa nhiều khi được làm dạng hầm hở, đổ bê tông rồi đắp đất lên trên.

Bên trong, vỏ hầm thường hơi cong cả ở tường lẫn nóc; dạng vòm giúp lực ép của đá chạy vòng quanh như lực trong vỏ trứng. Dọc hai bên có rãnh thoát nước, vì hầm núi luôn có nước rỉ qua đá dù khô ráo đến đâu. Trên nóc hoặc dọc tường có các quạt lớn treo thành cụm, cách nhau đều.

Nếu hầm có hai ống chạy song song, những cửa nhỏ đánh số trên tường dẫn sang ống bên kia là lối thoát nạn. Khoảng cách giữa các cửa đó, và những hốc rộng để xe hỏng tạt vào, đều được đào bằng chính vòng khoan nổ mô tả ở trên. Số liệu chiều dài, số cửa thoát hay năm hoàn thành của từng hầm cụ thể, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý, vì các nguồn phổ thông hay ghi lệch nhau.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi ngày đào hầm khoan nổ tiến được bao nhiêu mét?

Không có con số chung. Tuỳ loại đá, tiết diện và số gương đào cùng lúc, có nơi tiến được vài mét mỗi ngày ở mỗi gương, có đoạn đá xấu chỉ nhích từng chút. Vì vậy hầm dài thường được đào từ cả hai đầu và có khi mở thêm gương ở giữa.

Nổ mìn trong núi có làm núi yếu đi không?

Nổ đúng kỹ thuật chỉ làm nứt một lớp đá mỏng sát vách, và lớp đó được neo, phun bê tông giữ lại. Nổ sai, quá nhiều thuốc, mới làm vỡ sâu vào vách và khiến việc chống đỡ nặng hơn. Đó là lý do hàng lỗ viền được nạp ít thuốc nhất.

Vì sao vỏ hầm lại có hình vòm chứ không vuông?

Hình vòm khiến lực ép của đá chạy vòng theo vỏ và chủ yếu nén vào vật liệu, mà bê tông và đá chịu nén rất tốt. Góc vuông là nơi lực dồn lại và gây nứt, nên hầm gần như không bao giờ có nóc phẳng.

Neo đá có phải là cọc đóng vào núi không?

Không hẳn. Neo đá là thanh thép cắm vào lỗ khoan trên vách rồi được gắn bằng vữa hoặc nêm. Nó không chống từ dưới lên như cọc, mà ghim các lớp đá lại với nhau thành một vòm dày tự đỡ lấy mình.

Người làm hầm thở thế nào sau mỗi lần nổ?

Quạt thông gió và ống gió lớn dẫn không khí sạch tới tận gương, đẩy khói, bụi và khí độc ra ngoài. Không ai quay lại gương cho tới khi đo kiểm không khí đạt mức an toàn. Đây là khâu bắt buộc trong mọi vòng đào.

Khoan nổ mìn có lỗi thời so với máy đào hầm không?

Không. Hai cách hợp với hai loại bài toán. Máy đào mạnh với hầm rất dài và đất đá đồng đều, còn khoan nổ vẫn là lựa chọn phổ biến cho hầm núi vừa và ngắn, hầm có tiết diện thay đổi, hoặc những đoạn đá khó lường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138